महाभारत · अध्याय 14.83
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.83.1
स तु वाजी समुद्रान्तां पर्येत्य वसुधामिमाम् ।
निवृत्तोऽभिमुखो राजन्येन वारणसाह्वयम् ॥ १४.८३.१ ॥
वह घोड़ा समुद्र तक फैली इस पृथ्वी की परिक्रमा करके, हे राजन्, राजकुमार के साथ वारणसाह्वय की ओर लौट आया।
14.83.2
अनुगच्छंश्च तुरगं निवृत्तोऽथ किरीटभृत् ।
यदृच्छया समापेदे पुरं राजगृहं तदा ॥ १४.८३.२ ॥
घोड़े का अनुसरण करते हुए, मुकुटधारी (अर्जुन) लौटे, और तभी संयोगवश उन्होंने राजभवन वाले नगर में प्रवेश किया।
14.83.3
तमभ्याशगतं दृष्ट्वा सहदेवात्मजः प्रभो ।
क्षत्रधर्मे स्थितो वीरः समरायाजुहाव ह ॥ १४.८३.३ ॥
उसे निकट आया देखकर, हे प्रभु, सहदेव के पुत्र (मेघसन्धि) वीर ने क्षत्रधर्म में स्थित रहते हुए युद्ध के लिए उसे ललकारा।
14.83.4
ततः पुरात्स निष्क्रम्य रथी धन्वी शरी तली ।
मेघसन्धिः पदातिं तं धनंजयमुपाद्रवत् ॥ १४.८३.४ ॥
तब नगर से निकलकर रथी, धनुर्धर, बाणधारी और दस्तानों वाले मेघसन्धि ने पैदल खड़े धनंजय (अर्जुन) पर धावा बोल दिया।
14.83.5
आसाद्य च महातेजा मेघसन्धिर्धनंजयम् ।
बालभावान्महाराज प्रोवाचेदं न कौशलात् ॥ १४.८३.५ ॥
महातेजस्वी मेघसन्धि ने धनंजय के निकट पहुँचकर, हे महाराज, बालकपन के कारण, कौशल से नहीं, यह बात कही।
14.83.6
किमयं चार्यते वाजी स्इत्रीमध्य इव भारत ।
हयमेनं हरिष्यामि प्रयतस्व विमोक्षणे ॥ १४.८३.६ ॥
यह घोड़ा स्त्रियों के बीच की भाँति क्यों ले जाया जा रहा है, हे भारत? मैं इस घोड़े को हर लूँगा; इसे छुड़ाने का प्रयत्न करो।
14.83.7
अदत्तानुनयो युद्धे यदि त्वं पितृभिर्मम ।
करिष्यामि तवातिथ्यं प्रहर प्रहरामि च ॥ १४.८३.७ ॥
यदि तुम युद्ध में मेरे पितरों की ओर से अनुनय-रहित हो, तो मैं तुम्हारा आतिथ्य करूँगा। प्रहार करो, मैं भी प्रहार करता हूँ।
14.83.8
इत्युक्तः प्रत्युवाचैनं प्रहसन्निव पाण्डवः ।
विघ्नकर्ता मया वार्य इति मे व्रतमाहितम् ॥ १४.८३.८ ॥
ऐसा कहे जाने पर पाण्डव ने उसे उत्तर दिया, मानो हँसते हुए। मेरा व्रत यह है कि विघ्न करने वाले को मुझे रोकना है।
14.83.9
भ्रात्रा ज्येष्ठेन नृपते तवापि विदितं ध्रुवम् ।
प्रहरस्व यथाशक्ति न मन्युर्विद्यते मम ॥ १४.८३.९ ॥
हे राजन्, तुम्हारे बड़े भाई के द्वारा भी यह निश्चय ही जाना गया होगा। जितनी शक्ति हो प्रहार करो; मेरे मन में कोई क्रोध नहीं है।
14.83.10
इत्युक्तः प्राहरत्पूर्वं पाण्डवं मगधेस्वरः ।
किरञ्शरसहस्राणि वर्षाणीव सहस्रदृक् ॥ १४.८३.१० ॥
ऐसा कहे जाने पर मगधों के स्वामी ने पहले पाण्डव पर प्रहार किया, हजारों बाण बरसाते हुए, मानो सहस्रनेत्र (इन्द्र) वर्षा कर रहे हों।
14.83.11
ततो गाण्डीवभृच्छूरो गाण्डीवप्रहितैः शरैः ।
चकार मोघांस्तान्बाणान्सयत्नान्भरतर्षभ ॥ १४.८३.११ ॥
तब गाण्डीव धारण करने वाले शूर ने गाण्डीव से छोड़े गए बाणों से उन बाणों को, यत्नपूर्वक, व्यर्थ कर दिया, हे भरतश्रेष्ठ।
14.83.12
स मोघं तस्य बाणौघं कृत्वा वानरकेतनः ।
शरात्मुमोच ज्वलितान्दीप्तास्यानिव पन्नगान् ॥ १४.८३.१२ ॥
उसने उसके बाणों के प्रवाह को व्यर्थ करके, वानर-ध्वजा वाले ने, प्रज्वलित, दीप्त मुखों वाले सर्पों के समान बाणों को छोड़ा।
14.83.13
ध्वजे पताकादण्डेषु रथे यन्त्रे हयेषु च ।
अन्येषु च रथाङ्गेषु न शरीरे न सारथौ ॥ १४.८३.१३ ॥
ध्वज पर, पताका के दंडों पर, रथ पर, यंत्र पर, घोड़ों पर, और अन्य रथांगों पर, किंतु शरीर पर और न सारथी पर।
14.83.14
संरक्ष्यमाणः पार्थेन शरीरे सव्यसाचिना ।
मन्यमानः स्ववीर्यं तन्मागधः प्राहिणोच्छरान् ॥ १४.८३.१४ ॥
पार्थ सव्यसाची द्वारा शरीर की रक्षा किए जाते हुए, अपने पराक्रम को (उसे) मानकर, उस मागध ने बाण छोड़े।
14.83.15
ततो गाण्डीवधन्वा तु मागधेन भृशाहतः ।
बभौ वसन्तसमये पलासः पुष्पितो यथा ॥ १४.८३.१५ ॥
तब गाण्डीवधन्वा (अर्जुन) मागध द्वारा अत्यंत आहत होकर वसंत ऋतु में पुष्पित पलाश के समान शोभित हुए।
14.83.16
अवध्यमानः सोऽभ्यघ्नन्मागधः पाण्डवर्षभम् ।
तेन तस्थौ स कौरव्य लोकवीरस्य दर्शने ॥ १४.८३.१६ ॥
अवध्य होने पर भी उस मागध ने पाण्डवों में श्रेष्ठ (अर्जुन) पर प्रहार किया। हे कौरव्य, उसी कारण वह संसार के वीर के सम्मुख खड़ा रहा।
14.83.17
सव्यसाची तु संक्रुद्धो विकृष्य बलवद्धनुः ।
हयांश्चकार निर्जीवान्सारथेश्च शिरोऽहरत् ॥ १४.८३.१७ ॥
परंतु सव्यसाची अत्यंत क्रुद्ध होकर अपना बलशाली धनुष खींचकर घोड़ों को निर्जीव कर दिया और सारथी का सिर काट लिया।
14.83.18
धनुश्चास्य महच्चित्रं क्षुरेण प्रचकर्त ह ।
हस्तावापं पताकां च ध्वजं चास्यन्यपातयत् ॥ १४.८३.१८ ॥
और उसका महान, विचित्र धनुष भी क्षुर-बाण से उसने काट डाला; उसकी मुट्ठी की पकड़, पताका और ध्वज को भी उसने गिरा दिया।
14.83.19
स राजा व्यथितो व्यश्वो विधनुर्हतसारथिः ।
गदामादाय कौन्तेयमभिद्रद्राव वेगवान् ॥ १४.८३.१९ ॥
वह राजा व्यथित होकर, घोड़ों, धनुष और सारथी से रहित, गदा लेकर वेग से कौन्तेय (अर्जुन) की ओर दौड़ पड़ा।
14.83.20
तस्यापतत एवाशु गदां हेमपरिष्कृताम् ।
शरैश्चकर्त बहुधा बहुभिर्गृध्रवाजितैः ॥ १४.८३.२० ॥
उसके तीव्र गति से आक्रमण करते ही अर्जुन ने सोने से सजी उस गदा को गिद्ध-पंखों वाले बहुत से बाणों से अनेक टुकड़ों में काट डाला।
14.83.21
सा गदा शकलीभूता विशीर्णिमणिबन्धना ।
व्याली विमुच्यमानेन पपात धरणीतले ॥ १४.८३.२१ ॥
टुकड़े-टुकड़े हुई, मणि-जड़े बंधन बिखरी हुई वह गदा, छूटे हुए सर्प की भाँति, धरती पर गिर पड़ी।
14.83.22
विरथं विधनुष्कं च गदया परिवर्जितम् ।
नैच्छत्ताडयितुं धीमानर्जुनः समराग्रणीः ॥ १४.८३.२२ ॥
रथहीन, धनुषहीन और गदा से रहित उस पर प्रहार करने की बुद्धिमान अर्जुन, समरश्रेष्ठ, ने इच्छा नहीं की।
14.83.23
तत एनं विमनसं क्षत्रधर्मे व्यवस्थितम् ।
सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यमब्रवीत्कपिकेतनः ॥ १४.८३.२३ ॥
तब कपिध्वज (अर्जुन) ने उस उदास, क्षत्रधर्म में स्थित व्यक्ति से सान्त्वनापूर्वक यह वचन कहा।
14.83.24
पर्याप्तः क्षत्रधर्मोऽयं दर्शितः पुत्र गम्यताम् ।
बह्वेतत्समरे कर्म तव बालस्य पार्थिव ॥ १४.८३.२४ ॥
"पुत्र! यह क्षत्रधर्म पर्याप्त रूप से दिखाया गया है; अब चले जाओ। हे राजन्, युद्ध में तुम्हारा यह कार्य, बालक होते हुए भी, बहुत है।"
14.83.25
युधिष्ठिरस्य संदेशो न हन्तव्या नृपा इति ।
तेन जीवसि राजंस्त्वमपराद्धोऽपि मे रणे ॥ १४.८३.२५ ॥
युधिष्ठिर का संदेश था कि राजाओं का वध न किया जाए। हे राजन, उसी के कारण तुम जीवित हो, यद्यपि युद्ध में तुमने मेरा अपराध किया था।
14.83.26
इति मत्वा तदाऽऽत्मानं प्रत्यादिष्टं स्म मागधः ।
तथ्यमित्यभिगम्यैनं प्राञ्जलिः प्रत्यपूजयत् ॥ १४.८३.२६ ॥
यह मानकर मागध राजा ने स्वयं को बचा हुआ समझा। 'यह सत्य है' कहकर वह उनके पास गया और हाथ जोड़कर उनका सम्मान किया।
14.83.27
परिजितोस्मि भद्रं ते नाहं योद्धुमिहोत्सहे ।
यद्यत्कृत्यं मया तेऽद्य तद्ब्रूहि कृतमेव तु ॥ १४.८३.२७ ॥
मैं पराजित हूँ, तुम्हारा कल्याण हो। मैं यहाँ युद्ध करने में समर्थ नहीं हूँ। आज मुझे तुम्हारे लिए जो करना है, वह बताओ, वह मैं कर चुका ही समझो।
14.83.28
तमर्जुनः समाश्वास्य पुनरेवेदमब्रवीत् ।
आगन्तव्यं परां चैत्रीमश्वमेधे नृपस्य नः ॥ १४.८३.२८ ॥
अर्जुन ने उसे सांत्वना देकर फिर यह कहा: 'चैत्र मास में हमारे राजा के अश्वमेध यज्ञ में अवश्य आना।'
14.83.29
इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा पूजयमास तं हयम् ।
फल्गुनं च युधिश्रेष्ठं विदिवत्सहदेवजः ॥ १४.८३.२९ ॥
ऐसा कहे जाने पर उसने 'वैसा ही होगा' कहकर उस घोड़े का सम्मान किया, तथा फाल्गुन और युधिष्ठिर के श्रेष्ठ वंशज का विधिपूर्वक आदर किया, सहदेव के पुत्र ने।
14.83.30
ततो यथेष्टमगमत्पुनरेव स कौरवः ।
ततः समुद्रतीरेण वङ्गान्पुण्ड्रान्सकेरलान् ॥ १४.८३.३० ॥
तब वह कौरव अपनी इच्छा के अनुसार फिर चल पड़ा। फिर समुद्र-तट के मार्ग से वह वंग, पुण्ड्र और केरल देशों की ओर गया।
14.83.31
तत्रतत्र च भूरीणि म्लेच्छसैन्यान्यनेकशः ।
विजिग्ये धनुषा राजन्गाण्डीवेन धनंजयः ॥ १४.८३.३१ ॥
हे राजन्, वहाँ-वहाँ धनंजय ने गाण्डीव धनुष से म्लेच्छों की अनेक विशाल सेनाओं को जीत लिया।