મહાભારત · અધ્યાય 14.92
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.92.1
हन्त वः कथयिष्यामि दानस्य फलमुत्तमम् ।
न्यायलब्धस्य सूक्ष्मस्य विप्रदत्तस्य यद्द्विजाः ॥ १४.९२.१ ॥
હવે હું તમને દાનનું ઉત્તમ ફળ કહીશ; ન્યાયથી મેળવેલું, સૂક્ષ્મ અને બ્રાહ્મણને આપેલા દાનનું, હે દ્વિજો.
14.92.2
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे धर्मज्ञैर्बहुभिर्वृते ।
उञ्छवृत्तिर्द्विजः कश्चित्कापोतिरभवत्पुरा ॥ १४.९२.२ ॥
ધર્મજ્ઞ અનેક લોકોથી ઘેરાયેલા ધર્મક્ષેત્ર કુરુક્ષેત્રમાં પૂર્વે એક દ્વિજ હતો; ઉંછવૃત્તિથી જીવતો તે કપોતધર્મી બન્યો.
14.92.3
सभार्यः सहपुत्रेण सस्नुषस्तपसि स्थितः ।
बभूव शुक्लवृत्तः स धर्मात्मा नियतेन्द्रियः ॥ १४.९२.३ ॥
પત્ની, પુત્ર અને પુત્રવધૂ સાથે તે તપમાં સ્થિર રહ્યો; શુદ્ધ આચરણવાળો, ધર્માત્મા અને ઇન્દ્રિયોને નિયંત્રિત કરનારો થયો.
14.92.4
षष्ठे काले सदा विप्रो भुङ्क्ते तैः सह संवृतः ॥ १४.९२.४ ॥
છઠ્ઠા સમયે તે બ્રાહ્મણ હંમેશા તેમની સાથે, તેમનાથી ઘેરાયેલો જમતો.
14.92.5
षष्ठे काले कदाचित्तु तस्याहारो न विद्यते ।
भुङ्क्तेऽन्यस्मिन्कदाचित्स षष्ठे काले द्विजोत्तमः ॥ १४.९२.५ ॥
પરંતુ છઠ્ઠા સમયે ક્યારેક તેને આહાર મળતો નહોતો; તે ઉત્તમ દ્વિજ ક્યારેક બીજા સમયે જમતો.
14.92.6
कपोतधर्मिणस्तस्य दुर्भिक्षे सति दारुणे ।
नाविद्यत तदा विप्राः संचयस्तन्निबोधत ॥ १४.९२.६ ॥
કપોતધર્મી તેના પર ભયંકર દુકાળ હતો ત્યારે કોઈ સંચય મળતો નહોતો; હે બ્રાહ્મણો, તે સમજો.
14.92.7
क्षीणाषैदिसमावापो द्रव्यहीनोऽभवत्तदा ।
कालेकालेऽस्य सम्प्राप्ते नैव विद्येत भोजनम् ॥ १४.९२.७ ॥
દુકાળમાં તેનો અનાજસંગ્રહ ખૂટી ગયો; તે ધનહીન થયો. દરેક સમય આવતાં તેને ભોજન મળતું નહોતું.
14.92.8
क्षुधापरिगताः सर्वे प्रातिष्ठन्त तदा तु ते ।
उञ्छं तदा शुक्लपक्षे मध्यं तपति भास्करे ॥ १४.९२.८ ॥
ભૂખથી પીડાતા તેઓ બધા ત્યારે નીકળ્યા. શુક્લ પક્ષમાં, બપોરે સૂર્ય તપતો હતો ત્યારે તેઓ ઉંછ (વેરાયેલા દાણા વીણવા) માટે ગયા.
14.92.9
उष्णार्तश्च क्षुधार्तश्च विप्रस्तपसि संस्थितः ।
उञ्छमप्राप्तवानेव ब्राह्मणः क्षुच्छ्रमान्वितः ॥ १४.९२.९ ॥
ગરમી અને ભૂખથી પીડાતો તે બ્રાહ્મણ તપમાં સ્થિર હતો. ઉંછ તેને મળ્યું જ નહીં; ભૂખ અને થાકથી ભરેલો તે બ્રાહ્મણ (ખાલી હાથે રહ્યો).
14.92.10
स तथैव क्षुधाविष्टः सार्धं परिजनेन ह ।
क्षपयामास तं कालं कृच्छ्रप्राणो द्विजोत्तमः ॥ १४.९२.१० ॥
ભૂખથી ઘેરાયેલો તે પોતાના પરિવાર સાથે એ રીતે એ સમય વિતાવતો રહ્યો. કષ્ટથી પ્રાણ ટકાવતો તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ (એ સમય વિતાવ્યો).
14.92.11
अथ षष्ठे गते काले यवप्रस्थमुपार्जयन् ।
यवप्रस्थं तु तं सक्तूनकुर्वन्त तपस्विनः ॥ १४.९२.११ ॥
પછી છઠ્ઠો સમય વીત્યા પછી તેમણે એક યવપ્રસ્થ (માપ) જવ એકઠો કર્યો. તે યવપ્રસ્થમાંથી તપસ્વીઓએ સત્તુ બનાવ્યો.
14.92.12
कृतजप्याह्निकास्ते तु हुत्वा चाग्निं यथाविधि ।
कुडवंकुडवं सर्वे व्यभजन्त तपस्विनः ॥ १४.९२.१२ ॥
જપ અને નિત્યકર્મ પૂરાં કરીને, વિધિપૂર્વક અગ્નિમાં આહુતિ આપીને, તે બધા તપસ્વીઓએ દરેકને એક-એક કુડવ એમ વહેંચી લીધું.
14.92.13
अथागच्छद्द्विजः कश्चिदतिथिर्भुञ्जतां तदा ।
ते तं दृष्ट्वाऽतिथिं प्राप्तं प्रहृष्टमनसोऽभवन् ॥ १४.९२.१३ ॥
ત્યારે ભોજન કરતા તેમની પાસે એક બ્રાહ્મણ અતિથિ આવ્યો. આવેલા અતિથિને જોઈને તેઓ પ્રસન્નચિત્ત થયા.
14.92.14
तेऽभिवाद्य सुखप्रश्नं पृष्ट्वा तमतिथिं तदा ।
विशुद्धमनसो दान्ताः श्रद्धादमसमन्विताः ॥ १४.९२.१४ ॥
તેમણે તે અતિથિને પ્રણામ કરીને સુખની પૃચ્છા કરી. શુદ્ધ મનવાળા, સંયમી, શ્રદ્ધા અને દમથી યુક્ત તેઓ ત્યારે (તેમનો આદર કરવા લાગ્યા).
14.92.15
अनसूया गतक्रोधाः साधवो वीतमत्सराः ।
त्यक्तमानमदक्रोधा धर्मज्ञा द्विजसत्तमाः ॥ १४.९२.१५ ॥
તેઓ અસૂયારહિત, ક્રોધ છોડેલા, સાધુ, મત્સરરહિત હતા; માન, મદ અને ક્રોધ ત્યજેલા હતા. તેઓ ધર્મજ્ઞ શ્રેષ્ઠ દ્વિજો હતા.
14.92.16
सब्रह्यचर्यं गोत्रं ते तस्य ख्यात्वा परस्परम् ।
कुटीं प्रवेशयामासुः क्षुधार्तमतिथिं तदा ॥ १४.९२.१६ ॥
તેમણે પરસ્પર તે અતિથિનું સહાધ્યાયીપણું અને ગોત્ર જાણીને ભૂખથી પીડાતા તે અતિથિને ત્યારે કુટીરમાં પ્રવેશ કરાવ્યો.
14.92.17
इदमर्घ्यं च पाद्यं च बृसी चेयं तवानघ ।
शुचयः सक्तवश्चेमे नियमोपार्जिताः प्रभो।
प्रतिगृह्णीष्व भद्रं ते मया दत्ता द्विजर्षभ ॥ १४.९२.१७ ॥
હે નિષ્પાપ, આ તમારા માટે અર્ઘ્ય અને પાદ્ય છે; આ દર્ભાસન પણ છે. હે પ્રભો, નિયમથી મેળવેલા આ શુદ્ધ સત્તુ પણ છે. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તમારું કલ્યાણ થાઓ; મારા દીધેલા આ સ્વીકારો.
14.92.18
इत्युक्तः प्रतिगृह्याथ सक्तूनां कुडवं द्विजः ।
भक्षयामास राजेन्द्र न च तुष्टिं जगाम सः ॥ १४.९२.१८ ॥
એમ કહેવાયા પછી તે બ્રાહ્મણે સત્તુનો એક કુડવ સ્વીકારીને ખાધો, હે રાજેન્દ્ર; પરંતુ તેને તૃપ્તિ ન થઈ.
14.92.19
स उञ्छवृत्तिस्तं प्रेक्ष्य क्षुधापरिगतं द्विजम् ।
आहारं चिन्तयामास कथं तुष्टो भवेदिति ॥ १४.९२.१९ ॥
ઉञ्છવૃત્તિથી જીવતા તેમણે ભૂખથી ઘેરાયેલા તે દ્વિજને જોઈને વિચાર્યું કે તે કેવી રીતે તૃપ્ત થશે.
14.92.20
तस्य भार्याऽब्रवीद्वाक्यं मद्भागो दीयतामिति ।
गच्छत्वेष यथाकामं परितुष्टो द्विजोत्तमः ॥ १४.९२.२० ॥
તેમની પત્ની બોલી, "મારો ભાગ આપો. આ શ્રેષ્ઠ દ્વિજ યથેચ્છ પૂર્ણ તૃપ્ત થઈને જાય."
14.92.21
इति ब्रुवन्तीं तां साध्वीं भार्यां स द्विजसत्तमः ।
क्षउधापरिगतां ज्ञात्वा तान्सक्तून्नाभ्यनन्दत ॥ १४.९२.२१ ॥
આ રીતે બોલતી તે સાધ્વી પત્નીને અને ભૂખથી ઘેરાયેલી જાણીને, તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજે તે સત્તુ પર આનંદ વ્યક્ત ન કર્યો.
14.92.22
आत्मानुमानतो विद्वान्स तु विप्रर्षभस्तदा ।
जानन्वृद्धां क्षुधार्तां च श्रान्तां ग्लानां तपस्विनीम्।
त्वगस्थिभूता वेपन्तीं ततो भार्यामुवाच ह ॥ १४.९२.२२ ॥
ત્યારે તે વિદ્વાન, શ્રેષ્ઠ વિપ્રે પોતાના અનુમાનથી વૃદ્ધ, ભૂખથી પીડિત, થાકેલી, ક્ષીણ અને તપસ્વિની પત્નીને જાણીને, ચામડી અને હાડકાં માત્ર રહેલી અને કાંપતી તેને કહ્યું.
14.92.23
अपि कीटपतङ्गानां मृगाणां चैव शोभने ।
स्त्रियो रक्ष्याश्च पोष्पाश्च न त्वेवं वक्तुमर्हसि ॥ १४.९२.२३ ॥
હે સુંદરી, કીટક, પતંગિયાં અને હરણોની પણ સ્ત્રીઓ રક્ષા અને પોષણ પામવી જોઈએ; તારે આમ બોલવું યોગ્ય નથી.
14.92.24
अनुकंप्यो नरः पत्न्या पुष्टो रक्षित एव च ।
प्रपतेद्यशसो दीप्तात्स च लोकान्न चाप्नुयात् ॥ १४.९२.२४ ॥
પત્ની દ્વારા પોષિત અને રક્ષિત પુરુષ પણ કરુણા યોગ્ય છે; તે દીપ્ત યશથી પડે છે અને લોકો પામતો નથી.
14.92.25
धर्मकामार्थकार्याणि शुश्रूषाकुलसंततिः ।
दारेष्वदीनो धर्मस्च पितॄणामात्मनस्तथा ॥ १४.९२.२५ ॥
ધર્મ, કામ અને અર્થના કાર્યો, સેવાથી ભરેલી સંતતિ, પત્નીઓ પ્રત્યે દીનતા વિના રહેવું, તથા પિતૃઓ અને પોતાના પ્રત્યે ધર્મ.
14.92.26
न वेत्ति कर्मतो भार्यारक्षणे योऽक्षमः पुमान् ।
अयशो महदाप्नोति नारकांश्चैव गच्छति ॥ १४.९२.२६ ॥
પત્નીના રક્ષણનું કર્મ ન જાણતો અને તેમાં અસમર્થ પુરુષ મોટી અપકીર્તિ પામે છે અને નરકોમાં જાય છે.
14.92.27
इत्युक्ता सा ततः प्राह धर्मार्थौ नौ समौ द्विज ।
सक्तुप्रस्थचतुर्भागं गृहाणेमं प्रसीद मे ॥ १४.९२.२७ ॥
આમ કહેવાયેલી તે બોલી: હે દ્વિજ, ધર્મ અને અર્થ આપણા બંને માટે સમાન છે; આ એક પ્રસ્થ સત્તુનો ચોથો ભાગ લો, મારા પર કૃપા કરો.
14.92.28
सत्यं रतिश्च धर्मश्च स्वर्गश्च गुणनिर्जितः ।
स्त्रीणां पतिसमाधीनं काङ्क्षितं च द्विजर्षभ ॥ १४.९२.२८ ॥
સત્ય, રતિ, ધર્મ અને સ્વર્ગ — ગુણોથી જીતાતા; સ્ત્રીઓ માટે તે પતિ પર આધારિત છે અને તે જ તેમની ઇચ્છા છે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ.
14.92.29
ऋतुर्मातु पितुर्बीजं दैवतं परमं पतिः ।
भर्तुः प्रसादान्नारीणां रतिपुत्रफलं तथा ॥ १४.९२.२९ ॥
ઋતુ માતાનો, બીજ પિતાનું, અને પતિ પરમ દેવતા; પતિની કૃપાથી જ સ્ત્રીઓને રતિ અને પુત્રફળ મળે છે.
14.92.30
पालनाद्धि पतिस्त्वं मे भर्ताऽसि भरणाच्च मे ।
पुत्रप्रदानाद्वरदस्तस्मात्सक्तून्प्रयच्छ मे ॥ १४.९२.३० ॥
તું રક્ષણ કરે છે તેથી મારો પતિ છે; પોષણ કરે છે તેથી મારો ભર્તા છે; પુત્ર આપે છે તેથી વરદાતા છે; તેથી મને સત્તુ આપ.
14.92.31
जरापरिगतो वृद्धः क्षुधार्तो दुर्बलो भृशम् ।
उपवासपरिश्रान्तो यदा त्वमपि कर्शितः ॥ १४.९२.३१ ॥
ઘડપણથી જર્જરિત વૃદ્ધ, ભૂખથી પીડાતા અને અત્યંત નિર્બળ, ઉપવાસથી થાકેલા — તમે પણ કૃશ થઈ ગયા છો.
14.92.32
इत्युक्तः स तया सक्तून्प्रगृह्येदं वचोऽब्रवीत् ।
द्विजि सक्तूनिमान्भूयः प्रतिगृह्णीष्व सत्तम ॥ १४.९२.३२ ॥
તેણે આમ કહ્યું ત્યારે તેણે સત્તુ લઈને આ વચન કહ્યું — 'હે દ્વિજ, આ સત્તુ ફરી સ્વીકારો, હે સત્તમ.'
14.92.33
स तान्प्रगृह्य भुक्त्वा च न तुष्टिमगमद्द्विजः ।
तमुञ्छवृत्तिरालक्ष्य ततश्चिन्तापरोऽभवत् ॥ १४.९२.३३ ॥
તેણે તે લઈને ખાધા, છતાં તે દ્વિજને સંતોષ ન થયો. તેને ઉંછવૃત્તિવાળો જાણીને તે ચિંતામાં ડૂબી ગયો.
14.92.34
सक्तूनिमान्प्रगृह्य त्वं देहि विप्राय सत्तम ।
इत्येव सुकृतं मन्ये तस्मादेतत्करोम्यहम् ॥ १४.९२.३४ ॥
હે સત્તમ, આ સત્તુ લઈને બ્રાહ્મણને આપો. આ જ સત્કર્મ છે એમ હું માનું છું, તેથી હું આ જ કરું છું.
14.92.35
भवान्हि परिपाल्यो मे सर्वदैव प्रयत्नतः ।
साधूनां काङ्क्षितं यस्मात्पितुर्वृद्धस्य पालनम् ॥ १४.९२.३५ ॥
તમે મારા દ્વારા સદા પ્રયત્નપૂર્વક પાળવા યોગ્ય છો, કારણ કે સજ્જનો વૃદ્ધ પિતાના પાલનની જ ઇચ્છા રાખે છે.
14.92.36
पुत्रार्थो विहितो ह्येष वार्धके परिपालनम् ।
श्रुतिरेषा हि विप्रर्षे त्रिषु लोकेषु शाश्वती ॥ १४.९२.३६ ॥
પુત્રનો હેતુ આ જ વિહિત છે — ઘડપણમાં પાલન કરવું. હે વિપ્રર્ષિ, આ શ્રુતિ ત્રણે લોકમાં શાશ્વત છે.
14.92.37
प्राणाधारणमात्रेण शक्यं कर्तुं तपस्त्वया ।
प्राणो हि परमो धर्मः स्थितो देहेषु देहिनाम् ॥ १४.९२.३७ ॥
માત્ર પ્રાણ ધારણ કરવાથી જ તું તપ કરી શકે છે, કારણ કે દેહધારીઓના દેહમાં રહેલો પ્રાણ જ પરમ ધર્મ છે.
14.92.38
अपि वर्षसहस्री त्वं बाल एव मतो मम ।
उत्पाद्य पुत्रं हि पिता कृतकृत्यो भवेत्सुतात् ॥ १४.९२.३८ ॥
તું હજાર વર્ષનો હોય તોપણ મારે માટે તું બાળક જ છે. પુત્રને ઉત્પન્ન કરીને પિતા પુત્રથી કૃતકૃત્ય થાય છે.
14.92.39
बालानां क्षुद्बलवती जानाम्येतदहं प्रभो ।
वृद्धोऽहं धारयिष्यामि त्वं बली भव पुत्रक ॥ १४.९२.३९ ॥
હે પ્રભુ, બાળકોમાં ભૂખ પ્રબળ હોય છે એ હું જાણું છું. હું વૃદ્ધ છું, હું મારી જાતને ટકાવી રાખીશ; પુત્ર, તું બળવાન થા.
14.92.40
जीर्णेन वयसा पुत्र न मां क्षुद्बाधतेऽपि च ।
दीर्घकालं तपस्तप्तं न मे मरणतो भयम् ॥ १४.९२.४० ॥
પુત્ર, વૃદ્ધાવસ્થાને કારણે મને ભૂખ પણ પીડતી નથી. મેં લાંબા સમય સુધી તપ કર્યું છે; મને મૃત્યુનો ભય નથી.
14.92.41
अपत्यमस्मि ते पुंसस्त्राणात्पुत्र इति स्मृतः ।
आत्मा पुत्रः स्मृतस्तस्मात्त्राह्यात्मानमिहात्मना ॥ १४.९२.४१ ॥
હું તારું સંતાન છું. માણસનું રક્ષણ કરવાથી તે પુત્ર કહેવાય છે. આત્મા જ પુત્ર મનાયો છે; તેથી અહીં માણસે પોતે જ પોતાને બચાવવો જોઈએ.
14.92.42
रूपेण सदृशस्त्वं मे शीलेन च दमेन च ।
परीक्षितश्च बहुधा सक्तूनादद्मि ते सुत ॥ १४.९२.४२ ॥
રૂપમાં તું મારા જેવો છે; શીલ અને દમમાં પણ. ઘણી રીતે તારી કસોટી થઈ છે; પુત્ર, તારા માટે હું સત્તુ ખાઈશ.
14.92.43
इत्युक्त्वाऽऽदाय तान्सक्तून्प्रीतात्मा द्विजसत्तमः ।
प्रहसन्निव विप्राय स तस्मै प्रददौ तदा ॥ १४.९२.४३ ॥
એમ કહીને પ્રસન્ન મનવાળા તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજે તે સત્તુ લઈને, જાણે હસતાં હસતાં, તે બ્રાહ્મણને ત્યારે આપ્યા.
14.92.44
भुक्त्वा तानपि सक्तून्स नैव तुष्टो बभूव ह ।
उच्छवृत्तिस्तु धर्मात्मा व्रीडामनुजगाम ह ॥ १४.९२.४४ ॥
તે સત્તુ ખાધા પછી પણ તે સંતુષ્ટ થયો નહીં; પરંતુ ઉંછવૃત્તિથી જીવતો ધર્માત્મા શરમાઈ ગયો.
14.92.45
तं वै वधूः स्थिता साध्वी ब्राह्मणिप्रियकाम्यया ।
सक्तूनादाय संहृष्टा श्वशुरं वाक्यमब्रवीत् ॥ १४.९२.४५ ॥
ત્યારે સાધ્વી પુત્રવધૂ, બ્રાહ્મણને પ્રિય લાગવાની ઇચ્છાથી, તે સત્તુ લઈને હર્ષપૂર્વક ઊભી રહી અને પોતાના સસરાને આ વચન કહ્યું.
14.92.46
संतानात्तव संतानं मम विप्र भविष्यति ।
सक्तूनिमानतिथये गृहीत्वा सम्प्रयच्छ मे ॥ १४.९२.४६ ॥
તમારી સંતતિથી મારી સંતતિ થશે. હે વિપ્ર, આ સત્તુ લઈને અતિથિ માટે મને આપો.
14.92.47
तव प्रसादान्निर्वृत्ता मम लोकाः किलाक्षयाः ।
पुत्रेण तानवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति ॥ १४.९२.४७ ॥
તમારી કૃપાથી મારા અક્ષય લોક ખરેખર પ્રાપ્ત થયા છે. પુત્ર દ્વારા માણસ તે લોક પામે છે; ત્યાં જઈને તે શોક કરતો નથી.
14.92.48
धर्माद्या हि यथा त्रेता वह्नित्रेता तथैव च ।
तथैव पुत्रपौत्राणां स्वर्गस्त्रेता किलाक्षयः ॥ १४.९२.४८ ॥
ધર્મથી જેમ ત્રણ અગ્નિ થાય છે, તેમ જ પુત્ર-પૌત્રોનું સ્વર્ગ પણ ત્રણ પ્રકારનું અને ખરેખર અક્ષય હોય છે.
14.92.49
पितॄणात्तारयति पुत्र इत्यनुशुश्रुम ।
पुत्रपौत्रैश्च नियतं सादुलोकानुपाश्नुते ॥ १४.९२.४९ ॥
પુત્ર પિતૃઓનો ઉદ્ધાર કરે છે એવું આપણે પરંપરાથી સાંભળ્યું છે. પુત્રો અને પૌત્રો દ્વારા તે નિશ્ચિતપણે તેમના લોકોને પામે છે.
14.92.50
वातातपविशीर्णाङ्गीं त्वां विवर्णां निरीक्ष्य वै ।
कर्शितां सुव्रताचारे क्षुधाविह्वलचेतसम् ॥ १४.९२.५० ॥
પવન અને તડકાથી તારાં અંગો સુકાઈ ગયાં છે, રંગ ઝાંખો પડ્યો છે એ જોઈને — હે સુવ્રતા આચારવાળી, ભૂખથી વિહ્વળ ચિત્તવાળી.
14.92.51
कथं सक्तून्ग्रहीष्यामि भूत्वा धर्मोपघातकः ।
कल्याणवृत्ते कल्याणि नैव त्वं वक्तुमर्हसि ॥ १४.९२.५१ ॥
ધર્મનો ઘાત કરનાર થઈને હું સત્તુ કેવી રીતે લઉં? હે કલ્યાણ આચારવાળી, હે કલ્યાણી, તારે એવું કહેવું યોગ્ય નથી.
14.92.52
षष्ठे काले व्रतवतीं शौचशीलतपोन्विताम् ।
कृच्छ्रवृत्तिं निराहारां द्रक्ष्यामि त्वां कथं शुभे ॥ १४.९२.५२ ॥
છઠ્ઠા સમયે વ્રત કરનારી, શૌચ, શીલ અને તપથી યુક્ત, કઠિન જીવન જીવનારી, નિરાહાર એવી તને, હે શુભે, હું કેવી રીતે જોઈશ?
14.92.53
बाला क्षुधार्ता नारी च रक्ष्या त्वं सततं मया ।
उपवासपरिश्रान्ता त्वं हि बान्धवनन्दिनी ॥ १४.९२.५३ ॥
બાળા, ભૂખથી પીડિત સ્ત્રી એવી તારી હું સદા રક્ષા કરવી જોઈએ. ઉપવાસથી થાકેલી તું સગાંઓને આનંદ આપનારી છે.
14.92.54
गुरोर्मम गुरुस्त्वं वै यतो दैवतदैवतम् ।
देवातिदेवस्तस्मात्त्वं सक्तूनादत्स्व मे प्रभो ॥ १४.९२.५४ ॥
મારા ગુરુનો પણ ગુરુ તું જ છે, કારણ કે તું દેવોનો પણ દેવ છે. તેથી, હે પ્રભો, મારું સત્તુ સ્વીકારો.
14.92.55
देहः प्राणश्च धर्मश्च शुश्रूषार्थमिदं गुरोः ।
तव विप्र प्रसादेन लोकान्प्राप्स्यामहे शुभान् ॥ १४.९२.५५ ॥
આ દેહ, પ્રાણ અને ધર્મ ગુરુની સેવા માટે છે. હે વિપ્ર, આપની કૃપાથી અમે શુભ લોક પામીશું.
14.92.56
अवेक्ष्या इति कृत्वाऽहं दृढभक्तेति वा द्विज ।
चिन्त्या ममेयमिति वा सक्तूनादानुमर्हसि ॥ १४.९२.५६ ॥
મને દૃઢ ભક્ત માનીને, અથવા આ મારી સેવા છે એમ વિચારીને, હે દ્વિજ, આપે સત્તુ સ્વીકારવા જોઈએ.
14.92.57
अनेन नित्यं साध्वी त्वं शीलवृत्तेन शोभसे ।
या त्वं धर्मव्रतोपेता गुरुवृत्तिमवेक्षसे ॥ १४.९२.५७ ॥
આ શીલ અને આચરણથી તું સદા સાધ્વી તરીકે શોભે છે; ધર્મવ્રતથી યુક્ત થઈ ગુરુસેવા પર ધ્યાન આપે છે.
14.92.58
तस्मात्सक्तून्ग्रहीष्यामि वधु नार्हसि वञ्चनाम् ।
गणयित्वा महाभागे त्वां हि धर्मभृतां वरे ॥ १४.९२.५८ ॥
તેથી હું સત્તુ સ્વીકારીશ; વહુ, છેતરપિંડી કરવી ઉચિત નથી. હે મહાભાગે, તું ધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.
14.92.59
इत्युक्त्वा तानुपादाय सक्तून्प्रादाद्द्विजातये ।
ततस्तुष्टोऽभवद्विप्रस्तस्य साधोर्महात्मनः ॥ १४.९२.५९ ॥
એમ કહીને તેમણે તે લઈને તે દ્વિજને સત્તુ આપ્યા. ત્યારે તે વિપ્ર તે સાધુ મહાત્મા પર સંતુષ્ટ થયો.
14.92.60
प्रीतात्मा स तु तं वाक्यमिदमाह द्विजर्षभम् ।
वाग्मी तदा द्विजश्रेष्टो धर्मः पुरुषविग्रहः ॥ १४.९२.६० ॥
પ્રસન્ન મનથી તે વાગ્મી, પુરુષરૂપ ધર્મ, તે દ્વિજશ્રેષ્ઠ દ્વિજર્ષભને આ વચન બોલ્યા.
14.92.61
शुद्धेनि तव दानेन न्यायोपात्तेन धर्मतः ।
यथाशक्ति विसृष्टेन प्रीतोस्मि द्विजसत्तम ॥ १४.९२.६१ ॥
ન્યાયથી મેળવેલા અને ધર્મ અનુસાર યથાશક્તિ આપેલા તારા શુદ્ધ દાનથી હું પ્રસન્ન છું, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ.
14.92.62
अहो दानं घुष्यते ते स्वर्गे स्वर्गनिवासिभिः ।
गगनात्पुष्पवर्षं च पश्येदं पतितं भुवि ॥ १४.९२.६२ ॥
અહો! સ્વર્ગવાસીઓ તારા દાનની ઘોષણા કરે છે. આકાશમાંથી પૃથ્વી પર પડતો આ પુષ્પવર્ષાવ જો.
14.92.63
सुरर्षिदेवगन्धर्वा ये च देवपुरःसराः ।
स्तुवन्तो देवदूताश्च स्थिता दानेन विस्मिताः ॥ १४.९२.६३ ॥
દેવો, ઋષિઓ, ગંધર્વો, દેવોમાં અગ્રણી અને દેવદૂતો તારા દાનથી વિસ્મિત થઈ સ્તુતિ કરતા ઊભા છે.
14.92.64
ब्रह्मर्षयो विमानस्था ब्रह्मलोकचरश्च ये ।
काङ्क्षन्ते दर्शनं तुभ्यं दिवं व्रज द्विजर्षभ ॥ १४.९२.६४ ॥
વિમાનોમાં રહેલા બ્રહ્મર્ષિઓ અને બ્રહ્મલોકમાં વિચરનારા તારા દર્શનની ઇચ્છા રાખે છે. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, સ્વર્ગે જા.
14.92.65
पितृलोकगताः सर्वे तारिताः पितरस्त्वया ।
अनागताश्च बहवः सुबहूनि युगान्युत ॥ १४.९२.६५ ॥
તારા દ્વારા પિતૃલોકમાં ગયેલા સર્વ પિતૃઓ તરી ગયા છે, અને ઘણા અનાગત પિતૃઓ પણ, ઘણા યુગો સુધી.
14.92.66
ब्रह्मचर्येण दानेन यज्ञेनि तपसा तथा ।
अगह्वरेण धर्मेण तस्माद्गच्च दिवं द्विज ॥ १४.९२.६६ ॥
બ્રહ્મચર્ય, દાન, યજ્ઞ, તપ અને અગાધ ધર્મથી; તેથી, હે દ્વિજ, સ્વર્ગે જા.
14.92.67
श्रद्धया परया यरत्वं तपश्चरसि सुव्रत ।
तस्माद्देवास्तवानेन प्रीता ब्राह्मणसत्तम ॥ १४.९२.६७ ॥
હે સુવ્રત, તું પરમ શ્રદ્ધાથી તપશ્ચર્યા કરે છે; તેથી, હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, આનાથી દેવતાઓ તારા પર પ્રસન્ન થયા છે.
14.92.68
सर्वमेतद्धि यस्मात्ते दत्तं शुद्धेन चेतसा ।
कृच्छ्रकाले ततः स्वर्गो विजितः कर्मणा त्वया ॥ १४.९२.६८ ॥
કારણ કે તેં આ બધું શુદ્ધ ચિત્તથી દાન કર્યું છે; તેથી સંકટકાળે તારા કર્મથી તેં સ્વર્ગ જીત્યો છે.
14.92.69
क्षुधा निर्णुदति प्रज्ञां धर्मबुद्धिं व्यपोहति ।
क्षुधापरिगतज्ञानो धृतिं त्यजति चैव ह ॥ १४.९२.६९ ॥
ભૂખ પ્રજ્ઞાને હટાવી દે છે અને ધર્મબુદ્ધિને દૂર કરે છે; ભૂખથી ઘેરાયેલા જ્ઞાનવાળો માણસ ધીરજને પણ ચોક્કસ છોડી દે છે.
14.92.70
बुभुक्षां जयते यस्तु स स्वर्गं जयते ध्रुवम् ।
यदा दानरुचिः स्याद्वै तदा धर्मो न सीदति ॥ १४.९२.७० ॥
જે ભૂખ પર જીત મેળવે છે, તે ચોક્કસ સ્વર્ગ જીતે છે; જ્યારે દાનમાં રુચિ હોય ત્યારે ધર્મ ડૂબતો નથી.
14.92.71
अनवेक्ष्य सुतस्नेहं कलत्रस्नेहमेव च ।
धर्ममेव गुरं ज्ञात्वा तृष्णा न गणिता त्वया ॥ १४.९२.७१ ॥
પુત્રના સ્નેહ અને પત્નીના સ્નેહની અવગણના કરીને, ધર્મને જ શ્રેષ્ઠ ગુરુ જાણીને, તેં તૃષ્ણાને ગણી જ નહીં.
14.92.72
द्रव्यागमो नृणां सूक्ष्मः पात्रे दानं ततः परम् ।
कालः परतरो दानाच्छ्रद्धा चैव ततः परा ॥ १४.९२.७२ ॥
માણસો માટે ધનપ્રાપ્તિ સૂક્ષ્મ છે; તે પછી યોગ્ય પાત્રને દાન શ્રેષ્ઠ છે; દાન કરતાં કાળ ચઢિયાતો છે, અને તેનાથી પણ શ્રદ્ધા ચઢિયાતી છે.
14.92.73
स्वर्गद्वारं सुसूक्ष्मं हि नरैर्माहान्नि दृश्यते ।
सङ्गर्गलं लोभकीलं रागगुप्तं दुरासदम् ॥ १४.९२.७३ ॥
સ્વર્ગનું દ્વાર અત્યંત સૂક્ષ્મ છે; મોટા અન્નદાનમાં મનુષ્યોને તે દેખાય છે. તે આસક્તિની આગળિયાથી, લોભના ખીલાથી બંધ, રાગથી છુપાયેલું અને દુર્ગમ છે.
14.92.74
तं तु पश्यन्ति पुरुषा जितदक्रोधा जितेन्द्रियाः ।
ब्राह्मणास्तपसा युक्ता यथाशक्ति प्रदायिनः ॥ १४.९२.७४ ॥
પરંતુ તે એવા પુરુષો જુએ છે જેમણે ક્રોધ જીત્યો છે, ઇન્દ્રિયો જીતી છે, જે તપથી યુક્ત બ્રાહ્મણો છે અને જે શક્તિ અનુસાર દાન આપે છે.
14.92.75
सहस्रशक्तिश्च शतं शतशक्तिर्दशापि च ।
दद्यादपश्च यः शक्त्या सर्वे तुल्यफलाः स्मृताः ॥ १४.९२.७५ ॥
હજાર શક્તિવાળો, સો શક્તિવાળો, દસ શક્તિવાળો, અને શક્તિ અનુસાર પાણી પણ આપનારો — એ બધા સમાન ફળવાળા માનવામાં આવ્યા છે.
14.92.76
रन्तिदेवो हि नृपतिरपः प्रादादकिंचनः ।
शुद्धेन मनसा विप्र नाकपृष्ठं ततो गतः ॥ १४.९२.७६ ॥
હે વિપ્ર, રાજા રંતિદેવે પોતે અકિંચન હોવા છતાં શુદ્ધ મનથી પાણી આપ્યું; પછી તે સ્વર્ગના શિખરે ગયો.
14.92.77
न धर्मः प्रीयते तात दानैर्दत्तैर्महाफलैः ।
न्यायलब्धैर्यथा सूक्ष्मैः श्रुद्धापूतैः स तुष्यति ॥ १४.९२.७७ ॥
હે તાત, મોટા ફળવાળા દાનોથી ધર્મ પ્રસન્ન થતો નથી; ન્યાયથી મેળવેલા, સૂક્ષ્મ, શ્રદ્ધાથી પવિત્ર દાનોથી જ તે સંતુષ્ટ થાય છે.
14.92.78
गोप्रदानसहस्राणि द्विजेभ्योऽदान्नृगो नृपः ।
एकां दत्त्वा स पारक्यां नरकं समपद्यत ॥ १४.९२.७८ ॥
રાજા નૃગે બ્રાહ્મણોને હજારો ગોદાન આપ્યાં; પરંતુ બીજાની એક ગાય દાનમાં આપીને તે નરકમાં પડ્યો.
14.92.79
आत्ममांसप्रदानेन शिबोरौशीनरो नृपः ।
प्राप्य पुण्यकृताँल्लोकान्मोदत दिवि सुव्रतः ॥ १४.९२.७९ ॥
પોતાનું માંસ દાન કરીને ઉશીનરના પુત્ર રાજા શિબિ, પુણ્યકર્મીઓના લોક મેળવીને, સુવ્રત થઈ સ્વર્ગમાં આનંદિત થયા.
14.92.80
विभवेन नृणां पुण्यं यच्छत्त्या स्वार्जितं न तत् ।
न यज्ञैर्विविधैर्विप्र यथान्यायेन संचितैः ॥ १४.९२.८० ॥
મનુષ્યોનું પુણ્ય વૈભવથી નહીં, શક્તિથી સ્વયં અર્જિત કરેલું પણ નહીં; હે વિપ્ર, ન્યાયપૂર્વક સંચિત વિવિધ યજ્ઞોથી પણ નહીં.
14.92.81
क्रोधाद्दानफलं हन्ति लोभात्स्वर्गं न गच्छति ।
न्यायवृत्तिर्हि तपसा दानवित्स्वर्गमश्नुते ॥ १४.९२.८१ ॥
ક્રોધથી દાનનું ફળ નાશ પામે છે, લોભથી માણસ સ્વર્ગે જતો નથી. ન્યાયવૃત્તિવાળો અને તપથી દાનને જાણનારો જ સ્વર્ગ પામે છે.
14.92.82
न राजसूयैर्बहुभिरिष्टा विपुलदक्षिणैः ।
न चाश्वमेधैर्बहुभिः फलं सममिदं तव ॥ १४.९२.८२ ॥
ઘણા રાજસૂય યજ્ઞોથી, વિપુલ દક્ષિણાવાળા યજ્ઞોથી, અને ઘણા અશ્વમેધ યજ્ઞોથી પણ (તે ફળ) મળતું નથી; તારું આ ફળ તેમના સમાન નથી.
14.92.83
सक्तुप्रस्थेन विजितो ब्रह्मलोकस्त्वयाऽक्षयः ।
विरजो ब्रह्मसदनं गच्छ विप्र यतासुखम् ॥ १४.९२.८३ ॥
એક પ્રસ્થ સત્તુથી તેં અક્ષય બ્રહ્મલોક જીત્યો છે. હે વિપ્ર, નિર્મળ બ્રહ્મધામમાં સુખપૂર્વક જા.
14.92.84
सर्वेषां वो द्विजश्रेष्ठ दिव्यं यानमुपस्थितम् ।
आरोहत यथाकामं धर्मोस्मि द्विज पश्य माम् ॥ १४.९२.८४ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, તમારા સર્વ માટે દિવ્ય યાન ઉપસ્થિત છે. ઇચ્છા પ્રમાણે ચઢો. હે દ્વિજ, મને જુઓ — હું ધર્મ છું.
14.92.85
बाधितो हि त्वया देहो लोके कीर्तिः स्थिरा च ते ।
सभार्यः सहपुत्रश्च सस्नुषश्च दिवं व्रज ॥ १४.९२.८५ ॥
તેં શરીરને પીડ્યું છે, પરંતુ જગતમાં તારી કીર્તિ સ્થિર છે. પત્ની, પુત્રો અને પુત્રવધૂઓ સાથે સ્વર્ગે જા.
14.92.86
इत्युक्तवाक्ये धर्मे तु यानमारुद्य स द्विजः ।
सदारः ससुतश्चैव सस्नुषश्च दिवं गतः ॥ १४.९२.८६ ॥
ધર્મે આમ કહ્યા પછી તે બ્રાહ્મણ યાન પર ચડીને પત્ની, પુત્રો અને પુત્રવધૂઓ સાથે સ્વર્ગે ગયો.
14.92.87
तस्मिन्विपरे गते स्वर्गं ससुते सस्नुषे तदा ।
भार्याचतुर्थे धर्मज्ञे ततोऽहं निःसृतो बिलात् ॥ १४.९२.८७ ॥
હે ધર્મજ્ઞ, તે બ્રાહ્મણ પત્ની, પુત્રો અને પુત્રવધૂઓ સાથે સ્વર્ગે ગયો ત્યારે, હું પત્ની સાથે ચોથા તરીકે તે બિલમાંથી બહાર નીકળ્યો.
14.92.88
ततस्तु सक्तुगन्धेन क्लेदेन सलिलस्य च ।
दिव्यपुष्पविमर्दाच्च साधोर्दानलवैश्च तैः ॥ १४.९२.८८ ॥
પછી સત્તુની સુગંધથી, પાણીની ભીનાશથી, દિવ્ય પુષ્પોના મર્દનથી અને હે સાધો, તે દાનના કણોથી.
14.92.89
विप्रस्य तपसा तस्य शिरो मे काञ्चनीकृतम् ।
तस्य सत्याभिसन्धस्य सक्तुदानेन चैव ह ॥ १४.९२.८९ ॥
તે બ્રાહ્મણના તપથી મારું માથું સોનાનું થયું; સત્યસંકલ્પી તેના સત્તુ-દાનથી પણ.
14.92.90
शरीरार्धं च मे विप्राः शातकुंभमयं कृतम् ।
पश्यतेमं सुविपुलं तपसा तस्य धीमतः ॥ १४.९२.९० ॥
હે બ્રાહ્મણો, મારા શરીરનો અર્ધો ભાગ પણ સોનાનો કરાયો છે. તે બુદ્ધિમાનના તપથી આ અતિ વિશાળ (સોનું) જુઓ.
14.92.91
कथमेवंविधं स्याद्वै पार्श्वमन्यदिति द्विजाः ।
तपोवनानि यज्ञांश्च हृष्टोऽभ्योमि पुनः पुनः। ॥ १४.९२.९१ ॥
હે દ્વિજો, આવી બીજી બાજુ કેવી રીતે હોય? તપોવનો અને યજ્ઞોનું સ્મરણ કરીને હું વારંવાર હર્ષિત થતો રહ્યો.
14.92.92
यज्ञं त्वहमिमं श्रुत्वा रुरुराजस्य धीमतः ।
आशया परया प्राप्तो न चाहं काञ्चनीकृतः ॥ १४.९२.९२ ॥
પરંતુ બુદ્ધિમાન રુરુ રાજાનો આ યજ્ઞ સાંભળીને હું મહાન આશાથી આવ્યો; છતાં હું સોનાનો બન્યો નહિ.
14.92.93
ततो मयोक्तं तद्वाक्यं प्रहस्य ब्राह्मणर्षभाः ।
सक्तुप्रस्थेन यज्ञोऽयं संमितो नेति सर्वथा ॥ १४.९२.९३ ॥
ત્યારે, હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો, મેં હસીને આ વાત કહી: આ યજ્ઞ એક પ્રસ્થ સાથવાથી માપેલો નથી, કોઈ પણ રીતે નથી.
14.92.94
सक्तुप्रस्थलवैस्तैर्हि तदाऽहं काञ्चनीकृतः ।
न हि यज्ञो महानेष सदृशस्तैर्मतो मम ॥ १४.९२.९४ ॥
તે સમયે તે સાથવાના પ્રસ્થ-ભાગોથી હું સોનાનો બન્યો નહિ. ખરેખર આ મહાન યજ્ઞ તેમના સમાન મને લાગ્યો નહિ.
14.92.95
इत्युक्त्वा नकुलः सर्वान्यज्ञे द्विजवरांस्तदा ।
जगामादर्सनं तेषां विप्रास्ते च ययुर्गृहान् ॥ १४.९२.९५ ॥
આમ કહીને નકુલ તે યજ્ઞમાં હાજર બધા શ્રેષ્ઠ દ્વિજોની દૃષ્ટિથી અદૃશ્ય થયો; તે બ્રાહ્મણો પણ પોતાના ઘરે ગયા.
14.92.96
एतत्ते सर्वमाख्यातं मया परपुरंजय ।
यदाश्चर्यमभूत्तत्र वाचिमेधे महाक्रतौ ॥ १४.९२.९६ ॥
હે શત્રુનગરોના વિજેતા, તે વાજમેધ નામના મહાન યજ્ઞમાં જે આશ્ચર્ય થયું તે બધું મેં તને કહ્યું.
14.92.97
न विस्मयस्ते नृपते यज्ञे कार्यः कथञ्चन ।
ऋषिकोटिसहस्राणि तपोभिर्ये दिवं गताः ॥ १४.९२.९७ ॥
હે રાજા, યજ્ઞમાં તને કોઈ પણ રીતે આશ્ચર્ય ન થવું જોઈએ; તપથી કરોડો-હજારો ઋષિઓ સ્વર્ગે ગયા છે.
14.92.98
अद्रोहः सर्वभूतेषु संतोषः शीलमार्जवम् ।
तपो दमश्च सत्यं च प्रदानं चेति संमितम् ॥ १४.९२.९८ ॥
સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે અદ્રોહ, સંતોષ, શીલ, સરળતા, તપ, દમ, સત્ય અને દાન — આ જ માપદંડ કહેવાયા છે.