মহাভারত · অধ্যায় 14.83
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.83.1
स तु वाजी समुद्रान्तां पर्येत्य वसुधामिमाम् ।
निवृत्तोऽभिमुखो राजन्येन वारणसाह्वयम् ॥ १४.८३.१ ॥
সেই ঘোড়া সমুদ্রসীমা পর্যন্ত বিস্তৃত এই পৃথিবী প্রদক্ষিণ করে, হে রাজন, রাজকুমারের সঙ্গে বারণসাহ্বয়ের দিকে ফিরে এল।
14.83.2
अनुगच्छंश्च तुरगं निवृत्तोऽथ किरीटभृत् ।
यदृच्छया समापेदे पुरं राजगृहं तदा ॥ १४.८३.२ ॥
ঘোড়ার অনুসরণ করে কিরীটধারী (অর্জুন) ফিরলেন; তখন দৈবক্রমে রাজগৃহ-সমন্বিত নগরে এসে পৌঁছলেন।
14.83.3
तमभ्याशगतं दृष्ट्वा सहदेवात्मजः प्रभो ।
क्षत्रधर्मे स्थितो वीरः समरायाजुहाव ह ॥ १४.८३.३ ॥
তাঁকে কাছে আসতে দেখে, হে প্রভু, সহদেবের পুত্র বীর ক্ষাত্রধর্মে স্থির থেকে যুদ্ধের জন্য তাঁকে আহ্বান করলেন।
14.83.4
ततः पुरात्स निष्क्रम्य रथी धन्वी शरी तली ।
मेघसन्धिः पदातिं तं धनंजयमुपाद्रवत् ॥ १४.८३.४ ॥
তারপর নগর থেকে বেরিয়ে রথী, ধনুর্ধর, তূণধারী, দস্তানা-পরা মেঘসন্ধি পদাতিক ধনঞ্জয়ের দিকে ছুটে এলেন।
14.83.5
आसाद्य च महातेजा मेघसन्धिर्धनंजयम् ।
बालभावान्महाराज प्रोवाचेदं न कौशलात् ॥ १४.८३.५ ॥
মহাতেজস্বী মেঘসন্ধি ধনঞ্জয়ের কাছে এসে, হে মহারাজ, বালকসুলভ কারণে, কৌশলে নয়, এই কথা বললেন।
14.83.6
किमयं चार्यते वाजी स्इत्रीमध्य इव भारत ।
हयमेनं हरिष्यामि प्रयतस्व विमोक्षणे ॥ १४.८३.६ ॥
হে ভারত, এই ঘোড়াকে নারীদের মাঝে যেন নিয়ে যাওয়া হচ্ছে কেন? আমি এই ঘোড়া হরণ করব; একে মুক্ত করতে চেষ্টা কর।
14.83.7
अदत्तानुनयो युद्धे यदि त्वं पितृभिर्मम ।
करिष्यामि तवातिथ्यं प्रहर प्रहरामि च ॥ १४.८३.७ ॥
যদি যুদ্ধে আমার পিতৃপুরুষদের কারণে তুমি অনুনয় না পাও, তবে আমি তোমার আতিথ্য করব। আঘাত কর, আমিও আঘাত করব।
14.83.8
इत्युक्तः प्रत्युवाचैनं प्रहसन्निव पाण्डवः ।
विघ्नकर्ता मया वार्य इति मे व्रतमाहितम् ॥ १४.८३.८ ॥
এইরূপ বলা হলে পাণ্ডব যেন হাসতে হাসতে তাকে উত্তর দিলেন। বিঘ্নকারীকে আমাকে নিবারণ করতে হবে — এটাই আমার ব্রত।
14.83.9
भ्रात्रा ज्येष्ठेन नृपते तवापि विदितं ध्रुवम् ।
प्रहरस्व यथाशक्ति न मन्युर्विद्यते मम ॥ १४.८३.९ ॥
হে রাজা, তোমার জ্যেষ্ঠ ভ্রাতার কাছ থেকেও নিশ্চয়ই এটা তুমি জেনেছ। যথাশক্তি আঘাত কর; আমার মনে কোনো ক্রোধ নেই।
14.83.10
इत्युक्तः प्राहरत्पूर्वं पाण्डवं मगधेस्वरः ।
किरञ्शरसहस्राणि वर्षाणीव सहस्रदृक् ॥ १४.८३.१० ॥
এইরূপ বলা হলে মগধরাজ প্রথমে পাণ্ডবকে আঘাত করলেন; সহস্রনেত্র (ইন্দ্র) যেমন বর্ষণ করেন, তেমনই হাজার হাজার বাণ বর্ষণ করে।
14.83.11
ततो गाण्डीवभृच्छूरो गाण्डीवप्रहितैः शरैः ।
चकार मोघांस्तान्बाणान्सयत्नान्भरतर्षभ ॥ १४.८३.११ ॥
তখন গাণ্ডীব-ধারী বীর গাণ্ডীব থেকে নিক্ষিপ্ত বাণে সযত্নে সেই বাণগুলিকে ব্যর্থ করলেন, হে ভরতশ্রেষ্ঠ।
14.83.12
स मोघं तस्य बाणौघं कृत्वा वानरकेतनः ।
शरात्मुमोच ज्वलितान्दीप्तास्यानिव पन्नगान् ॥ १४.८३.१२ ॥
তার বাণপ্রবাহ ব্যর্থ করে বানরধ্বজ জ্বলন্ত মুখবিশিষ্ট সর্পের মতো প্রজ্বলিত বাণ নিক্ষেপ করলেন।
14.83.13
ध्वजे पताकादण्डेषु रथे यन्त्रे हयेषु च ।
अन्येषु च रथाङ्गेषु न शरीरे न सारथौ ॥ १४.८३.१३ ॥
ধ্বজে, পতাকাদণ্ডে, রথে, যন্ত্রে, অশ্বে এবং অন্য রথাঙ্গে; কিন্তু শরীরে বা সারথিতে নয়।
14.83.14
संरक्ष्यमाणः पार्थेन शरीरे सव्यसाचिना ।
मन्यमानः स्ववीर्यं तन्मागधः प्राहिणोच्छरान् ॥ १४.८३.१४ ॥
সব্যসাচী পার্থ কর্তৃক শরীরে রক্ষিত হয়েও, তা নিজের বীর্য মনে করে সেই মাগধ বাণ নিক্ষেপ করল।
14.83.15
ततो गाण्डीवधन्वा तु मागधेन भृशाहतः ।
बभौ वसन्तसमये पलासः पुष्पितो यथा ॥ १४.८३.१५ ॥
তখন গাণ্ডীবধন্বা মাগধ কর্তৃক প্রবলভাবে আহত হয়ে বসন্তকালে পুষ্পিত পলাশ বৃক্ষের মতো শোভা পেলেন।
14.83.16
अवध्यमानः सोऽभ्यघ्नन्मागधः पाण्डवर्षभम् ।
तेन तस्थौ स कौरव्य लोकवीरस्य दर्शने ॥ १४.८३.१६ ॥
অবধ্য হয়েও সেই মাগধ পাণ্ডবশ্রেষ্ঠকে আঘাত করল; হে কৌরব্য, সেই কারণেই সে লোকবীরের সম্মুখে দাঁড়িয়ে রইল।
14.83.17
सव्यसाची तु संक्रुद्धो विकृष्य बलवद्धनुः ।
हयांश्चकार निर्जीवान्सारथेश्च शिरोऽहरत् ॥ १४.८३.१७ ॥
কিন্তু সব্যসাচী অত্যন্ত ক্রুদ্ধ হয়ে নিজের বলবান ধনু আকর্ষণ করে ঘোড়াগুলিকে প্রাণহীন করলেন এবং সারথির মস্তক ছিন্ন করলেন।
14.83.18
धनुश्चास्य महच्चित्रं क्षुरेण प्रचकर्त ह ।
हस्तावापं पताकां च ध्वजं चास्यन्यपातयत् ॥ १४.८३.१८ ॥
তার মহৎ ও বিচিত্র ধনুও ক্ষুরবাণে ছেদন করলেন; তার মুষ্টি-আশ্রয়, পতাকা ও ধ্বজও ভূপাতিত করলেন।
14.83.19
स राजा व्यथितो व्यश्वो विधनुर्हतसारथिः ।
गदामादाय कौन्तेयमभिद्रद्राव वेगवान् ॥ १४.८३.१९ ॥
সেই রাজা ব্যথিত হয়ে, ঘোড়া, ধনু ও সারথি হারিয়ে, গদা নিয়ে বেগে কৌন্তেয়ের দিকে ধাবিত হলেন।
14.83.20
तस्यापतत एवाशु गदां हेमपरिष्कृताम् ।
शरैश्चकर्त बहुधा बहुभिर्गृध्रवाजितैः ॥ १४.८३.२० ॥
তিনি দ্রুত আক্রমণ করতে এলেই, সোনায় খচিত সেই গদাকে গৃধ্রপক্ষযুক্ত বহু বাণে বহু খণ্ডে কেটে ফেললেন।
14.83.21
सा गदा शकलीभूता विशीर्णिमणिबन्धना ।
व्याली विमुच्यमानेन पपात धरणीतले ॥ १४.८३.२१ ॥
টুকরো টুকরো হয়ে, মণিখচিত বন্ধন ছিন্নভিন্ন সেই গদা মুক্ত সর্পের মতো মাটিতে পড়ল।
14.83.22
विरथं विधनुष्कं च गदया परिवर्जितम् ।
नैच्छत्ताडयितुं धीमानर्जुनः समराग्रणीः ॥ १४.८३.२२ ॥
রথহীন, ধনুহীন ও গদাহীন তাঁকে আঘাত করতে বুদ্ধিমান, সমরাগ্রণী অর্জুন ইচ্ছা করলেন না।
14.83.23
तत एनं विमनसं क्षत्रधर्मे व्यवस्थितम् ।
सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यमब्रवीत्कपिकेतनः ॥ १४.८३.२३ ॥
তখন কপিধ্বজ (অর্জুন) বিষণ্ণ, ক্ষাত্রধর্মে স্থিত তাঁকে সান্ত্বনাপূর্বক এই কথা বললেন।
14.83.24
पर्याप्तः क्षत्रधर्मोऽयं दर्शितः पुत्र गम्यताम् ।
बह्वेतत्समरे कर्म तव बालस्य पार्थिव ॥ १४.८३.२४ ॥
"বৎস! এই ক্ষাত্রধর্ম যথেষ্টভাবে দেখানো হয়েছে; এখন যাও। হে রাজন্, যুদ্ধে তোমার এই কর্ম, বালক হলেও, অনেক।"
14.83.25
युधिष्ठिरस्य संदेशो न हन्तव्या नृपा इति ।
तेन जीवसि राजंस्त्वमपराद्धोऽपि मे रणे ॥ १४.८३.२५ ॥
যুধিষ্ঠিরের বার্তা ছিল, রাজাদের বধ করা যাবে না। হে রাজা, তাই তুমি বেঁচে আছ, যদিও যুদ্ধে তুমি আমার অপরাধ করেছিলে।
14.83.26
इति मत्वा तदाऽऽत्मानं प्रत्यादिष्टं स्म मागधः ।
तथ्यमित्यभिगम्यैनं प्राञ्जलिः प्रत्यपूजयत् ॥ १४.८३.२६ ॥
এভাবে ভেবে, নিজেকে ছাড়া পাওয়া মাগধ 'সত্যি' বলে তাঁর কাছে গিয়ে, হাতজোড় করে তাঁকে সম্মান জানালেন।
14.83.27
परिजितोस्मि भद्रं ते नाहं योद्धुमिहोत्सहे ।
यद्यत्कृत्यं मया तेऽद्य तद्ब्रूहि कृतमेव तु ॥ १४.८३.२७ ॥
আমি পরাজিত, তোমার মঙ্গল হোক। আমি এখানে যুদ্ধ করতে সাহস পাই না। আজ তোমার জন্য আমাকে যা করতে হবে তা বলো, তা যেন করাই হয়ে গেছে।
14.83.28
तमर्जुनः समाश्वास्य पुनरेवेदमब्रवीत् ।
आगन्तव्यं परां चैत्रीमश्वमेधे नृपस्य नः ॥ १४.८३.२८ ॥
অর্জুন তাঁকে সান্ত্বনা দিয়ে আবার বললেন: 'চৈত্র মাসে আমাদের রাজার অশ্বমেধ যজ্ঞে তোমাকে অবশ্যই আসতে হবে।'
14.83.29
इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा पूजयमास तं हयम् ।
फल्गुनं च युधिश्रेष्ठं विदिवत्सहदेवजः ॥ १४.८३.२९ ॥
এভাবে বলা হলে তিনি 'তাই হবে' বলে সেই ঘোড়াকে পূজা করলেন; ফাল্গুন এবং যুধিষ্ঠিরের শ্রেষ্ঠ বংশধরকে বিধিমতো সহদেবের পুত্র সম্মান জানালেন।
14.83.30
ततो यथेष्टमगमत्पुनरेव स कौरवः ।
ततः समुद्रतीरेण वङ्गान्पुण्ड्रान्सकेरलान् ॥ १४.८३.३० ॥
তারপর সেই কৌরব নিজের ইচ্ছামতো আবার চলে গেলেন। তারপর সমুদ্রতীর ধরে বঙ্গ, পুণ্ড্র ও কেরলদের দেশে গেলেন।
14.83.31
तत्रतत्र च भूरीणि म्लेच्छसैन्यान्यनेकशः ।
विजिग्ये धनुषा राजन्गाण्डीवेन धनंजयः ॥ १४.८३.३१ ॥
হে রাজন, সেখানে সেখানে ধনঞ্জয় গাণ্ডীব ধনুক দিয়ে বহু ম্লেচ্ছ সৈন্যবাহিনী জয় করলেন।