Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 14.79

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

14.79.1

श्रुत्वा तु नृपतिः प्राप्तं पितरं बभ्रुवाहनः ।
निर्ययौ विनयेनाथ ब्राह्मणार्यपुरःसरः ॥ १४.७९.१ ॥

राजा बभ्रुवाहन ने अपने पिता के आने का समाचार सुनकर ब्राह्मणों और आर्यजनों को आगे करके विनयपूर्वक बाहर निकलकर उनका स्वागत किया।

14.79.2

मणलूरेश्वरं त्वेवमुपयातं धनंजयः ।
नाभ्यनन्दत्स मेधावी क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ॥ १४.७९.२ ॥

मणलूर के स्वामी को इस प्रकार आते देखकर बुद्धिमान धनंजय ने उनका स्वागत नहीं किया, क्योंकि उन्हें क्षत्रियधर्म का स्मरण हो आया।

14.79.3

उवाच च स धर्मात्मा समन्युः फल्गुनस्तदा ।
प्रक्रियेयं न ते युक्ता बहिस्त्वं क्षत्रधर्मतः ॥ १४.७९.३ ॥

तब धर्मात्मा फाल्गुन ने क्रोधपूर्वक कहा, "तुम्हारे लिए यह आचरण उचित नहीं है। क्षत्रधर्म के अनुसार तुम बाहर ही हो।"

14.79.4

संरक्ष्यमाणं तुरगं यौधिष्ठिरमुपागतम् ।
यज्ञियं विषयान्ते मां नायोत्सीः किंनु पुत्रक ॥ १४.७९.४ ॥

"हे पुत्र, राज्य की सीमा पर युधिष्ठिर के यज्ञ के लिए छोड़े गए और रक्षा किए जा रहे इस घोड़े के आने पर भी तुमने मुझसे युद्ध क्यों नहीं किया?"

14.79.5

धिक्त्वामस्तु सुदुर्बुद्धिं क्षत्रधर्माविशारदम् ।
यो मां युद्धाय सम्प्राप्तं साम्नैव प्रत्यगृह्णथाः ॥ १४.७९.५ ॥

"धिक्कार है तुम्हें, अत्यंत मूर्ख और क्षत्रधर्म में अकुशल! जो युद्ध के लिए आए मुझको तुमने सामनीति से ही स्वीकार कर लिया!"

14.79.6

न त्वया पुरुषार्थो हि कश्चिदस्तीह जीवता ।
यस्त्वं स्त्रीवद्युधा प्राप्तं मां साम्ना प्रत्यगृह्णथाः ॥ १४.७९.६ ॥

"जीवित रहते हुए तुमने कोई पुरुषार्थ नहीं किया है, क्योंकि तुमने स्त्री की भाँति युद्ध में आए मुझको सामनीति से स्वीकार किया है।"

14.79.7

यद्यहं न्यस्तशस्त्रस्त्वामागच्छेयं सुदुर्मते ।
प्रक्रियेयं भवेद्युक्ता तावतव नराधम ॥ १४.७९.७ ॥

यदि मैं शस्त्र त्याग कर तुम्हारे पास आता, हे दुर्बुद्धि, तो यह आचरण उचित होता; हे नराधम, केवल इतना ही पर्याप्त होता।

14.79.8

तमेवमुक्तं भर्त्रा तु विदित्वा पन्नगात्मजा ।
अमृष्यमाणा भित्त्वोर्वीमुलूपी समुपागमत् ॥ १४.७९.८ ॥

पति द्वारा इस प्रकार कहे जाने को जानकर, नाग-कन्या अमर्ष सहन न कर पाई और पृथ्वी को फोड़कर ऊलूपी ऊपर आ गई।

14.79.9

सा ददर्श तत पुत्रं विमृशन्तमधोमुखम् ।
संतर्ज्यमानमसकृत्पित्रा युद्धार्थिना विभो ॥ १४.७९.९ ॥

उसने वहाँ अपने पुत्र को देखा, जो नीचे मुख किए चिन्तन कर रहा था, और युद्ध की इच्छा रखने वाले पिता द्वारा बार-बार डाँटा जा रहा था, हे विभो।

14.79.10

ततः सा चारुसर्वाङ्गी समुपेत्योरगात्मजा ।
उलूपी प्राह वचनं क्षत्रधर्मविशारद ॥ १४.७९.१० ॥

तब सर्वांग सुंदरी नाग-कन्या ऊलूपी पास आकर बोली, हे क्षत्रधर्म में निपुण।

14.79.11

उलूपीं मां निबोध त्वं मातरं पन्नगात्मजाम् ।
कुरुष्व वचनं पुत्र धर्मस्ते भविता परः ॥ १४.७९.११ ॥

मुझे ऊलूपी जानो, मैं तुम्हारी माता नाग-कन्या हूँ। हे पुत्र, मेरी बात मानो; इसमें तुम्हारा परम धर्म होगा।

14.79.12

युध्यस्वैनं कुरुश्रेष्ठं धनंजयमरिन्दमम् ।
एवमेष हि ते प्रीतो भविष्यति न संशयः ॥ १४.७९.१२ ॥

इस कुरुश्रेष्ठ, शत्रुदमन धनंजय से युद्ध करो; इस प्रकार वह तुमसे प्रसन्न होंगे, इसमें संदेह नहीं।

14.79.13

एवमुद्धार्षितो राजा स मात्रा बभ्रुवाहनः ।
मनश्चक्रे महातेजा युद्धाय भरतर्षभ ॥ १४.७९.१३ ॥

इस प्रकार माता द्वारा उत्तेजित किए जाने पर महातेजस्वी राजा बभ्रुवाहन ने, हे भरतश्रेष्ठ, युद्ध का निश्चय किया।

14.79.14

सन्नह्य काञ्चनं वर्म शिरस्त्राणं च भानुमत् ।
तूणीरशतसंबाधमारुरोह रथोत्तमम् ॥ १४.७९.१४ ॥

स्वर्णिम कवच और तेजस्वी शिरस्त्राण धारण कर, सैकड़ों तरकशों से भरे श्रेष्ठ रथ पर वह आरूढ़ हुआ।

14.79.15

सर्वोपकरणोपेतं युक्तमश्वैर्मनोजवैः ।
सचक्रोपस्करं श्रीमान्हेमभाण्डपरिष्कृतम् ॥ १४.७९.१५ ॥

सभी साज-सामग्री से युक्त, मन जैसी गति वाले घोड़ों से जुड़ा, पहियों और उपकरणों सहित, सोने के पात्रों से सजा वह भव्य रथ था।

14.79.16

परमार्चितमुच्छ्रित्य ध्वजं हंसं हिरण्मयम् ।
प्रययौ पार्थमुद्दिश्य स राजा बभ्रुवाहनः ॥ १४.७९.१६ ॥

परम पूजित, सोने का हंस-ध्वज ऊँचा उठाकर वह राजा बभ्रुवाहन अर्जुन को लक्ष्य करके चल पड़ा।

14.79.17

ततोऽभ्योत्य हयं वीरो यज्ञियं पार्थरक्षितम् ।
ग्राहयामास पुरुषैर्हयशिक्षाविशारदैः ॥ १४.७९.१७ ॥

तब वीर ने पार्थ द्वारा रक्षित उस यज्ञ-अश्व के निकट पहुँचकर घोड़ों को साधने में निपुण पुरुषों से उसे पकड़वा लिया।

14.79.18

गृहीतं वाजिनं दृष्ट्वा प्रीतात्मा स धनंजयः ।
पुत्रं रथस्थं भूमिष्ठः संन्यवारयदाहवे ॥ १४.७९.१८ ॥

घोड़े को पकड़ा गया देखकर, प्रसन्न मन वाले धनंजय ने, भूमि पर खड़े होकर, रथ पर स्थित अपने पुत्र को युद्ध में रोक दिया।

14.79.19

स तत्र राजा तं वीरं शरसङ्घैरनेकशः ।
अर्दयामास निशितैराशीविषविषोपमैः ॥ १४.७९.१९ ॥

वहाँ उस राजा ने उस वीर को तीखे बाणों के अनेक समूहों से पीड़ित किया, जो विषैले सर्पों के विष के समान थे।

14.79.20

तयोः समभवद्युद्धं पितुः पुत्रस्यक चातुलम् ।
देवासुररणप्रख्यमुभयोः प्रीयमाणयोः ॥ १४.७९.२० ॥

उन दोनों में पिता और पुत्र का अतुलनीय युद्ध हुआ, जो देवों और असुरों के युद्ध के समान था, और दोनों प्रसन्न हो रहे थे।

14.79.21

किरीटिनं प्रविव्याघ शरेणानतपर्वणा ।
जत्रुदेशे नरव्याघ्रं प्रहसन्बभ्रुवाहनः ॥ १४.७९.२१ ॥

बभ्रुवाहन ने हँसते हुए उस किरीटधारी नरव्याघ्र को हँसली के स्थान पर एक झुके हुए जोड़ वाले बाण से बींध दिया।

14.79.22

सोभ्यगात्सहपुङ्खेन वल्मीकमिव पन्नगः ।
विनिर्भद्य च कौन्तेयं प्रविवेशि महीतलम् ॥ १४.७९.२२ ॥

वह पंखयुक्त बाण, जैसे साँप बाँबी में घुस जाता है, वैसे ही कौन्तेय को भेदकर पृथ्वी के तल में प्रविष्ट हो गया।

14.79.23

स गाढवेदनो धीमानालम्ब्य धनुरुत्तमम् ।
दिव्यं तेजः समाविश्य प्रमीत इव सोभवत् ॥ १४.७९.२३ ॥

वह गहरी पीड़ा में पड़ा बुद्धिमान उत्तम धनुष थामकर दिव्य तेज में समाहित हो गया और मानो मृत-सा हो गया।

14.79.24

स संज्ञामुपलभ्याथ प्रशस्य पुरुषर्षभः ।
पुत्रं शक्रात्मजो वाक्यमिदमाह महाद्युतिः ॥ १४.७९.२४ ॥

तब चेतना पाकर उस पुरुषश्रेष्ठ, इन्द्रपुत्र, महातेजस्वी ने पुत्र की प्रशंसा करते हुए यह वचन कहा।

14.79.25

साधुसाधु महाबाहो वत्स चित्राङ्गदात्मज ।
सदृशं कर्म ते दृष्ट्वा प्रीतिमानस्मि पुत्रक ॥ १४.७९.२५ ॥

अच्छा, अच्छा! हे महाबाहु, प्यारे वत्स, चित्राङ्गद के पुत्र, तुम्हारे योग्य कर्म देखकर मैं प्रसन्न हूँ, पुत्र।

14.79.26

विमुञ्चाम्येष ते बाणान्पुत्र युद्धे स्थिरो भव ।
इत्येवमुक्त्वा नाराचैरभ्यवर्षदमित्रहा ॥ १४.७९.२६ ॥

मैं अब तुम पर ये बाण छोड़ता हूँ, पुत्र; युद्ध में स्थिर रहो। ऐसा कहकर शत्रुहन्ता ने नाराच बाणों की वर्षा कर दी।

14.79.27

तान्स गाण्डीवनिर्मुक्तान्वज्राशनिसमप्रभान् ।
नाराचानच्छिनद्राज भल्लैः सर्वांस्त्रिधा द्विधा ॥ १४.७९.२७ ॥

गाण्डीव से छूटे, वज्र और अशनि के समान तेजस्वी उन नाराच बाणों को उसने भल्ल बाणों से काट डाला — सभी को तीन-तीन और दो-दो टुकड़ों में, हे राजन्।

14.79.28

तस्य पार्थः शरैर्दिव्यैर्ध्वजं हेमपरिष्कृतम् ।
सुवर्णतालप्रतिमं क्षुरेणापाहरद्रथात् ॥ १४.७९.२८ ॥

पार्थ ने दिव्य बाणों से उसकी स्वर्ण-मण्डित ध्वजा को, जो सोने के ताड़ वृक्ष के समान थी, क्षुर बाण से रथ से गिरा दिया।

14.79.29

हयांश्चास्य महाकायान्महावेगानरिंदम ।
चकार राजन्निर्जावान्प्रहसन्निव पाण्डवः ॥ १४.७९.२९ ॥

हे शत्रुदमन, हे राजन्, पाण्डव ने उसके विशालकाय, वेगवान घोड़ों को मानो हँसते हुए निष्प्राण कर दिया।

14.79.30

स रथादवतीर्याथ राजा परमकोपनः ।
पदातिः पितरं क्रुद्धो योधयामास पाण्डवम् ॥ १४.७९.३० ॥

तब वह राजा, अत्यन्त क्रोधित होकर, रथ से उतरकर पैदल ही क्रुद्ध होकर अपने पिता, उस पाण्डव, से युद्ध करने लगा।

14.79.31

सम्प्रीयमाणः पार्थानामृषभः पुत्रविक्रमात् ।
नात्यर्थं पीडयामास पुत्रं वज्रधरात्मजः ॥ १४.७९.३१ ॥

पार्थों में वृषभ (अर्जुन) अपने पुत्र के पराक्रम से अत्यन्त प्रसन्न होकर, इन्द्र के पुत्र (अर्जुन) ने पुत्र को अधिक पीड़ा नहीं दी।

14.79.32

स हन्यमानोऽभिमुखं पितरं बभ्रुवाहनः ।
शरैराशीविषाकारैः पुनरेवार्दयद्बली ॥ १४.७९.३२ ॥

वह बभ्रुवाहन, जो अपने पिता के सम्मुख मारा जा रहा था, विषधर सर्पों के समान बाणों से बलवान होकर फिर से पिता को पीड़ित करने लगा।

14.79.33

ततः स बाल्यात्पितरं विव्याध हृदि पत्रिणा ।
निशेतेन सुपुङ्खेन बलवद्बभ्रुवाहनः ॥ १४.७९.३३ ॥

तब उस बभ्रुवाहन ने युवावस्था के कारण पिता के हृदय को एक तीखे, सुन्दर पंखों वाले बाण से बलपूर्वक बींध दिया।

14.79.34

स बाणस्तेजसा दीप्तो ज्वलन्निव हुताशनः ।
विवेश पाण्डवं राजन्मर्म भित्त्वाऽतिदुःखकृत् ॥ १४.७९.३४ ॥

वह बाण अपने तेज से दीप्त होकर जलती हुई अग्नि के समान था; हे राजन्, वह पाण्डव के मर्मस्थल को भेदकर अत्यन्त दुःख देता हुआ भीतर प्रवेश कर गया।

14.79.35

स तेनातिभृशं विद्धः पुत्रेण कुरुनन्दनः ।
महीं जगाम मोहार्तस्ततो राजन्धनंजयः ॥ १४.७९.३५ ॥

उस पुत्र के द्वारा अत्यन्त बींधे जाकर कुरुनन्दन धनंजय मोह से पीड़ित होकर, हे राजन्, धरती पर गिर पड़े।

14.79.36

तस्मिन्निपतिते वीरे कौरवाणां धुरंधरे ।
सोपि मोहं जगामाथ ततश्चित्राङ्गदासुतः।ष ॥ १४.७९.३६ ॥

उस वीर कौरव-धुरन्धर के गिर जाने पर चित्राङ्गदा का पुत्र भी मूर्च्छित हो गया।

14.79.37

व्यायम्य संयुगे राजा दृष्ट्वा च पितरं हतम् ।
पूर्वमेव स बाणौर्घर्गाढविद्धोऽर्जुनेन ह।
पपात सोपि धरणीमालिङ्ग्य रणमूर्धनि ॥ १४.७९.३७ ॥

युद्ध में अपना पराक्रम दिखाकर राजा ने अपने पिता को मारा हुआ देखा। अर्जुन के बाणों से पहले ही वह घोर रूप से गहरे घायल थे, और वे भी रणभूमि के अग्रभाग में धरती का आलिंगन करके गिर पड़े।

14.79.38

भर्तारं निहतं दृष्ट्वा पुत्रं च पतितं भुवि ।
चित्राङ्गदा परित्रस्ता प्रविवेश रणाजिरे ॥ १४.७९.३८ ॥

पति को मारा गया और पुत्र को भूमि पर गिरा हुआ देखकर चित्राङ्गदा अत्यन्त भयभीत होकर रणभूमि में प्रवेश कर गई।

14.79.39

शोकसंतप्तहृदया रुदती वेपती भृशम्। ॥ १४.७९.३९ ॥

शोक से संतप्त हृदय वाली, रोती हुई, अत्यन्त काँपती हुई।

14.79.40

मणलूरपतेर्माता ददर्श निहतं पतिम् ॥ १४.७९.४० ॥

मणलूर के स्वामी की माता ने मारे गए पति को देखा।