महाभारत · अध्याय 14.80
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.80.1
ततो बहुतरं भीरर्विलप्य कमलेक्षणा ।
मुमोह दुःखसंतप्ता पपात च महीतले ॥ १४.८०.१ ॥
तब अत्यधिक विलाप करके कमल-नयनी, दुःख से संतप्त वह मूर्छित हो गई और धरती पर गिर पड़ी।
14.80.2
प्रतिलभ्य च सा संज्ञां देवी दिव्यवपुर्धरा ।
उलूपीं पन्नगसुतां दृष्ट्वेदं वाक्यमब्रवीत् ॥ १४.८०.२ ॥
चेतना पाकर वह दिव्य शरीर धारिणी देवी नाग-पुत्री उलूपी को देखकर यह वचन बोली।
14.80.3
उलूपि पश्य भर्तारं शयानं नितं रणे ।
त्वत्कृते मम पुत्रेण बाणेन समितिंजयम् ॥ १४.८०.३ ॥
हे उलूपी, देखो, तुम्हारे पति रण में मारे गिरे पड़े हैं, मेरे पुत्र ने तुम्हारे कारण बाण से इस युद्धविजयी को मार गिराया है।
14.80.4
ननु त्वमार्यधर्मज्ञा ननु चासि पतिव्रता ।
यत्त्वत्कृतेऽयं पतितः पतिस्ते निहतो रणे ॥ १४.८०.४ ॥
क्या तुम आर्य धर्म को नहीं जानती? क्या तुम पतिव्रता नहीं हो? तुम्हारे कारण ही यह गिरा है, तुम्हारे पति रण में मारे गए हैं।
14.80.5
किंनु मन्देऽपकराद्धोऽयं यदि तेऽद्य धनंजयः ।
क्षमस्व याच्यमाना वै जीवयस्व धनंजयम् ॥ १४.८०.५ ॥
हे मन्दे, यदि आज धनंजय ने तुम्हारा कोई अपराध किया है, तो उसे क्षमा करो। याचना किए जाने पर धनंजय को जीवित कर दो।
14.80.6
ननु त्वमार्ये धर्मज्ञे त्रैलोक्यविदिता शुभे ।
यद्धातयित्वा पुत्रेण भर्तारं नानुशोचसि ॥ १४.८०.६ ॥
क्या तुम, हे आर्या, धर्म को जानने वाली, तीनों लोकों में प्रसिद्ध, शुभे, अपने पति को पुत्र द्वारा मरवाकर भी शोक नहीं करती?
14.80.7
नाहं शोचामि तनयं हतं पन्नगनन्दिनि ।
पतिमेव तु शोचामि यस्यातिथ्यमिदं कृतम् ॥ १४.८०.७ ॥
हे नागकन्या, मैं अपने मारे गए पुत्र के लिए शोक नहीं करती, बल्कि उस पति के लिए शोक करती हूँ जिसने यह आतिथ्य ग्रहण किया।
14.80.8
इत्युक्त्वा सा तदा देवीमुलूपीं पन्नगात्मजाम् ।
भर्तारमभिगम्येदमित्युवाच यशस्विनी ॥ १४.८०.८ ॥
ऐसा कहकर उस यशस्विनी ने नागकन्या देवी उलूपी से कहा, फिर पति के पास जाकर यह बोली।
14.80.9
उत्तिष्ठ कुरुमुख्यस्य प्रियमुख्य मम प्रिय ।
अयमश्वो महाबाहो मयो ते परिमोक्षितः ॥ १४.८०.९ ॥
उठो, हे कुरुश्रेष्ठ के प्रिय, मेरे प्रियतम! हे महाबाहो, यह घोड़ा तुम्हारे द्वारा मुक्त कराया गया है।
14.80.10
ननु त्वया नाम विभो धर्मराजस्य यज्ञियः ।
अयमश्वोऽनुसर्तव्यः स शेषे किं महीतले ॥ १४.८०.१० ॥
हे विभो, क्या यह यज्ञ-योग्य घोड़ा धर्मराज का नहीं है, जिसके पीछे तुम्हें चलना चाहिए था? वह भूमि पर क्यों पड़ा है?
14.80.11
त्वयि प्राणा ममायत्ताः कुरूणां कुरुनन्दन ।
स कस्मात्प्राणदोऽन्येषां प्राणान्संत्यक्तवानसि ॥ १४.८०.११ ॥
हे कुरुनन्दन, मेरे प्राण और कुरुवंशियों के प्राण तुम पर निर्भर हैं। तुम, जो दूसरों के प्राण देने वाले हो, उन्हें क्यों त्याग बैठे हो?
14.80.12
उलूपि साधु पश्येमं पतिं निपतितं भुवि ।
पुत्रं चेमं समुत्साद्य घातयित्वा न शोचसि ॥ १४.८०.१२ ॥
हे उलूपी, भली-भाँति देखो, यह तुम्हारा पति पृथ्वी पर गिरा पड़ा है। और इस पुत्र को मरवाकर भी तुम शोक नहीं करती हो।
14.80.13
कामं स्वपितु बालोऽयं भूमौ मृत्युवशं गतः ।
लोहिताक्षो गुडाकेशो विजयः साधु जीवतु ॥ १४.८०.१३ ॥
भले ही यह बालक भूमि पर मृत्यु के वश में पड़ा सो जाए। लाल नेत्रों वाला, घुँघराले केशों वाला विजय (अर्जुन) भली प्रकार जीवित रहे।
14.80.14
नापराधोऽस्ति सुभगे नराणां बहुभार्यता ।
प्रमदानां भवत्येष मा ते भूद्बुद्धिरीदृशी ॥ १४.८०.१४ ॥
हे सौभाग्यवती, पुरुषों का अनेक पत्नियाँ रखना कोई दोष नहीं है। स्त्रियों के लिए यही (नियम) है। तुम्हारी बुद्धि ऐसी न हो।
14.80.15
सख्यं चैतत्कृतं धात्रा शश्वदव्ययमेव तु ।
सख्यं समभिजानीहि सत्यं सङ्गतमस्तु ते ॥ १४.८०.१५ ॥
यह मित्रता विधाता द्वारा बनाई गई है, जो सदा अविनाशी है। इस मित्रता को भली प्रकार पहचानो; तुम्हारा सत्य मिलन हो।
14.80.16
पुत्रेम घातयित्वैनं पतिं यदि न मेऽद्य वै ।
जीवन्तं दर्शयस्यद्य परित्यक्ष्यामि जीवितम् ॥ १४.८०.१६ ॥
यदि तुम आज मेरे पति को पुत्र द्वारा मरवाकर आज ही उन्हें जीवित दिखा नहीं सकती, तो मैं आज ही अपना जीवन त्याग दूँगी।
14.80.17
साऽहं दुःखान्विता देवि पतिपुत्रविनाकृता ।
इहैव प्रायमाशिष्ये प्रेक्षन्त्यास्ते न संशयः ॥ १४.८०.१७ ॥
हे देवि, मैं दुःख से भरी, पति और पुत्र से वंचित, यहीं अनशन करके लेट जाऊँगी—तुम्हारे देखते हुए, इसमें कोई संदेह नहीं।
14.80.18
इत्युक्त्वा पन्नगसुतां सपत्नी चैत्रवाहनी ।
ततः प्रायमुपासीना तूष्णीमासीज्जनाधिप ॥ १४.८०.१८ ॥
यह कहकर सौत चित्रवाहन की पुत्री (चित्रांगदा) ने नागकन्या (उलूपी) से कहा। फिर, हे जनाधिप, वह प्रायोपवेशन में बैठी मौन हो गई।
14.80.19
ततो विलप्य विरता भर्तुः पादौ प्रगृह्य सा ।
उपविष्टा भवद्दीना सोच्छ्वासं पुत्रमीक्षती ॥ १४.८०.१९ ॥
तब विलाप करके रुककर उसने पति के चरण पकड़ लिए। वह दीन होकर बैठ गई और गहरी साँसें लेते हुए पुत्र को देखने लगी।
14.80.20
ततः संज्ञां पुनर्लब्ध्वा स राजा बभ्रुवाहनः ।
मातरं तामथालोक्य रणभूमावथाब्रवीत् ॥ १४.८०.२० ॥
फिर होश पाकर राजा बभ्रुवाहन ने रणभूमि में अपनी माता को देखा और तब बोला।
14.80.21
इतो दुःखतरं किंनु यन्मे माता सुखैधिता ।
भूमौ निपतितं वीरमनुशेते मृतं पतिम् ॥ १४.८०.२१ ॥
इससे बढ़कर दुःख क्या होगा कि मेरी माता, जो सुख में पली है, भूमि पर गिरे मृत वीर पति के पास लेटी है।
14.80.22
निहन्तारं रणेऽरीणां सर्वशस्त्रभृतां वरम् ।
मया विनिहतं सङ्ख्ये प्रेक्षते दुर्मरं बत ॥ १४.८०.२२ ॥
शत्रुओं का संहारक, रण में सभी शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ, जिसे मैंने युद्ध में मारा है—वह दुर्मर पति को अब वह देख रही है, हाय।
14.80.23
अहोऽस्या हृदयं देव्या दृढं यन्न विदीर्यते ।
व्यूढोरस्कं महाबाहुं प्रेक्षन्त्या निहतं पतिम् ॥ १४.८०.२३ ॥
अहो! इस देवी का हृदय कितना दृढ़ है कि फट नहीं जाता, जो व्यूढ वक्षवाले महाबाहु पति को मारा गया देख रही है।
14.80.24
दुर्मरं पुरुषेणेह मन्ये काले ह्यनागते ।
यत्र नाहं न मे माता न वियुक्तौ स्वजीवितात् ॥ १४.८०.२४ ॥
मैं मानता हूँ कि यहाँ मनुष्य के लिए अभी न आए हुए काल में दुर्मरण होता है, जहाँ न मैं, न मेरी माता अपने जीवन से वियुक्त हो गए।
14.80.25
हाहा धिक्कुरुवीरस्य किरीटं काञ्चनं भुवि ।
अपविद्धं हतस्येह मया पुत्रेम पश्यत ॥ १४.८०.२५ ॥
हाय, धिक्कार! कुरुवीर का सोने का मुकुट धरती पर पड़ा है। मेरे द्वारा मारे गए इस पिता को, मेरे पुत्र के रूप में, देखो।
14.80.26
भोभो पश्यत मे वीरं पितरं ब्राह्मणा भुवि ।
शयानं वीरशयने मया पुत्रेण पातितम् ॥ १४.८०.२६ ॥
हे ब्राह्मणो, मेरे वीर पिता को देखो, जो धरती पर वीरशय्या पर लेटे हैं, जिन्हें मेरे पुत्र ने गिराया है।
14.80.27
ब्राह्मणाः कुरुमुख्यस्य ये मुक्ता हयसारिणः ।
कुर्वन्ति शान्तिं कामस्य रणे योऽयं मया हतः ॥ १४.८०.२७ ॥
हे ब्राह्मणो, कुरुश्रेष्ठ के जो घोड़ों के सारथी छूटे हैं, वे इस रणभूमि में मेरे द्वारा मारे गए उस कामना-रूप की शान्ति करें।
14.80.28
व्यादिशन्तु च किं विप्राः प्रायश्चित्तमिहाद्य मे ।
आनृशंसस्य पापस्य पितृहन्तू रणाजिरे ॥ १४.८०.२८ ॥
हे ब्राह्मणो, आज यहाँ मेरे लिए क्या प्रायश्चित्त बताएँगे? उस अनृशंस, पापी पितृहन्ता के लिए, इस रणभूमि में।
14.80.29
दुश्चरा द्वादश समा हत्वा पितरमद्य वै ।
ममेह सुनृशंसस्य संवीतस्यास्य चर्मणा ॥ १४.८०.२९ ॥
पिता को मारने वाले मेरे लिए बारह वर्ष तक दुष्कर व्रत होना चाहिए। यहाँ अत्यन्त क्रूर मैं, इनकी खाल से ढका हुआ।
14.80.30
शिरःकपाले चास्यैव भुञ्जतः पितुरद्य मे ।
प्रायश्चित्तं हि नास्त्यन्यद्धत्वाऽद्य पितरं मम ॥ १४.८०.३० ॥
उनके शिरकपाल में ही, पिता की खोपड़ी में भोजन करते हुए, आज मेरे लिए कोई और प्रायश्चित्त नहीं है, क्योंकि मैंने अपने पिता को मारा है।
14.80.31
पश्य नागोत्तमसुते भर्तारं निहतं मया ।
कृतं प्रियं मया तेऽद्य निहत्य समरेऽर्जुनम् ॥ १४.८०.३१ ॥
हे श्रेष्ठ नाग की पुत्री, देखो, मैंने तुम्हारे पति को मारा है। आज युद्ध में अर्जुन को मारकर मैंने तुम्हारा प्रिय कार्य किया है।
14.80.32
सोऽहमद्य गमिष्यामि गतिं पितृनिषेविताम् ।
न शक्नोम्यात्मनाऽऽत्मानमहं दारयितुं शुभे ॥ १४.८०.३२ ॥
तो मैं आज पितरों से सेवित उस गति को जाऊँगा। हे शुभे, मैं स्वयं अपने आप को विदीर्ण करने में समर्थ नहीं हूँ।
14.80.33
सा त्वं मयि मृते मातस्तथा गाण्डीवधन्वनि ।
भव प्रीतिमती देवि सत्येनात्मानमालभे ॥ १४.८०.३३ ॥
हे माता, मेरे मरने पर और गाण्डीव धनुषधारी (अर्जुन) के मरने पर भी तुम प्रसन्नचित्त रहना। हे देवी, मैं सत्य की शपथ लेता हूँ।
14.80.34
इत्युक्त्वा स ततो राजा दुःखशोकसमाहतः ।
उपस्पृश्य महाराज दुःखाद्वचनमब्रवीत् ॥ १४.८०.३४ ॥
ऐसा कहकर दुःख और शोक से आहत उस राजा ने, हे महाराज, आचमन करके दुःख से ये वचन कहे।
14.80.35
शृण्वन्तु सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च ।
त्वं च मातर्यथा सत्यं ब्रवीमि भुजगोत्तमे ॥ १४.८०.३५ ॥
सब भूत सुनें, स्थावर और जंगम भी सुनें, और तुम भी, हे माता, हे श्रेष्ठ नाग की पुत्री, जैसे मैं सत्य कह रहा हूँ।
14.80.36
यदि नोत्तिष्ठति जयः पिता मे नरसत्तमः ।
अस्मिन्नेव रणोद्देशे शोषयिष्ये कलेवरम् ॥ १४.८०.३६ ॥
यदि मेरे पिता, नरश्रेष्ठ, जय (अर्जुन) उठ न खड़े हों, तो मैं इसी रणभूमि पर अपने शरीर को सुखा दूँगा।
14.80.37
नहि मे पितरं हत्वा निष्कृतिर्विद्यते क्वचित् ।
नरकं प्रतिपत्स्यामि ध्रुवं गुरुवधार्दितः ॥ १४.८०.३७ ॥
मेरे पिता की हत्या करके मेरे लिए कहीं भी प्रायश्चित नहीं है। गुरुजन की हत्या से पीड़ित होकर मैं निश्चय ही नरक को प्राप्त होऊँगा।
14.80.38
वीरं हि क्षत्रियं हत्वा गोशतेन प्रमुच्यते ।
पितरं तु निहत्यैवं दुर्लभा निष्कृतिर्मम ॥ १४.८०.३८ ॥
वीर क्षत्रिय की हत्या करने वाला सौ गायों के दान से मुक्त हो जाता है। किंतु पिता की हत्या करके इस प्रकार मेरा प्रायश्चित दुर्लभ है।
14.80.39
एत एको महातेजाः पाण्डुपुत्रो धनंजयः ।
पिता च मम धर्मात्मा तस्य मे निष्कृतिः कुतः ॥ १४.८०.३९ ॥
यह एकमात्र महातेजस्वी पाण्डुपुत्र धनंजय है, और धर्मात्मा मेरे पिता भी वही हैं; तो उसके लिए मेरे प्रायश्चित्त की क्या गति है?
14.80.40
इत्येवमुक्त्वा नृपते धनंजयसुतो नृपः ।
उपस्पृश्याभवत्तूष्णीं प्रायोपेतो महामतिः ॥ १४.८०.४० ॥
ऐसा कहकर, हे राजन, धनंजय का पुत्र वह राजा आचमन करके मौन हो गया, और महामति वह प्रायोपवेशन के लिए बैठ गया।