মহাভারত · অধ্যায় 14.79
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.79.1
श्रुत्वा तु नृपतिः प्राप्तं पितरं बभ्रुवाहनः ।
निर्ययौ विनयेनाथ ब्राह्मणार्यपुरःसरः ॥ १४.७९.१ ॥
রাজা বভ্রুবাহন পিতা এসেছেন শুনে, ব্রাহ্মণ ও আর্যদের সামনে রেখে বিনয়ের সঙ্গে বেরিয়ে এলেন।
14.79.2
मणलूरेश्वरं त्वेवमुपयातं धनंजयः ।
नाभ्यनन्दत्स मेधावी क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ॥ १४.७९.२ ॥
মণলূরের অধীশ্বর এভাবে আসছেন দেখে, বুদ্ধিমান ধনঞ্জয় ক্ষত্রধর্ম স্মরণ করে তাঁকে স্বাগত জানালেন না।
14.79.3
उवाच च स धर्मात्मा समन्युः फल्गुनस्तदा ।
प्रक्रियेयं न ते युक्ता बहिस्त्वं क्षत्रधर्मतः ॥ १४.७९.३ ॥
তখন ধর্মাত্মা ফল্গুন ক্ষুব্ধ হয়ে বললেন, "এই আচরণ তোমার উপযুক্ত নয়; ক্ষত্রধর্ম অনুসারে তুমি বাইরের লোক।"
14.79.4
संरक्ष्यमाणं तुरगं यौधिष्ठिरमुपागतम् ।
यज्ञियं विषयान्ते मां नायोत्सीः किंनु पुत्रक ॥ १४.७९.४ ॥
"পুত্র, রাজ্যের সীমান্তে আসা যুধিষ্ঠিরের যজ্ঞীয় অশ্বকে রক্ষা করা হচ্ছিল, তবু তুমি কেন আমার সঙ্গে যুদ্ধ করলে না?"
14.79.5
धिक्त्वामस्तु सुदुर्बुद्धिं क्षत्रधर्माविशारदम् ।
यो मां युद्धाय सम्प्राप्तं साम्नैव प्रत्यगृह्णथाः ॥ १४.७९.५ ॥
"তোমাকে ধিক্, অতি দুর্বুদ্ধি ও ক্ষত্রধর্মে অদক্ষ! যুদ্ধের জন্য আসা আমাকে তুমি সামনীতিতেই গ্রহণ করলে!"
14.79.6
न त्वया पुरुषार्थो हि कश्चिदस्तीह जीवता ।
यस्त्वं स्त्रीवद्युधा प्राप्तं मां साम्ना प्रत्यगृह्णथाः ॥ १४.७९.६ ॥
"বেঁচে থেকেও তুমি এখানে কোনো পুরুষকার দেখাওনি; যুদ্ধে আসা আমাকে নারীর মতো সামনীতিতে গ্রহণ করেছ।"
14.79.7
यद्यहं न्यस्तशस्त्रस्त्वामागच्छेयं सुदुर्मते ।
प्रक्रियेयं भवेद्युक्ता तावतव नराधम ॥ १४.७९.७ ॥
আমি যদি অস্ত্র ত্যাগ করে তোমার কাছে আসতাম, হে দুর্মতি, তবে এই পদ্ধতিই উপযুক্ত হত; হে নরাধম, শুধু এটুকুই যথেষ্ট হত।
14.79.8
तमेवमुक्तं भर्त्रा तु विदित्वा पन्नगात्मजा ।
अमृष्यमाणा भित्त्वोर्वीमुलूपी समुपागमत् ॥ १४.७९.८ ॥
স্বামীর এইরূপ কথা জেনে নাগকন্যা সহ্য করতে না পেরে, পৃথিবী বিদীর্ণ করে উলূপী উপরে উঠে এলেন।
14.79.9
सा ददर्श तत पुत्रं विमृशन्तमधोमुखम् ।
संतर्ज्यमानमसकृत्पित्रा युद्धार्थिना विभो ॥ १४.७९.९ ॥
সেখানে তিনি তাঁর পুত্রকে দেখলেন; সে অধোমুখে চিন্তা করছিল, যুদ্ধেচ্ছু পিতার দ্বারা বারবার তিরস্কৃত হচ্ছিল, হে বিভো।
14.79.10
ततः सा चारुसर्वाङ्गी समुपेत्योरगात्मजा ।
उलूपी प्राह वचनं क्षत्रधर्मविशारद ॥ १४.७९.१० ॥
তখন সর্বাঙ্গসুন্দরী সেই নাগকন্যা উলূপী কাছে এসে বললেন, হে ক্ষাত্রধর্মবিশারদ।
14.79.11
उलूपीं मां निबोध त्वं मातरं पन्नगात्मजाम् ।
कुरुष्व वचनं पुत्र धर्मस्ते भविता परः ॥ १४.७९.११ ॥
আমাকে উলূপী বলে জানো; আমি তোমার মা, নাগকন্যা। হে পুত্র, আমার কথা পালন করো; তাতেই তোমার পরম ধর্ম হবে।
14.79.12
युध्यस्वैनं कुरुश्रेष्ठं धनंजयमरिन्दमम् ।
एवमेष हि ते प्रीतो भविष्यति न संशयः ॥ १४.७९.१२ ॥
কুরুশ্রেষ্ঠ, শত্রুদমন ধনঞ্জয়ের সঙ্গে যুদ্ধ করো; এইভাবে তিনি তোমার প্রতি প্রসন্ন হবেন, এতে সন্দেহ নেই।
14.79.13
एवमुद्धार्षितो राजा स मात्रा बभ्रुवाहनः ।
मनश्चक्रे महातेजा युद्धाय भरतर्षभ ॥ १४.७९.१३ ॥
এইভাবে মায়ের দ্বারা উদ্দীপিত হয়ে মহাতেজস্বী রাজা বভ্রুবাহন, হে ভরতশ্রেষ্ঠ, যুদ্ধে মন স্থির করলেন।
14.79.14
सन्नह्य काञ्चनं वर्म शिरस्त्राणं च भानुमत् ।
तूणीरशतसंबाधमारुरोह रथोत्तमम् ॥ १४.७९.१४ ॥
সোনার বর্ম ও উজ্জ্বল শিরস্ত্রাণ পরে, শত শত তূণীরে ভরা শ্রেষ্ঠ রথে তিনি আরোহণ করলেন।
14.79.15
सर्वोपकरणोपेतं युक्तमश्वैर्मनोजवैः ।
सचक्रोपस्करं श्रीमान्हेमभाण्डपरिष्कृतम् ॥ १४.७९.१५ ॥
সকল সরঞ্জামসহ, মনের মতো দ্রুতগামী ঘোড়ায় যোজিত, চাকা ও উপকরণসহ, সোনার পাত্রে সজ্জিত সেই শোভন রথ।
14.79.16
परमार्चितमुच्छ्रित्य ध्वजं हंसं हिरण्मयम् ।
प्रययौ पार्थमुद्दिश्य स राजा बभ्रुवाहनः ॥ १४.७९.१६ ॥
অত্যন্ত সম্মানিত সোনালি হংস-ধ্বজা উঁচুতে তুলে, রাজা বভ্রুবাহন অর্জুনকে লক্ষ্য করে যাত্রা করলেন।
14.79.17
ततोऽभ्योत्य हयं वीरो यज्ञियं पार्थरक्षितम् ।
ग्राहयामास पुरुषैर्हयशिक्षाविशारदैः ॥ १४.७९.१७ ॥
তারপর সেই বীর, অর্জুন-রক্ষিত যজ্ঞাশ্বের কাছে এসে, ঘোড়া-শিক্ষায় নিপুণ লোকদের দিয়ে তাকে ধরিয়ে নিলেন।
14.79.18
गृहीतं वाजिनं दृष्ट्वा प्रीतात्मा स धनंजयः ।
पुत्रं रथस्थं भूमिष्ठः संन्यवारयदाहवे ॥ १४.७९.१८ ॥
ঘোড়াটিকে ধরা পড়তে দেখে প্রীতমনা ধনঞ্জয়, ভূমিতে দাঁড়িয়ে, রথে থাকা পুত্রকে যুদ্ধে নিবৃত্ত করলেন।
14.79.19
स तत्र राजा तं वीरं शरसङ्घैरनेकशः ।
अर्दयामास निशितैराशीविषविषोपमैः ॥ १४.७९.१९ ॥
সেখানে সেই রাজা সেই বীরকে সর্পবিষের ন্যায় তীক্ষ্ণ বাণসমূহের দ্বারা বহুবার পীড়িত করলেন।
14.79.20
तयोः समभवद्युद्धं पितुः पुत्रस्यक चातुलम् ।
देवासुररणप्रख्यमुभयोः प्रीयमाणयोः ॥ १४.७९.२० ॥
তাঁদের দুজনের মধ্যে পিতা ও পুত্রের অতুলনীয় যুদ্ধ হল; তা দেব-অসুর যুদ্ধের ন্যায় ছিল, এবং উভয়েই আনন্দিত ছিলেন।
14.79.21
किरीटिनं प्रविव्याघ शरेणानतपर्वणा ।
जत्रुदेशे नरव्याघ्रं प्रहसन्बभ्रुवाहनः ॥ १४.७९.२१ ॥
বভ্রুবাহন হাসতে হাসতে বাঁকা গাঁট-যুক্ত বাণে সেই কিরীটধারী নরব্যাঘ্রকে জত্রু-অঞ্চলে বিদ্ধ করলেন।
14.79.22
सोभ्यगात्सहपुङ्खेन वल्मीकमिव पन्नगः ।
विनिर्भद्य च कौन्तेयं प्रविवेशि महीतलम् ॥ १४.७९.२२ ॥
সেই বাণটি বল্মীকে সর্প প্রবেশের ন্যায় পক্ষসহ কৌন্তেয়কে বিদ্ধ করে পৃথিবী-তলে প্রবেশ করল।
14.79.23
स गाढवेदनो धीमानालम्ब्य धनुरुत्तमम् ।
दिव्यं तेजः समाविश्य प्रमीत इव सोभवत् ॥ १४.७९.२३ ॥
গভীর বেদনাগ্রস্ত সেই ধীমান উত্তম ধনু ধারণ করে দিব্য তেজে আবিষ্ট হয়ে যেন মৃতের ন্যায় হলেন।
14.79.24
स संज्ञामुपलभ्याथ प्रशस्य पुरुषर्षभः ।
पुत्रं शक्रात्मजो वाक्यमिदमाह महाद्युतिः ॥ १४.७९.२४ ॥
তারপর চেতনা ফিরে পেয়ে সেই পুরুষশ্রেষ্ঠ, ইন্দ্রপুত্র, মহাদ্যুতি পুত্রের প্রশংসা করে এই বাক্য বললেন।
14.79.25
साधुसाधु महाबाहो वत्स चित्राङ्गदात्मज ।
सदृशं कर्म ते दृष्ट्वा प्रीतिमानस्मि पुत्रक ॥ १४.७९.२५ ॥
সাধু, সাধু! হে মহাবাহু, প্রিয় বৎস, চিত্রাঙ্গদের পুত্র, তোমার যোগ্য কর্ম দেখে আমি আনন্দিত, পুত্র।
14.79.26
विमुञ्चाम्येष ते बाणान्पुत्र युद्धे स्थिरो भव ।
इत्येवमुक्त्वा नाराचैरभ्यवर्षदमित्रहा ॥ १४.७९.२६ ॥
পুত্র, এই তোমার উপর বাণ নিক্ষেপ করছি; যুদ্ধে স্থির থাকো। এই বলে শত্রুনাশক নারাচ বাণের বর্ষণ করলেন।
14.79.27
तान्स गाण्डीवनिर्मुक्तान्वज्राशनिसमप्रभान् ।
नाराचानच्छिनद्राज भल्लैः सर्वांस्त्रिधा द्विधा ॥ १४.७९.२७ ॥
হে রাজন, গাণ্ডীব থেকে নিক্ষিপ্ত, বজ্র ও অশনির মতো দীপ্ত সেই নারাচ বাণগুলো তিনি ভল্ল দিয়ে কেটে তিন ও দুই টুকরো করে ফেললেন।
14.79.28
तस्य पार्थः शरैर्दिव्यैर्ध्वजं हेमपरिष्कृतम् ।
सुवर्णतालप्रतिमं क्षुरेणापाहरद्रथात् ॥ १४.७९.२८ ॥
পার্থ দিব্য বাণে, সোনায় মণ্ডিত, সোনার তালগাছের মতো তাঁর ধ্বজাকে ক্ষুর বাণে রথ থেকে ফেলে দিলেন।
14.79.29
हयांश्चास्य महाकायान्महावेगानरिंदम ।
चकार राजन्निर्जावान्प्रहसन्निव पाण्डवः ॥ १४.७९.२९ ॥
হে শত্রুদমন, হে রাজন, পাণ্ডব তাঁর বিশালদেহ, দ্রুতগামী ঘোড়াগুলোকে যেন হাসতে হাসতে প্রাণহীন করে দিলেন।
14.79.30
स रथादवतीर्याथ राजा परमकोपनः ।
पदातिः पितरं क्रुद्धो योधयामास पाण्डवम् ॥ १४.७९.३० ॥
তখন সেই রাজা, অতিশয় ক্রুদ্ধ হয়ে, রথ থেকে নেমে পদাতিক হয়ে ক্রোধে তাঁর পিতা সেই পাণ্ডবের সঙ্গে যুদ্ধ করতে লাগলেন।
14.79.31
सम्प्रीयमाणः पार्थानामृषभः पुत्रविक्रमात् ।
नात्यर्थं पीडयामास पुत्रं वज्रधरात्मजः ॥ १४.७९.३१ ॥
পার্থদের মধ্যে বৃষভ (অর্জুন) পুত্রের বিক্রমে অত্যন্ত প্রসন্ন হয়ে, বজ্রধরের পুত্র পুত্রকে অতিশয় পীড়ন করলেন না।
14.79.32
स हन्यमानोऽभिमुखं पितरं बभ्रुवाहनः ।
शरैराशीविषाकारैः पुनरेवार्दयद्बली ॥ १४.७९.३२ ॥
সেই বভ্রুবাহন, সম্মুখে পিতার দ্বারা আহত হয়ে, বিষধর সর্পের মতো বাণে বলবান হয়ে আবার পিতাকে পীড়ন করলেন।
14.79.33
ततः स बाल्यात्पितरं विव्याध हृदि पत्रिणा ।
निशेतेन सुपुङ्खेन बलवद्बभ्रुवाहनः ॥ १४.७९.३३ ॥
তখন সেই বভ্রুবাহন, তারুণ্যবশত, তীক্ষ্ণ ও সুপক্ষ বাণে পিতার হৃদয় বলপূর্বক বিদ্ধ করলেন।
14.79.34
स बाणस्तेजसा दीप्तो ज्वलन्निव हुताशनः ।
विवेश पाण्डवं राजन्मर्म भित्त्वाऽतिदुःखकृत् ॥ १४.७९.३४ ॥
সেই বাণ তেজে জ্বলন্ত আগুনের মতো উজ্জ্বল হয়ে, হে রাজন, পাণ্ডবের মর্মস্থল বিদ্ধ করে অতিশয় দুঃখ দিয়ে ভিতরে প্রবেশ করল।
14.79.35
स तेनातिभृशं विद्धः पुत्रेण कुरुनन्दनः ।
महीं जगाम मोहार्तस्ततो राजन्धनंजयः ॥ १४.७९.३५ ॥
সেই পুত্রের দ্বারা অত্যন্ত বিদ্ধ হয়ে কুরুনন্দন ধনঞ্জয় মোহে আর্ত হয়ে, হে রাজন, ভূমিতে পড়ে গেলেন।
14.79.36
तस्मिन्निपतिते वीरे कौरवाणां धुरंधरे ।
सोपि मोहं जगामाथ ततश्चित्राङ्गदासुतः।ष ॥ १४.७९.३६ ॥
কৌরবদের সেই ধুরন্ধর বীর পতিত হলে চিত্রাঙ্গদার পুত্রও মূর্ছিত হলেন।
14.79.37
व्यायम्य संयुगे राजा दृष्ट्वा च पितरं हतम् ।
पूर्वमेव स बाणौर्घर्गाढविद्धोऽर्जुनेन ह।
पपात सोपि धरणीमालिङ्ग्य रणमूर्धनि ॥ १४.७९.३७ ॥
যুদ্ধে বীরত্ব দেখিয়ে রাজা তাঁর পিতাকে নিহত দেখলেন। অর্জুনের বাণে আগেই ভীষণভাবে গভীরভাবে বিদ্ধ হয়ে তিনিও রণভূমির সম্মুখে মাটিকে আলিঙ্গন করে পড়ে গেলেন।
14.79.38
भर्तारं निहतं दृष्ट्वा पुत्रं च पतितं भुवि ।
चित्राङ्गदा परित्रस्ता प्रविवेश रणाजिरे ॥ १४.७९.३८ ॥
স্বামীকে নিহত এবং পুত্রকে মাটিতে পতিত দেখে চিত্রাঙ্গদা অত্যন্ত ভীত হয়ে রণভূমিতে প্রবেশ করলেন।
14.79.39
शोकसंतप्तहृदया रुदती वेपती भृशम्। ॥ १४.७९.३९ ॥
শোকে সন্তপ্ত হৃদয়ে, কাঁদতে কাঁদতে, অত্যন্ত কাঁপতে কাঁপতে।
14.79.40
मणलूरपतेर्माता ददर्श निहतं पतिम् ॥ १४.७९.४० ॥
মণলূরের অধিপতির মাতা নিহত স্বামীকে দেখলেন।