महाभारत · अध्याय 14.80
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.80.1
ततो बहुतरं भीरर्विलप्य कमलेक्षणा ।
मुमोह दुःखसंतप्ता पपात च महीतले ॥ १४.८०.१ ॥
तेव्हा अत्यंत विलाप करून कमलनयना, दुःखाने संतप्त होऊन मूर्च्छित झाली आणि भूमीवर कोसळली.
14.80.2
प्रतिलभ्य च सा संज्ञां देवी दिव्यवपुर्धरा ।
उलूपीं पन्नगसुतां दृष्ट्वेदं वाक्यमब्रवीत् ॥ १४.८०.२ ॥
शुद्धी परत मिळवून ती दिव्यदेहधारी देवी नागकन्या उलूपीला पाहून हे वचन बोलली.
14.80.3
उलूपि पश्य भर्तारं शयानं नितं रणे ।
त्वत्कृते मम पुत्रेण बाणेन समितिंजयम् ॥ १४.८०.३ ॥
उलूपी, युद्धात मारला गेलेला आणि पडलेला तुझा पती पाहा. तुझ्यासाठी माझ्या पुत्राच्या बाणाने हा युद्धविजयी पडला आहे.
14.80.4
ननु त्वमार्यधर्मज्ञा ननु चासि पतिव्रता ।
यत्त्वत्कृतेऽयं पतितः पतिस्ते निहतो रणे ॥ १४.८०.४ ॥
तू आर्यधर्म जाणणारी नाहीस का? तू पतिव्रता नाहीस का? तुझ्यामुळेच हा पडला; तुझा पती रणात मारला गेला.
14.80.5
किंनु मन्देऽपकराद्धोऽयं यदि तेऽद्य धनंजयः ।
क्षमस्व याच्यमाना वै जीवयस्व धनंजयम् ॥ १४.८०.५ ॥
हे मूर्खे, आज जर धनंजयाने तुझा काही अपराध केला असेल तर त्याला क्षमा कर. याचना केली जात असताना धनंजयाला जिवंत कर.
14.80.6
ननु त्वमार्ये धर्मज्ञे त्रैलोक्यविदिता शुभे ।
यद्धातयित्वा पुत्रेण भर्तारं नानुशोचसि ॥ १४.८०.६ ॥
हे आर्ये, धर्मज्ञे, त्रैलोक्यविख्याते शुभे, पुत्राकरवी पतीचा वध घडवून तू शोक करीत नाहीस का?
14.80.7
नाहं शोचामि तनयं हतं पन्नगनन्दिनि ।
पतिमेव तु शोचामि यस्यातिथ्यमिदं कृतम् ॥ १४.८०.७ ॥
हे नागकन्ये, मारल गेलेल्या माझ्या पुत्राबद्दल मी शोक करत नाही; ज्याने हा आतिथ्यस्वीकार केला, त्या पतीबद्दल मी शोक करते.
14.80.8
इत्युक्त्वा सा तदा देवीमुलूपीं पन्नगात्मजाम् ।
भर्तारमभिगम्येदमित्युवाच यशस्विनी ॥ १४.८०.८ ॥
असे बोलून ती यशस्विनी नागकन्या देवी उलूपीला म्हणाली, आणि मग पतीजवळ जाऊन असे बोलली.
14.80.9
उत्तिष्ठ कुरुमुख्यस्य प्रियमुख्य मम प्रिय ।
अयमश्वो महाबाहो मयो ते परिमोक्षितः ॥ १४.८०.९ ॥
उठ, कुरुश्रेष्ठाच्या प्रियतमा, माझ्या प्रिया! हे महाबाहो, हा घोडा तुझ्याकडून मुक्त केला गेला आहे.
14.80.10
ननु त्वया नाम विभो धर्मराजस्य यज्ञियः ।
अयमश्वोऽनुसर्तव्यः स शेषे किं महीतले ॥ १४.८०.१० ॥
हे विभो, हा धर्मराजाचा यज्ञाश्व नाही का, ज्याच्या मागे तुला जायला हवे होते? तो जमिनीवर का पडला आहे?
14.80.11
त्वयि प्राणा ममायत्ताः कुरूणां कुरुनन्दन ।
स कस्मात्प्राणदोऽन्येषां प्राणान्संत्यक्तवानसि ॥ १४.८०.११ ॥
हे कुरुनंदना, माझे प्राण आणि कुरूंचे प्राण तुझ्यावर अवलंबून आहेत. इतरांना प्राण देणारा तू, प्राण का सोडलास?
14.80.12
उलूपि साधु पश्येमं पतिं निपतितं भुवि ।
पुत्रं चेमं समुत्साद्य घातयित्वा न शोचसि ॥ १४.८०.१२ ॥
हे उलूपी, भूमीवर पडलेल्या या पतीकडे नीट पाहा. या पुत्राचा वध करवूनही तू शोक करत नाहीस.
14.80.13
कामं स्वपितु बालोऽयं भूमौ मृत्युवशं गतः ।
लोहिताक्षो गुडाकेशो विजयः साधु जीवतु ॥ १४.८०.१३ ॥
हा बालक भूमीवर मृत्यूच्या वशात झोपून राहो. लाल डोळ्यांचा, कुरळ्या केसांचा विजय (अर्जुन) चांगला जगो.
14.80.14
नापराधोऽस्ति सुभगे नराणां बहुभार्यता ।
प्रमदानां भवत्येष मा ते भूद्बुद्धिरीदृशी ॥ १४.८०.१४ ॥
हे सौभाग्यवती, पुरुषांना अनेक पत्नी असणे हा दोष नाही. स्त्रियांचा हाच नियम आहे. तुझी बुद्धी अशी न होवो.
14.80.15
सख्यं चैतत्कृतं धात्रा शश्वदव्ययमेव तु ।
सख्यं समभिजानीहि सत्यं सङ्गतमस्तु ते ॥ १४.८०.१५ ॥
ही मैत्री विधात्याने निर्माण केली आहे; ती शाश्वत आणि अव्यय आहे. या मैत्रीला नीट ओळख; तुला खरा संगम लाभो.
14.80.16
पुत्रेम घातयित्वैनं पतिं यदि न मेऽद्य वै ।
जीवन्तं दर्शयस्यद्य परित्यक्ष्यामि जीवितम् ॥ १४.८०.१६ ॥
माझ्या पतीला पुत्राकडून मारवून आज त्याला जिवंत दाखवले नाहीस, तर आजच मी माझा प्राण त्यागीन.
14.80.17
साऽहं दुःखान्विता देवि पतिपुत्रविनाकृता ।
इहैव प्रायमाशिष्ये प्रेक्षन्त्यास्ते न संशयः ॥ १४.८०.१७ ॥
हे देवी, दुःखाने भरलेली मी, पती व पुत्र गमावलेली, इथेच प्रायोपवेशन करून निजेन — तू पाहत असताना; यात संशय नाही.
14.80.18
इत्युक्त्वा पन्नगसुतां सपत्नी चैत्रवाहनी ।
ततः प्रायमुपासीना तूष्णीमासीज्जनाधिप ॥ १४.८०.१८ ॥
असे बोलून चित्रवाहनाची कन्या सवत (चित्रांगदा) नागकन्येशी बोलली. मग, हे जनाधिपा, ती प्रायोपवेशनात बसून मौन राहिली.
14.80.19
ततो विलप्य विरता भर्तुः पादौ प्रगृह्य सा ।
उपविष्टा भवद्दीना सोच्छ्वासं पुत्रमीक्षती ॥ १४.८०.१९ ॥
नंतर विलाप करून ती थांबली आणि तिने पतीचे पाय धरले. दुःखी होऊन ती बसली आणि उसासे टाकत पुत्राकडे पाहू लागली.
14.80.20
ततः संज्ञां पुनर्लब्ध्वा स राजा बभ्रुवाहनः ।
मातरं तामथालोक्य रणभूमावथाब्रवीत् ॥ १४.८०.२० ॥
नंतर पुन्हा शुद्धी येऊन राजा बभ्रुवाहन रणभूमीवर आपल्या मातेकडे पाहून बोलला.
14.80.21
इतो दुःखतरं किंनु यन्मे माता सुखैधिता ।
भूमौ निपतितं वीरमनुशेते मृतं पतिम् ॥ १४.८०.२१ ॥
यापेक्षा अधिक दुःख कोणते? सुखात वाढलेली माझी माता, जमिनीवर पडलेल्या मृत वीर पतीजवळ निजली आहे.
14.80.22
निहन्तारं रणेऽरीणां सर्वशस्त्रभृतां वरम् ।
मया विनिहतं सङ्ख्ये प्रेक्षते दुर्मरं बत ॥ १४.८०.२२ ॥
रणांगणात शत्रूंचा संहार करणारा, शस्त्रधारींत श्रेष्ठ, ज्याला मी युद्धात मारला—त्या दुर्मर पतीकडे ती पाहत आहे. अरेरे!
14.80.23
अहोऽस्या हृदयं देव्या दृढं यन्न विदीर्यते ।
व्यूढोरस्कं महाबाहुं प्रेक्षन्त्या निहतं पतिम् ॥ १४.८०.२३ ॥
अहो! या देवीचे हृदय किती कठोर आहे, विशाल वक्षस्थळाचा महाबाहू पती मारलेला पाहूनही ते फुटत नाही!
14.80.24
दुर्मरं पुरुषेणेह मन्ये काले ह्यनागते ।
यत्र नाहं न मे माता न वियुक्तौ स्वजीवितात् ॥ १४.८०.२४ ॥
मला वाटते की येथे माणसाला अद्याप न आलेल्या काळी दुर्मरण येते, जिथे मी किंवा माझी माता स्वतःच्या जीवनापासून वियुक्त झालो नाही.
14.80.25
हाहा धिक्कुरुवीरस्य किरीटं काञ्चनं भुवि ।
अपविद्धं हतस्येह मया पुत्रेम पश्यत ॥ १४.८०.२५ ॥
अरेरे, धिक्कार! कुरुवीराचा सोन्याचा मुकुट जमिनीवर टाकलेला आहे. येथे हत झालेल्या त्याला, माझ्या हातून मारल्या गेलेल्या त्याला, पाहा.
14.80.26
भोभो पश्यत मे वीरं पितरं ब्राह्मणा भुवि ।
शयानं वीरशयने मया पुत्रेण पातितम् ॥ १४.८०.२६ ॥
हे ब्राह्मणहो, माझ्या वीर पित्याला पाहा, जो वीरशय्येवर जमिनीवर निजलेला आहे; माझ्या पुत्राने त्याला पाडले आहे.
14.80.27
ब्राह्मणाः कुरुमुख्यस्य ये मुक्ता हयसारिणः ।
कुर्वन्ति शान्तिं कामस्य रणे योऽयं मया हतः ॥ १४.८०.२७ ॥
हे ब्राह्मणहो, कुरुश्रेष्ठाचे जे घोडेवाले सुटले आहेत, त्यांनी रणात माझ्याकडून मारल्या गेलेल्या या कामरूपाची शांती करावी.
14.80.28
व्यादिशन्तु च किं विप्राः प्रायश्चित्तमिहाद्य मे ।
आनृशंसस्य पापस्य पितृहन्तू रणाजिरे ॥ १४.८०.२८ ॥
हे ब्राह्मणहो, आज येथे माझ्यासाठी कोणते प्रायश्चित्त सांगाल? क्रूर नसलेल्या, पापी, रणांगणात पित्याचा वध करणाऱ्या मला.
14.80.29
दुश्चरा द्वादश समा हत्वा पितरमद्य वै ।
ममेह सुनृशंसस्य संवीतस्यास्य चर्मणा ॥ १४.८०.२९ ॥
पित्याचा वध केलेल्या मला बारा वर्षे दुष्कर व्रत असावे. येथे अत्यंत क्रूर असलेला मी, याच्या कातडीने वेढलेला.
14.80.30
शिरःकपाले चास्यैव भुञ्जतः पितुरद्य मे ।
प्रायश्चित्तं हि नास्त्यन्यद्धत्वाऽद्य पितरं मम ॥ १४.८०.३० ॥
त्याच्या कवटीत, पित्याच्या कवटीत भोजन करणाऱ्या माझ्यासाठी आज दुसरे प्रायश्चित्त नाही, कारण मी पित्याचा वध केला आहे.
14.80.31
पश्य नागोत्तमसुते भर्तारं निहतं मया ।
कृतं प्रियं मया तेऽद्य निहत्य समरेऽर्जुनम् ॥ १४.८०.३१ ॥
हे श्रेष्ठ नागाच्या कन्ये, पाहा, मी तुझ्या पतीला ठार केले आहे. आज युद्धात अर्जुनाला ठार करून मी तुझे प्रिय कार्य केले आहे.
14.80.32
सोऽहमद्य गमिष्यामि गतिं पितृनिषेविताम् ।
न शक्नोम्यात्मनाऽऽत्मानमहं दारयितुं शुभे ॥ १४.८०.३२ ॥
म्हणून मी आज पितरांनी सेविलेल्या त्या गतीला जाईन. हे शुभे, स्वतःलाच विदीर्ण करण्यास मी समर्थ नाही.
14.80.33
सा त्वं मयि मृते मातस्तथा गाण्डीवधन्वनि ।
भव प्रीतिमती देवि सत्येनात्मानमालभे ॥ १४.८०.३३ ॥
हे माते, मी मेल्यावर आणि गाण्डीवधारी अर्जुन मेल्यावरही तू प्रसन्न रहा. हे देवी, सत्याची शपथ घेऊन मी स्वतःला स्पर्श करतो.
14.80.34
इत्युक्त्वा स ततो राजा दुःखशोकसमाहतः ।
उपस्पृश्य महाराज दुःखाद्वचनमब्रवीत् ॥ १४.८०.३४ ॥
असे बोलून, दुःख-शोकाने व्याकूळ झालेला तो राजा, हे महाराज, आचमन करून दुःखाने हे शब्द बोलला.
14.80.35
शृण्वन्तु सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च ।
त्वं च मातर्यथा सत्यं ब्रवीमि भुजगोत्तमे ॥ १४.८०.३५ ॥
सर्व भूते ऐकोत, स्थावर आणि जंगम ऐकोत; हे माते, तूही ऐक, हे श्रेष्ठ नागिणी, मी सत्य सांगतो.
14.80.36
यदि नोत्तिष्ठति जयः पिता मे नरसत्तमः ।
अस्मिन्नेव रणोद्देशे शोषयिष्ये कलेवरम् ॥ १४.८०.३६ ॥
माझे पिता, नरश्रेष्ठ जय, जर उठले नाहीत, तर याच रणभूमीवर मी माझे शरीर शुष्क करीन.
14.80.37
नहि मे पितरं हत्वा निष्कृतिर्विद्यते क्वचित् ।
नरकं प्रतिपत्स्यामि ध्रुवं गुरुवधार्दितः ॥ १४.८०.३७ ॥
माझ्या पित्याचा वध केल्यावर मला कुठेही प्रायश्चित्त नाही. गुरूच्या वधाने पीडित होऊन मी निश्चितच नरकाला जाईन.
14.80.38
वीरं हि क्षत्रियं हत्वा गोशतेन प्रमुच्यते ।
पितरं तु निहत्यैवं दुर्लभा निष्कृतिर्मम ॥ १४.८०.३८ ॥
वीर क्षत्रियाचा वध करणारा शंभर गायींच्या दानाने मुक्त होतो. पण पित्याचा वध केलेल्या माझे प्रायश्चित्त असे दुर्लभ आहे.
14.80.39
एत एको महातेजाः पाण्डुपुत्रो धनंजयः ।
पिता च मम धर्मात्मा तस्य मे निष्कृतिः कुतः ॥ १४.८०.३९ ॥
हा एकटाच महातेजस्वी पांडुपुत्र धनंजय आहे; आणि माझे धर्मात्मा पिताही तोच आहे. त्याच्याबाबत माझे प्रायश्चित्त कोठून?
14.80.40
इत्येवमुक्त्वा नृपते धनंजयसुतो नृपः ।
उपस्पृश्याभवत्तूष्णीं प्रायोपेतो महामतिः ॥ १४.८०.४० ॥
असे बोलून, हे राजा, धनंजयाचा पुत्र तो राजा आचमन करून मौन झाला; महामती तो प्रायोपवेशनासाठी बसला.