महाभारत · अध्याय 14.78
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.78.1
ततो गाण्डीवभृच्छूरो युद्धाय समुपस्थितः ।
विबभौ युधि दुर्धर्षो हिमवानचलो यथा ॥ १४.७८.१ ॥
तेव्हा गाण्डीव धारण करणारा शूर वीर युद्धासाठी पुढे आला. युद्धात अजेय असलेला तो अचल हिमालयासारखा तेजस्वी दिसला.
14.78.2
ततस्ते सैन्धवा योधाः पुनरेव व्यवस्थिताः ।
व्यमुञ्चन्त सुसंरब्धाः शरवर्षाणि भारत ॥ १४.७८.२ ॥
तेव्हा ते सैंधव योद्धे पुन्हा व्यूहात उभे राहिले आणि अत्यंत संतप्त होऊन हे भारता, बाणांचा वर्षाव करू लागले.
14.78.3
तान्प्रहस्य महाबाहुः पुनरेव व्यवस्थितान् ।
ततः प्रोवाच कौन्तेयो मुमूर्षञ्श्लक्ष्णया गिरा ॥ १४.७८.३ ॥
पुन्हा व्यूहात उभे असलेल्या त्यांना पाहून महाबाहू कौंतेय हसला. मग मृत्यूच्या जवळ आलेल्या त्यांना तो मधुर वाणीने म्हणाला.
14.78.4
युध्यध्वं परया शक्त्या यतध्वं विजये मम ।
कुरुध्वं सर्वकार्याणि महद्वो भयमागतम् ॥ १४.७८.४ ॥
परम शक्तीने युद्ध करा, माझ्यावर विजय मिळवण्यासाठी प्रयत्न करा. तुमची सर्व कामे करा, कारण तुमच्यावर मोठे भय आले आहे.
14.78.5
एष योत्स्यामि सर्वांस्तु निवार्य शरवागुराम् ।
तिष्ठध्वं युद्धमनसो दर्पं शमयितास्मि वः ॥ १४.७८.५ ॥
मी तुम्हा सर्वांशी युद्ध करीन; बाणांचे जाळे रोखून उभा राहीन. युद्धात मन लावलेले तुम्ही उभे राहा; तुमचा गर्व मी शांत करीन.
14.78.6
एतावदुक्त्वा कौरव्यो रोषाद्गाण्डीवभृत्तदा ।
ततोऽथ वचनं स्मृत्वा भ्रातुर्ज्येष्ठस्य भारत ॥ १४.७८.६ ॥
इतके बोलून गाण्डीवधारी कौरव्य तेव्हा रागाने भरून गेला. मग, हे भारता, त्याने आपल्या ज्येष्ठ बंधूचे वचन आठवले.
14.78.7
न हन्तव्या रणे तात क्षत्रिया विजिगीषवः ।
जेतव्याश्चेति यत्प्रोक्तं धर्मराज्ञा महात्मना।
चिन्तयामास स तदा फल्गुनः पुरुषर्षभः ॥ १४.७८.७ ॥
हे तात, युद्धात विजयाची इच्छा असणाऱ्या क्षत्रियांना मारू नये, त्यांना जिंकावे, असे महात्मा धर्मराजांनी सांगितले होते. तेव्हा नरश्रेष्ठ फल्गुनाने (अर्जुनाने) विचार केला.
14.78.8
इत्युक्तोऽहं नरेन्द्रेण न हन्तव्या नृपा इति ।
कथितं न मृषेदं स्याद्धर्मराजवचः शुभम् ॥ १४.७८.८ ॥
नरेंद्राने मला असे सांगितले होते की राजांना मारू नये. हे वचन खोटे ठरू नये; धर्मराजाची वचने शुभ आहेत.
14.78.9
न हन्येरंश्च राजानो राज्ञश्चाज्ञा कृता भवेत् ।
इति सञ्चिन्त्य स तदा फल्गुनः पुरुषर्षभः ॥ १४.७८.९ ॥
राजांना मारू नये, आणि राजाज्ञा पाळली गेली पाहिजे. असा विचार करून तेव्हा नरश्रेष्ठ फल्गुनाने (अर्जुनाने) निश्चय केला.
14.78.10
प्रोवाच वाक्यं धर्मज्ञः सैन्धवान्युद्धदुर्मदान् ।
बालांस्त्रियो वा युष्माकं न हनिष्ये व्यवस्थितान् ॥ १४.७८.१० ॥
धर्मज्ञ (अर्जुन) युद्धात उन्मत्त झालेल्या सैंधवांना म्हणाला: उभ्या असलेल्या तुमच्या बालकांना किंवा स्त्रियांना मी मारणार नाही.
14.78.11
यश्च वक्ष्यति सङ्ग्रामे तवास्मीति पराजितः ।
एतच्छ्रुत्वा वचो मह्यं कुरुध्वं हितमात्मनः ॥ १४.७८.११ ॥
युद्धात पराजित होऊन 'मी तुझा आहे' असे जो म्हणेल, तो वाचेल. माझे हे वचन ऐकून स्वतःचे हित करा.
14.78.12
ततोऽन्यथा कृच्छ्रगता भविष्यथ मयाऽर्दिताः ।
एवमुक्त्वा तु तान्वीरान्युयुधे कुरुपुङ्गवः ॥ १४.७८.१२ ॥
नाहीतर माझ्याकडून पीडित होऊन तुम्ही संकटात पडाल. असे त्या वीरांना सांगून कुरुश्रेष्ठाने (अर्जुनाने) युद्ध केले.
14.78.13
अत्वरावानसम्भ्रान्तः संक्रुद्धैर्विजिगीषुभिः ।
शतं शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम् ॥ १४.७८.१३ ॥
घाई न करता, गोंधळून न जाता, संतप्त आणि विजयाची इच्छा करणाऱ्या योद्ध्यांवर त्याने वाकलेल्या पर्वांचे शेकडो हजारो बाण सोडले.
14.78.14
मुमुचुः सैन्धवा राजंस्तदा गाण्डीवधन्वनि ।
शरानापततः क्रूरानाशीविषविषोपमान्।
चिच्छेद निशितैर्बाणैरन्तरा स धनंजयः ॥ १४.७८.१४ ॥
हे राजा, तेव्हा सैंधवांनी गांडीवधाऱ्यावर नागविषासारखे क्रूर बाण सोडले; पण धनंजयाने तीक्ष्ण बाणांनी मध्येच ते तोडले.
14.78.15
छित्त्वा तु तानाशु चैव कङ्कपत्राञ्शिलाशितान् ।
एकैकमेषां समरे बिभेद निशितैः शरैः ॥ १४.७८.१५ ॥
ते तोडून, कंकपक्ष्यांच्या पिसांचे आणि दगडावर धार लावलेले बाण वापरून युद्धात त्यांच्यातील प्रत्येकाला भेदले.
14.78.16
ततः प्रास्रांश्च शक्तीस्च पुनरेव धनंजये ।
जयद्रथं हतं स्मृत्वा चिक्षिपुः सैन्धवा नृपाः ॥ १४.७८.१६ ॥
मग सैंधव राजांनी जयद्रथ मारला गेला हे स्मरून धनंजयावर पुन्हा भाले व शक्ती फेकल्या.
14.78.17
तेषां किरीटी सङ्कल्पं मोघं चक्रे महाबलः ।
सर्वांस्तानन्तरा च्छित्त्वा तदा चुक्रोश पाण्डवः।
तथैवापततां तेषां योधानां जयगृद्धिनाम्। ॥ १४.७८.१७ ॥
महाबली किरीटीने त्यांचा संकल्प व्यर्थ केला; त्या सर्वांना मध्येच तोडून तेव्हा पांडव गर्जला. तसेच विजयाच्या लोभाने धावून येणाऱ्या त्या योद्ध्यांनाही.
14.78.18
तथैवापततां तेषां योधानां यजगृद्धिनाम् ।
शिरांसि पातयामास भल्लैः सन्नतपर्वभिः ॥ १४.७८.१८ ॥
तसेच विजयाच्या लोभाने धावून येणाऱ्या त्या योद्ध्यांची मस्तके त्याने वाकलेल्या पर्वांच्या भल्ल बाणांनी पाडली.
14.78.19
तेषां प्रद्रवतां चापि पुनरेवाभिधावताम् ।
निवर्ततां च शब्दोऽभूत्पूर्णस्येव महोदधेः ॥ १४.७८.१९ ॥
पळणाऱ्या, पुन्हा धावून येणाऱ्या आणि परत फिरणाऱ्या त्यांचा आवाज भरलेल्या महासागराच्या गर्जनेसारखा झाला.
14.78.20
ते वध्यमानास्तु तदा पार्थेनामिततेजसा ।
यथाप्राणं यथोत्साहं योधयामासुरर्जुनम् ॥ १४.७८.२० ॥
तेव्हा अमित तेजस्वी पार्थाकडून मारले जात असतानाही ते प्राण आणि उत्साह असेपर्यंत अर्जुनाशी लढत राहिले.
14.78.21
ततस्ते फल्गुनेनाजौ शरैः सन्नतपर्वभिः ।
कृता विसंज्ञा भूयिष्ठा क्लान्तवाहनसैनिकाः ॥ १४.७८.२१ ॥
तेव्हा फल्गुनाने युद्धात वाकलेल्या पेरांच्या बाणांनी त्यांच्यातील बहुतेकांना बेशुद्ध केले; त्यांची वाहने व सैनिक थकून गेले.
14.78.22
तांस्तु सर्वान्परिग्लानान्विदित्वा धृतराष्ट्रजा ।
दुःशला बालमादाय नप्तारं प्रययौ तदा ॥ १४.७८.२२ ॥
ते सर्वजण अत्यंत थकलेले आहेत हे जाणून धृतराष्ट्राची कन्या दुःशला तेव्हा आपल्या नातवाला घेऊन निघाली.
14.78.23
सुरथस्य सुतं वीरं रथेनाथागमत्तदा ।
शान्त्यर्थं सर्वयोधानामभ्यगच्छत पाण्डवम् ॥ १४.७८.२३ ॥
तेव्हा ती सुरथाच्या वीर पुत्राला रथातून घेऊन आली आणि सर्व योद्ध्यांच्या शांततेसाठी पाण्डवाकडे गेली.
14.78.24
सा धनंजयमासाद्य रुरोदार्तस्वरं तदा ।
धनंजयोपि तां दृष्ट्वा धनुर्विससृजे प्रभुः ॥ १४.७८.२४ ॥
ती धनंजयाजवळ जाऊन तेव्हा आर्त स्वराने रडू लागली; धनंजयानेही तिला पाहून त्या प्रभूने धनुष्य खाली ठेवले.
14.78.25
समुत्सृज्य धनुः पार्थो विधिवद्भगिनी तदा ।
प्राह किं करवाणीति सा च तं प्रत्युवाच ह ॥ १४.७८.२५ ॥
पार्थाने धनुष्य खाली ठेवून विधिपूर्वक आपल्या भगिनीला विचारले, "मी काय करू?" आणि ती त्याला उत्तर देऊ लागली।
14.78.26
एष ते भरतश्रेष्ठ स्वस्रीयस्यात्मजः शिशुः ।
अभिवादयते पार्थ तं पश्य पुरुषर्षभ ॥ १४.७८.२६ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, हा तुझ्या भाच्याच्या मुलाचा मुलगा शिशु तुला अभिवादन करतो आहे; पार्था, पुरुषश्रेष्ठा, त्याला पाहा.
14.78.27
इत्युक्तस्तस्य पितरं स पप्रच्छार्जुनस्तथा ।
क्वासाविति ततो राजन्दुःशला वाक्यमब्रवीत् ॥ १४.७८.२७ ॥
असे सांगितल्यावर अर्जुनाने त्याच्या वडिलांविषयी विचारले, "तो कुठे आहे?" तेव्हा, हे राजन, दुःशला बोलली.
14.78.28
पितृशोकाभिसंतप्तो विषादार्तोऽस्य वै पिता ।
पञ्चत्वमगमद्वीरो यथा तन्मे निशामय ॥ १४.७८.२८ ॥
पित्याच्या शोकाने संतप्त आणि विषादाने पीडित झालेला त्याचा वीर पिता मृत्यू पावला; ते कसे घडले ते माझ्याकडून ऐक.
14.78.29
स पूर्वं पितरं श्रुत्वा हतं युद्धे त्वयाऽनघ ।
त्वामागतं च संश्रुत्य युद्धाय हयसारिणम्।
पितुश्च मृत्युदुःखार्तोऽजहात्प्राणान्धनंजय ॥ १४.७८.२९ ॥
हे निष्पाप धनंजया, त्याने आधी ऐकले की त्याचा पिता युद्धात तुझ्याकडून मारला गेला; आणि तू घोड्यांचा सारथी होऊन युद्धासाठी आला आहेस हेही ऐकले; पित्याच्या मृत्यूच्या दुःखाने पीडित होऊन त्याने प्राण सोडले.
14.78.30
प्राप्तो बीभत्सुरित्येव नाम श्रुत्वैव तेऽनघ ।
विषादार्तः पपातोर्व्यां ममार च ममात्मजः ॥ १४.७८.३० ॥
हे निष्पाप, "बीभत्सु आला आहे" हे नाव ऐकताच तो विषादाने पीडित होऊन भूमीवर कोसळला आणि मरण पावला; तो माझा पुत्र होता.
14.78.31
तं दृष्ट्वा पतितं तत्र ततस्तस्यात्मजं प्रभो ।
गृहीत्वा समनुप्राप्ता त्वामद्य शरणैपिणी ॥ १४.७८.३१ ॥
तेथे पडलेल्या त्याला पाहून, हे प्रभो, मग त्याच्या पुत्राला धरून, आज आश्रय शोधत ती तुमच्याजवळ आली आहे.
14.78.32
इत्युक्त्वाऽऽर्तस्वरं सा तु मुमोच धृतराष्ट्रजा ।
दीना दीनं स्थितं पार्थमब्रवीच्चाप्यधोमुखम् ॥ १४.७८.३२ ॥
असे बोलून, आर्त स्वराने धृतराष्ट्राची कन्या विलाप करू लागली; दीन होऊन, मान खाली घालून उभ्या असलेल्या पार्थाला ती बोलली.
14.78.33
स्वसारं समवेक्षस्व स्वस्रीयात्मजमेव च ।
कर्तुमर्हसि धर्मज्ञ दयां कुरुकुलोद्वह।
विस्मृत्य कुरुराजानं तं च मन्दं जयद्रथम् ॥ १४.७८.३३ ॥
तुझ्या बहिणीकडे आणि तिच्या पुत्राकडे कृपादृष्टीने पाहा. हे धर्मज्ञा, कुरुकुलाचा भार वाहणाऱ्या, कुरुराजाला आणि त्या मूर्ख जयद्रथाला विसरून दया करणे तुला योग्य आहे.
14.78.34
अभिमन्योर्यथा जातः परिक्षित्परवीरहा ।
तथाऽयं सुरथाज्जातो मम पौत्रो महाभुज ॥ १४.७८.३४ ॥
अभिमन्यूपासून जसा शत्रुवीरांचा संहारक परिक्षित जन्मला, तसाच हा सुरथापासून जन्मला आहे, माझा नातू, हे महाबाहो.
14.78.35
तमादाय नरव्याघ्र सम्प्रप्तास्मि तवान्तिकम् ।
शमार्थं सर्वयोधानां शृणु चेदं वचो मम ॥ १४.७८.३५ ॥
त्याला घेऊन, हे नरव्याघ्रा, मी तुमच्याजवळ आले आहे. सर्व योद्ध्यांच्या शांतीसाठी माझे हे वचन ऐका.
14.78.36
आगतोऽयं महाबाहो तस्य मन्दस्य पुत्रकः ।
प्रसादमस्य बालस्य तस्मात्त्वं कर्तुमर्हसि ॥ १४.७८.३६ ॥
हे महाबाहो, त्या मूर्खाचा हा पुत्र आला आहे. म्हणून या बालकावर तू कृपा करणे योग्य आहे.
14.78.37
एष प्रसाद्य शिरसा प्रशमार्थमरिंदम ।
याचते त्वां महाबाहो शमं गच्छ धनंजय ॥ १४.७८.३७ ॥
हा मस्तक नमवून शांतीसाठी तुझी प्रसन्नता याचतो. हे शत्रुदमना, महाबाहो धनंजया, शांत हो.
14.78.38
बालस्य हतबन्धोश्च पार्थ किञ्चिदजानतः ।
प्रसादं कुरु धर्मज्ञ मा मन्युवशमन्वगाः ॥ १४.७८.३८ ॥
ज्याचे बांधव मारले गेले अशा या बालकाला काहीच कळत नाही. हे पृथापुत्रा, धर्मज्ञा, कृपा कर; क्रोधाच्या अधीन होऊ नकोस.
14.78.39
तमनार्थं नृशंसं च विस्मृत्यास्य पितामहम् ।
आगस्कारिणमत्यर्तं प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ १४.७८.३९ ॥
त्या अनर्थकारी आणि क्रूर माणसाला, आणि याच्या पितामहाचे स्मरण करून, अत्यंत अपराध्यावरही कृपा करणे तुला योग्य आहे.
14.78.40
एवं ब्रुवत्यां करुणं दुःशलायां धनंजयः ।
संस्मृत्य देवीं गान्धारीं धृतराष्ट्रं च पार्थिवम्।
उवाच दुःखशोकार्तः क्षत्रधर्मं व्यगर्हयत् ॥ १४.७८.४० ॥
दुःशला अशा करुण स्वराने बोलत असताना, धनंजयाने देवी गांधारी आणि राजा धृतराष्ट्र यांचे स्मरण केले. दुःख आणि शोकाने पीडित होऊन त्याने क्षत्रधर्माची निंदा केली.
14.78.41
धिक्तं दुर्योधनं क्षुद्रं राज्यलुब्धं च मानिनम् ।
यत्कृते बान्धवाः सर्वे मया नीता यमक्षयम् ॥ १४.७८.४१ ॥
त्या क्षुद्र, राज्यलोभी आणि गर्विष्ठ दुर्योधनाचा धिक्कार असो! ज्याच्यामुळे मी सर्व बांधवांना यमलोकी पाठवले.
14.78.42
इत्युक्त्वा बहु सान्त्वादि प्रसादमकरोज्जयः ।
परिष्वज्य च तां प्रीतो विससर्ज गृहान्प्रति ॥ १४.७८.४२ ॥
असे बोलून जयाने अनेक सांत्वनपर शब्दांनी तिला प्रसन्न केले. मग तिला आलिंगन देऊन, संतुष्ट होऊन घरी परत पाठवले.
14.78.43
दुःशला चापि तान्योधान्निवार्य महतो रणात् ।
सम्पूज्य पार्थं प्रययौ गृहानेव शुभानना ॥ १४.७८.४३ ॥
दुःशलेनेही त्या योद्ध्यांना त्या महायुद्धापासून रोखले, पार्थाचा सन्मान करून, शुभानना होऊन ती आपल्या घराकडे गेली.
14.78.44
एवं निर्जित्य तान्वीरान्सैन्धवान्स धनंजयः ।
अन्वधावत धावन्तं हयं कामविचारिणम् ॥ १४.७८.४४ ॥
अशा प्रकारे त्या सैंधव वीरांना जिंकून तो धनंजय इच्छेनुसार धावणाऱ्या घोड्याच्या मागे धावला.
14.78.45
ततो मृगमिवाकाशे यथा देवः पिनाकधृक् ।
ससार तं तथा वीरो विधिवद्यज्ञियं हयम् ॥ १४.७८.४५ ॥
तेव्हा आकाशात हरिणाचा पाठलाग करणाऱ्या पिनाकधारी देवाप्रमाणे, त्या वीराने विधिपूर्वक यज्ञार्ह त्या घोड्याचा पाठलाग केला.
14.78.46
स च वाजी यथेष्टेन तांस्तान्देशान्यथाक्रमम् ।
विचचार यथाकामं कर्म पार्थस्य वर्धयन् ॥ १४.७८.४६ ॥
तो घोडा इच्छेनुसार त्या त्या देशांमध्ये क्रमाक्रमाने विचरत राहिला आणि पार्थाचे कर्म वाढवत राहिला.
14.78.47
क्रमेण स हयस्त्वेवं विचरन्पुरुषर्षभ ।
मणलूरपतेर्देशमुपायात्सहपाण्डवः ॥ १४.७८.४७ ॥
हे पुरुषर्षभा! अशा क्रमाक्रमाने विचरत असताना तो घोडा पांडवासह मणलूरपतीच्या देशात पोहोचला.