মহাভারত · অধ্যায় 14.80
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.80.1
ततो बहुतरं भीरर्विलप्य कमलेक्षणा ।
मुमोह दुःखसंतप्ता पपात च महीतले ॥ १४.८०.१ ॥
তখন অত্যন্ত বিলাপ করে পদ্মনয়না দুঃখে সন্তপ্ত হয়ে মূর্ছিত হয়ে মাটিতে পড়ে গেলেন।
14.80.2
प्रतिलभ्य च सा संज्ञां देवी दिव्यवपुर्धरा ।
उलूपीं पन्नगसुतां दृष्ट्वेदं वाक्यमब्रवीत् ॥ १४.८०.२ ॥
চেতনা ফিরে পেয়ে দিব্যদেহধারিণী সেই দেবী নাগকন্যা উলূপীকে দেখে এই কথা বললেন।
14.80.3
उलूपि पश्य भर्तारं शयानं नितं रणे ।
त्वत्कृते मम पुत्रेण बाणेन समितिंजयम् ॥ १४.८०.३ ॥
উলূপী, যুদ্ধে নিহত হয়ে শুয়ে থাকা তোমার স্বামীকে দেখো। তোমার কারণে আমার পুত্রের বাণে যুদ্ধজয়ী নিহত হয়েছে।
14.80.4
ननु त्वमार्यधर्मज्ञा ननु चासि पतिव्रता ।
यत्त्वत्कृतेऽयं पतितः पतिस्ते निहतो रणे ॥ १४.८०.४ ॥
তুমি কি আর্যধর্ম জানো না? তুমি কি পতিব্রতা নও? তোমার জন্যই এ পড়ে গেছে; তোমার স্বামী যুদ্ধে নিহত হয়েছে।
14.80.5
किंनु मन्देऽपकराद्धोऽयं यदि तेऽद्य धनंजयः ।
क्षमस्व याच्यमाना वै जीवयस्व धनंजयम् ॥ १४.८०.५ ॥
হে মন্দে, আজ যদি ধনঞ্জয় তোমার কোনো অপরাধ করে থাকে, তবে ক্ষমা করো। প্রার্থিত হয়ে ধনঞ্জয়কে বাঁচিয়ে তোলো।
14.80.6
ननु त्वमार्ये धर्मज्ञे त्रैलोक्यविदिता शुभे ।
यद्धातयित्वा पुत्रेण भर्तारं नानुशोचसि ॥ १४.८०.६ ॥
হে আর্যে, ধর্মজ্ঞে, ত্রিলোকবিখ্যাতে, শুভে, পুত্রের দ্বারা স্বামীকে বধ করিয়েও তুমি কি শোক করো না?
14.80.7
नाहं शोचामि तनयं हतं पन्नगनन्दिनि ।
पतिमेव तु शोचामि यस्यातिथ्यमिदं कृतम् ॥ १४.८०.७ ॥
হে নাগকন্যা, নিহত পুত্রের জন্য আমি শোক করি না; যে স্বামী এই আতিথ্য গ্রহণ করেছেন, তাঁর জন্যই শোক করি।
14.80.8
इत्युक्त्वा सा तदा देवीमुलूपीं पन्नगात्मजाम् ।
भर्तारमभिगम्येदमित्युवाच यशस्विनी ॥ १४.८०.८ ॥
এই কথা বলে সেই যশস্বিনী নাগকন্যা দেবী উলূপীকে বললেন, তারপর স্বামীর কাছে গিয়ে এই কথা বললেন।
14.80.9
उत्तिष्ठ कुरुमुख्यस्य प्रियमुख्य मम प्रिय ।
अयमश्वो महाबाहो मयो ते परिमोक्षितः ॥ १४.८०.९ ॥
ওঠো, কুরুশ্রেষ্ঠের প্রিয়তম, আমার প্রিয়! হে মহাবাহু, এই ঘোড়াটিকে তুমি মুক্ত করেছ।
14.80.10
ननु त्वया नाम विभो धर्मराजस्य यज्ञियः ।
अयमश्वोऽनुसर्तव्यः स शेषे किं महीतले ॥ १४.८०.१० ॥
হে বিভো, এটি কি ধর্মরাজের যজ্ঞাশ্ব নয়, যার অনুসরণ তোমার করা উচিত ছিল? সে কেন মাটিতে পড়ে আছে?
14.80.11
त्वयि प्राणा ममायत्ताः कुरूणां कुरुनन्दन ।
स कस्मात्प्राणदोऽन्येषां प्राणान्संत्यक्तवानसि ॥ १४.८०.११ ॥
হে কুরুনন্দন, আমার প্রাণ এবং কুরুদের প্রাণ তোমার উপরেই নির্ভরশীল। অন্যের প্রাণদাতা হয়েও তুমি কেন প্রাণ ত্যাগ করেছ?
14.80.12
उलूपि साधु पश्येमं पतिं निपतितं भुवि ।
पुत्रं चेमं समुत्साद्य घातयित्वा न शोचसि ॥ १४.८०.१२ ॥
হে উলূপী, ভালো করে দেখো, মাটিতে লুটিয়ে পড়ে থাকা তোমার এই স্বামীকে। এই পুত্রকে নিহত করিয়েও তুমি শোক করছ না।
14.80.13
कामं स्वपितु बालोऽयं भूमौ मृत्युवशं गतः ।
लोहिताक्षो गुडाकेशो विजयः साधु जीवतु ॥ १४.८०.१३ ॥
এই বালক ভূমিতে মৃত্যুর বশে শায়িত থাকুক। রক্তবর্ণ নেত্র ও কুঞ্চিত কেশের বিজয় (অর্জুন) ভালোভাবে জীবিত থাকুন।
14.80.14
नापराधोऽस्ति सुभगे नराणां बहुभार्यता ।
प्रमदानां भवत्येष मा ते भूद्बुद्धिरीदृशी ॥ १४.८०.१४ ॥
হে সৌভাগ্যবতী, পুরুষের বহু ভার্যা থাকা দোষের নয়। নারীদের এটিই নিয়ম। তোমার বুদ্ধি এমন না হোক।
14.80.15
सख्यं चैतत्कृतं धात्रा शश्वदव्ययमेव तु ।
सख्यं समभिजानीहि सत्यं सङ्गतमस्तु ते ॥ १४.८०.१५ ॥
এই সখ্য ধাতা সৃষ্টি করেছেন; তা চিরন্তন ও অক্ষয়। এই সখ্যকে ভালোভাবে জানো; তোমার সত্য মিলন হোক।
14.80.16
पुत्रेम घातयित्वैनं पतिं यदि न मेऽद्य वै ।
जीवन्तं दर्शयस्यद्य परित्यक्ष्यामि जीवितम् ॥ १४.८०.१६ ॥
যদি আমার স্বামীকে পুত্রের দ্বারা বধ করিয়ে আজই তাঁকে জীবিত দেখাতে না পারো, তবে আজই আমি প্রাণ ত্যাগ করব।
14.80.17
साऽहं दुःखान्विता देवि पतिपुत्रविनाकृता ।
इहैव प्रायमाशिष्ये प्रेक्षन्त्यास्ते न संशयः ॥ १४.८०.१७ ॥
হে দেবী, দুঃখে ভরা আমি, স্বামী ও পুত্রহীনা হয়ে এখানেই প্রায়োপবেশন করে শুয়ে থাকব—তুমি দেখতে থাকলেই, এতে কোনো সন্দেহ নেই।
14.80.18
इत्युक्त्वा पन्नगसुतां सपत्नी चैत्रवाहनी ।
ततः प्रायमुपासीना तूष्णीमासीज्जनाधिप ॥ १४.८०.१८ ॥
এ কথা বলে চিত্রবাহনের কন্যা সপত্নী (চিত্রাঙ্গদা) নাগকন্যার সঙ্গে কথা বললেন। তারপর, হে জনাধিপ, তিনি প্রায়োপবেশনে বসে নীরব রইলেন।
14.80.19
ततो विलप्य विरता भर्तुः पादौ प्रगृह्य सा ।
उपविष्टा भवद्दीना सोच्छ्वासं पुत्रमीक्षती ॥ १४.८०.१९ ॥
তারপর বিলাপ করে থেমে সে স্বামীর পা দুটি ধরল। দুঃখিতা হয়ে বসে, দীর্ঘশ্বাস ফেলতে ফেলতে পুত্রের দিকে তাকাল।
14.80.20
ततः संज्ञां पुनर्लब्ध्वा स राजा बभ्रुवाहनः ।
मातरं तामथालोक्य रणभूमावथाब्रवीत् ॥ १४.८०.२० ॥
তারপর সংজ্ঞা ফিরে পেয়ে রাজা বভ্রুবাহন রণভূমিতে মাতাকে দেখে বললেন।
14.80.21
इतो दुःखतरं किंनु यन्मे माता सुखैधिता ।
भूमौ निपतितं वीरमनुशेते मृतं पतिम् ॥ १४.८०.२१ ॥
এর চেয়ে দুঃখের আর কী হতে পারে? সুখে লালিত আমার মা, ভূমিতে পড়ে থাকা মৃত বীর স্বামীর পাশে শুয়ে আছেন।
14.80.22
निहन्तारं रणेऽरीणां सर्वशस्त्रभृतां वरम् ।
मया विनिहतं सङ्ख्ये प्रेक्षते दुर्मरं बत ॥ १४.८०.२२ ॥
রণে শত্রুনিধনকারী, সকল অস্ত্রধারীর শ্রেষ্ঠ, যাকে আমি যুদ্ধে বধ করেছি — সেই দুর্মরণ স্বামীর দিকে সে তাকিয়ে আছে, হায়।
14.80.23
अहोऽस्या हृदयं देव्या दृढं यन्न विदीर्यते ।
व्यूढोरस्कं महाबाहुं प्रेक्षन्त्या निहतं पतिम् ॥ १४.८०.२३ ॥
আহা! এই দেবীর হৃদয় কত দৃঢ়, বিশালবক্ষ মহাবাহু স্বামী নিহত হতে দেখেও যা বিদীর্ণ হচ্ছে না!
14.80.24
दुर्मरं पुरुषेणेह मन्ये काले ह्यनागते ।
यत्र नाहं न मे माता न वियुक्तौ स्वजीवितात् ॥ १४.८०.२४ ॥
আমার মনে হয়, এখানে মানুষের অনাগত সময়ে দুর্মরণ ঘটে — যেখানে আমি বা আমার মা নিজেদের প্রাণ থেকে বিচ্ছিন্ন হইনি।
14.80.25
हाहा धिक्कुरुवीरस्य किरीटं काञ्चनं भुवि ।
अपविद्धं हतस्येह मया पुत्रेम पश्यत ॥ १४.८०.२५ ॥
হায়, ধিক্! কুরুবীরের সোনার মুকুট মাটিতে পড়ে আছে। এখানে নিহত সেই পিতাকে, আমার দ্বারা, পুত্রের হাতে নিহত সেই জনকে দেখো।
14.80.26
भोभो पश्यत मे वीरं पितरं ब्राह्मणा भुवि ।
शयानं वीरशयने मया पुत्रेण पातितम् ॥ १४.८०.२६ ॥
হে ব্রাহ্মণগণ, আমার বীর পিতাকে দেখো, যিনি বীরশয্যায় মাটিতে শায়িত; আমার পুত্রের দ্বারা তিনি পতিত হয়েছেন।
14.80.27
ब्राह्मणाः कुरुमुख्यस्य ये मुक्ता हयसारिणः ।
कुर्वन्ति शान्तिं कामस्य रणे योऽयं मया हतः ॥ १४.८०.२७ ॥
হে ব্রাহ্মণগণ, কুরুশ্রেষ্ঠের অশ্বসারথিরা যাঁরা মুক্ত হয়েছে, তারা যুদ্ধে আমার দ্বারা নিহত এই কামরূপের শান্তিকর্ম করুক।
14.80.28
व्यादिशन्तु च किं विप्राः प्रायश्चित्तमिहाद्य मे ।
आनृशंसस्य पापस्य पितृहन्तू रणाजिरे ॥ १४.८०.२८ ॥
হে ব্রাহ্মণগণ, আজ এখানে আমার জন্য কী প্রায়শ্চিত্ত বিধান করবেন? নিষ্ঠুর নই এমন, পাপী, রণাঙ্গনে পিতৃহন্তা আমার জন্য।
14.80.29
दुश्चरा द्वादश समा हत्वा पितरमद्य वै ।
ममेह सुनृशंसस्य संवीतस्यास्य चर्मणा ॥ १४.८०.२९ ॥
পিতৃহন্তা আমার জন্য বারো বছর দুশ্চর ব্রত হোক। এখানে অতি নিষ্ঠুর আমি, এঁর চামড়ায় আবৃত হয়ে।
14.80.30
शिरःकपाले चास्यैव भुञ्जतः पितुरद्य मे ।
प्रायश्चित्तं हि नास्त्यन्यद्धत्वाऽद्य पितरं मम ॥ १४.८०.३० ॥
তাঁর মাথার খুলিতে, পিতার কপালে ভোজন করা আমার জন্য আজ অন্য কোনো প্রায়শ্চিত্ত নেই, কারণ আমি পিতাকে হত্যা করেছি।
14.80.31
पश्य नागोत्तमसुते भर्तारं निहतं मया ।
कृतं प्रियं मया तेऽद्य निहत्य समरेऽर्जुनम् ॥ १४.८०.३१ ॥
হে শ্রেষ্ঠ নাগের কন্যা, দেখো, আমি তোমার স্বামীকে বধ করেছি। আজ যুদ্ধে অর্জুনকে বধ করে আমি তোমার প্রিয় কাজ করেছি।
14.80.32
सोऽहमद्य गमिष्यामि गतिं पितृनिषेविताम् ।
न शक्नोम्यात्मनाऽऽत्मानमहं दारयितुं शुभे ॥ १४.८०.३२ ॥
তাই আমি আজ পিতৃগণের সেবিত সেই গতিতে যাব। হে শুভে, নিজেকে নিজে বিদীর্ণ করতে আমি সক্ষম নই।
14.80.33
सा त्वं मयि मृते मातस्तथा गाण्डीवधन्वनि ।
भव प्रीतिमती देवि सत्येनात्मानमालभे ॥ १४.८०.३३ ॥
হে মাতা, আমি মৃত হলে এবং গাণ্ডীবধারী অর্জুন মৃত হলেও তুমি প্রীতিমতী থেকো। হে দেবী, সত্যের নামে আমি আত্মাকে স্পর্শ করে শপথ করছি।
14.80.34
इत्युक्त्वा स ततो राजा दुःखशोकसमाहतः ।
उपस्पृश्य महाराज दुःखाद्वचनमब्रवीत् ॥ १४.८०.३४ ॥
এ কথা বলে, দুঃখ ও শোকে আহত সেই রাজা, হে মহারাজ, আচমন করে দুঃখভরে এই কথাগুলি বললেন।
14.80.35
शृण्वन्तु सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च ।
त्वं च मातर्यथा सत्यं ब्रवीमि भुजगोत्तमे ॥ १४.८०.३५ ॥
সর্বভূত শুনুক, স্থাবর ও জঙ্গম শুনুক; হে মাতা, তুমিও শোনো, হে শ্রেষ্ঠ নাগিনী, আমি সত্য বলছি।
14.80.36
यदि नोत्तिष्ठति जयः पिता मे नरसत्तमः ।
अस्मिन्नेव रणोद्देशे शोषयिष्ये कलेवरम् ॥ १४.८०.३६ ॥
আমার পিতা, নরশ্রেষ্ঠ জয়, যদি উঠে না দাঁড়ান, তবে এই রণক্ষেত্রেই আমি আমার দেহ শুকিয়ে ফেলব।
14.80.37
नहि मे पितरं हत्वा निष्कृतिर्विद्यते क्वचित् ।
नरकं प्रतिपत्स्यामि ध्रुवं गुरुवधार्दितः ॥ १४.८०.३७ ॥
আমার পিতাকে হত্যা করে আমার কোথাও প্রায়শ্চিত্ত নেই। গুরুহত্যার যন্ত্রণায় ক্লিষ্ট হয়ে আমি নিশ্চয়ই নরকে যাব।
14.80.38
वीरं हि क्षत्रियं हत्वा गोशतेन प्रमुच्यते ।
पितरं तु निहत्यैवं दुर्लभा निष्कृतिर्मम ॥ १४.८०.३८ ॥
বীর ক্ষত্রিয়কে হত্যাকারী একশো গরু দানে মুক্ত হয়। কিন্তু পিতাকে হত্যা করে আমার প্রায়শ্চিত্ত এভাবে দুর্লভ।
14.80.39
एत एको महातेजाः पाण्डुपुत्रो धनंजयः ।
पिता च मम धर्मात्मा तस्य मे निष्कृतिः कुतः ॥ १४.८०.३९ ॥
এই একমাত্র মহাতেজা পাণ্ডুপুত্র ধনঞ্জয়; আমার পিতাও ধর্মাত্মা সেই। তাঁর ক্ষেত্রে আমার প্রায়শ্চিত্ত কোথা থেকে?
14.80.40
इत्येवमुक्त्वा नृपते धनंजयसुतो नृपः ।
उपस्पृश्याभवत्तूष्णीं प्रायोपेतो महामतिः ॥ १४.८०.४० ॥
এইরূপ বলে, হে রাজন, ধনঞ্জয়পুত্র সেই রাজা আচমন করে নীরব হলেন; মহামতি তিনি প্রায়োপবেশনে বসলেন।