महाभारत · अध्याय 14.92
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.92.1
हन्त वः कथयिष्यामि दानस्य फलमुत्तमम् ।
न्यायलब्धस्य सूक्ष्मस्य विप्रदत्तस्य यद्द्विजाः ॥ १४.९२.१ ॥
आता मी तुम्हाला दानाचे उत्तम फळ सांगतो; न्यायाने मिळवलेले, सूक्ष्म आणि ब्राह्मणाला दिलेल्या दानाचे, हे द्विजांनो.
14.92.2
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे धर्मज्ञैर्बहुभिर्वृते ।
उञ्छवृत्तिर्द्विजः कश्चित्कापोतिरभवत्पुरा ॥ १४.९२.२ ॥
धर्मज्ञ अनेकांनी वेढलेल्या धर्मक्षेत्र कुरुक्षेत्रात पूर्वी एक द्विज होता; उञ्छवृत्तीने जगणारा तो कपोतधर्मी झाला.
14.92.3
सभार्यः सहपुत्रेण सस्नुषस्तपसि स्थितः ।
बभूव शुक्लवृत्तः स धर्मात्मा नियतेन्द्रियः ॥ १४.९२.३ ॥
पत्नी, पुत्र आणि सूनेसह तो तपात स्थिर होता; शुद्ध आचरणाचा, धर्मात्मा आणि इंद्रियनिग्रही झाला.
14.92.4
षष्ठे काले सदा विप्रो भुङ्क्ते तैः सह संवृतः ॥ १४.९२.४ ॥
सहाव्या वेळी तो ब्राह्मण नेहमी त्यांच्यासोबत, त्यांनी वेढलेला असा भोजन करीत असे.
14.92.5
षष्ठे काले कदाचित्तु तस्याहारो न विद्यते ।
भुङ्क्तेऽन्यस्मिन्कदाचित्स षष्ठे काले द्विजोत्तमः ॥ १४.९२.५ ॥
परंतु सहाव्या वेळी कधी त्याला अन्न मिळत नसे; तो उत्तम द्विज कधी दुसऱ्या वेळी भोजन करीत असे.
14.92.6
कपोतधर्मिणस्तस्य दुर्भिक्षे सति दारुणे ।
नाविद्यत तदा विप्राः संचयस्तन्निबोधत ॥ १४.९२.६ ॥
कपोतधर्मी त्याच्यावर भयंकर दुष्काळ असताना तेव्हा कोणताही संचय मिळत नसे; हे ब्राह्मणांनो, ते जाणून घ्या.
14.92.7
क्षीणाषैदिसमावापो द्रव्यहीनोऽभवत्तदा ।
कालेकालेऽस्य सम्प्राप्ते नैव विद्येत भोजनम् ॥ १४.९२.७ ॥
दुष्काळात त्याचा धान्यसंचय संपला; तो धनहीन झाला. प्रत्येक वेळी वेळ आली तरी त्याला भोजन मिळत नव्हते.
14.92.8
क्षुधापरिगताः सर्वे प्रातिष्ठन्त तदा तु ते ।
उञ्छं तदा शुक्लपक्षे मध्यं तपति भास्करे ॥ १४.९२.८ ॥
भुकेने व्याकुळ झालेले ते सर्व तेव्हा निघाले. शुक्ल पक्षात, दुपारी सूर्य तापत असताना ते उञ्छ (विखुरलेले धान्य वेचणे) करण्यासाठी गेले.
14.92.9
उष्णार्तश्च क्षुधार्तश्च विप्रस्तपसि संस्थितः ।
उञ्छमप्राप्तवानेव ब्राह्मणः क्षुच्छ्रमान्वितः ॥ १४.९२.९ ॥
उन्हाने व भुकेने त्रस्त झालेला तो ब्राह्मण तपात स्थिर होता. उञ्छ त्याला मिळालाच नाही; भूक व थकव्याने भरलेला तो ब्राह्मण (रिकाम्या हाताने राहिला).
14.92.10
स तथैव क्षुधाविष्टः सार्धं परिजनेन ह ।
क्षपयामास तं कालं कृच्छ्रप्राणो द्विजोत्तमः ॥ १४.९२.१० ॥
भुकेने ग्रस्त झालेला तो आपल्या कुटुंबासह तसाच तो काळ घालवत राहिला. कष्टाने प्राण धरून असलेला तो श्रेष्ठ द्विज (तो काळ कंठत राहिला).
14.92.11
अथ षष्ठे गते काले यवप्रस्थमुपार्जयन् ।
यवप्रस्थं तु तं सक्तूनकुर्वन्त तपस्विनः ॥ १४.९२.११ ॥
मग सहावा काळ गेल्यावर त्यांनी एक यवप्रस्थ (माप) जव गोळा केला. त्या यवप्रस्थाचे तपस्वींनी सत्तू केले.
14.92.12
कृतजप्याह्निकास्ते तु हुत्वा चाग्निं यथाविधि ।
कुडवंकुडवं सर्वे व्यभजन्त तपस्विनः ॥ १४.९२.१२ ॥
जप व नित्यकर्म पूर्ण करून, विधिपूर्वक अग्नीत आहुती दिल्यावर, त्या सर्व तपस्वींनी प्रत्येकी एक कुडव असे वाटून घेतले.
14.92.13
अथागच्छद्द्विजः कश्चिदतिथिर्भुञ्जतां तदा ।
ते तं दृष्ट्वाऽतिथिं प्राप्तं प्रहृष्टमनसोऽभवन् ॥ १४.९२.१३ ॥
तेव्हा जेवणाऱ्या त्यांच्याजवळ एक ब्राह्मण अतिथी आला. आलेल्या अतिथीला पाहून त्यांची मने आनंदित झाली.
14.92.14
तेऽभिवाद्य सुखप्रश्नं पृष्ट्वा तमतिथिं तदा ।
विशुद्धमनसो दान्ताः श्रद्धादमसमन्विताः ॥ १४.९२.१४ ॥
त्यांनी त्या अतिथीला अभिवादन करून कुशल विचारले. शुद्ध मनाचे, संयमी, श्रद्धा आणि दम यांनी युक्त असे ते तेव्हा (त्याचा सत्कार करू लागले).
14.92.15
अनसूया गतक्रोधाः साधवो वीतमत्सराः ।
त्यक्तमानमदक्रोधा धर्मज्ञा द्विजसत्तमाः ॥ १४.९२.१५ ॥
ते असूयारहित, क्रोधरहित, साधू, मत्सरविरहित होते; मान, मद आणि क्रोध त्यागलेले होते. ते धर्म जाणणारे श्रेष्ठ द्विज होते.
14.92.16
सब्रह्यचर्यं गोत्रं ते तस्य ख्यात्वा परस्परम् ।
कुटीं प्रवेशयामासुः क्षुधार्तमतिथिं तदा ॥ १४.९२.१६ ॥
त्यांनी एकमेकांकडून त्या अतिथीचे सहाध्यायीपण आणि गोत्र जाणून भुकेने पीडित त्या अतिथीला तेव्हा कुटीत प्रवेश दिला.
14.92.17
इदमर्घ्यं च पाद्यं च बृसी चेयं तवानघ ।
शुचयः सक्तवश्चेमे नियमोपार्जिताः प्रभो।
प्रतिगृह्णीष्व भद्रं ते मया दत्ता द्विजर्षभ ॥ १४.९२.१७ ॥
हे निष्पाप, हे तुझ्यासाठी अर्घ्य आणि पाद्य आहे; हे दर्भाचे आसनही आहे. हे प्रभो, नियमाने मिळवलेले हे शुद्ध सत्तूही आहेत. हे द्विजश्रेष्ठा, तुझे कल्याण असो; मी दिलेले हे स्वीकार.
14.92.18
इत्युक्तः प्रतिगृह्याथ सक्तूनां कुडवं द्विजः ।
भक्षयामास राजेन्द्र न च तुष्टिं जगाम सः ॥ १४.९२.१८ ॥
असे सांगितल्यावर त्या ब्राह्मणाने सत्तूचा एक कुडव स्वीकारून खाल्ला, हे राजेंद्रा; पण त्याला तृप्ती झाली नाही.
14.92.19
स उञ्छवृत्तिस्तं प्रेक्ष्य क्षुधापरिगतं द्विजम् ।
आहारं चिन्तयामास कथं तुष्टो भवेदिति ॥ १४.९२.१९ ॥
उञ्छवृत्तीने जगणारा तो क्षुधेने व्याकूळ झालेल्या त्या द्विजाला पाहून, तो कसा तृप्त होईल याचा विचार करू लागला.
14.92.20
तस्य भार्याऽब्रवीद्वाक्यं मद्भागो दीयतामिति ।
गच्छत्वेष यथाकामं परितुष्टो द्विजोत्तमः ॥ १४.९२.२० ॥
त्याची पत्नी म्हणाली, "माझा वाटा द्या. हा श्रेष्ठ द्विज इच्छेनुसार पूर्ण तृप्त होऊन जावो."
14.92.21
इति ब्रुवन्तीं तां साध्वीं भार्यां स द्विजसत्तमः ।
क्षउधापरिगतां ज्ञात्वा तान्सक्तून्नाभ्यनन्दत ॥ १४.९२.२१ ॥
असे बोलणाऱ्या त्या साध्वी पत्नीला आणि ती क्षुधेने व्याकूळ आहे हे जाणून, त्या श्रेष्ठ द्विजाने ते सत्तू स्वीकारून आनंद व्यक्त केला नाही.
14.92.22
आत्मानुमानतो विद्वान्स तु विप्रर्षभस्तदा ।
जानन्वृद्धां क्षुधार्तां च श्रान्तां ग्लानां तपस्विनीम्।
त्वगस्थिभूता वेपन्तीं ततो भार्यामुवाच ह ॥ १४.९२.२२ ॥
तेव्हा त्या विद्वान, श्रेष्ठ विप्राने स्वतःच्या अनुमानाने, वृद्ध, भुकेने व्याकूळ, थकलेली, क्षीण आणि तपस्विनी पत्नी जाणून, कातडी आणि हाडे उरलेल्या आणि थरथरणाऱ्या तिला म्हटले.
14.92.23
अपि कीटपतङ्गानां मृगाणां चैव शोभने ।
स्त्रियो रक्ष्याश्च पोष्पाश्च न त्वेवं वक्तुमर्हसि ॥ १४.९२.२३ ॥
हे सुंदरी, कीटक, पतंग आणि हरणांनाही स्त्रियांचे रक्षण व पोषण करावे लागते; तू असे बोलणे योग्य नाही.
14.92.24
अनुकंप्यो नरः पत्न्या पुष्टो रक्षित एव च ।
प्रपतेद्यशसो दीप्तात्स च लोकान्न चाप्नुयात् ॥ १४.९२.२४ ॥
पत्नीने पोषण व संरक्षण केलेला पुरुषही दया करण्यास योग्य असतो; तो तेजस्वी कीर्तीपासून ढळतो आणि लोक प्राप्त करीत नाही.
14.92.25
धर्मकामार्थकार्याणि शुश्रूषाकुलसंततिः ।
दारेष्वदीनो धर्मस्च पितॄणामात्मनस्तथा ॥ १४.९२.२५ ॥
धर्म, काम आणि अर्थ यांची कर्तव्ये, सेवेने भरलेली संतती, पत्नींप्रती दीनता न बाळगणे, तसेच पितरांप्रती आणि स्वतःप्रती धर्म.
14.92.26
न वेत्ति कर्मतो भार्यारक्षणे योऽक्षमः पुमान् ।
अयशो महदाप्नोति नारकांश्चैव गच्छति ॥ १४.९२.२६ ॥
पत्नीच्या रक्षणाचे कर्तव्य न जाणता जो पुरुष असमर्थ असतो, तो मोठी अपकीर्ती मिळवतो आणि नरकात जातो.
14.92.27
इत्युक्ता सा ततः प्राह धर्मार्थौ नौ समौ द्विज ।
सक्तुप्रस्थचतुर्भागं गृहाणेमं प्रसीद मे ॥ १४.९२.२७ ॥
असे सांगितल्यावर ती म्हणाली: हे द्विजा, धर्म आणि अर्थ आपल्या दोघांसाठी समान आहेत; हे एका प्रस्थाच्या सत्तूचा चौथा भाग घ्या, माझ्यावर कृपा करा.
14.92.28
सत्यं रतिश्च धर्मश्च स्वर्गश्च गुणनिर्जितः ।
स्त्रीणां पतिसमाधीनं काङ्क्षितं च द्विजर्षभ ॥ १४.९२.२८ ॥
सत्य, रति, धर्म आणि स्वर्ग — गुणांनी जिंकले जाणारे; स्त्रियांसाठी ते पतीवर अवलंबून असतात आणि तेच त्यांचे इच्छित आहे, हे द्विजश्रेष्ठा.
14.92.29
ऋतुर्मातु पितुर्बीजं दैवतं परमं पतिः ।
भर्तुः प्रसादान्नारीणां रतिपुत्रफलं तथा ॥ १४.९२.२९ ॥
ऋतू आईचा, बीज वडिलांचे, आणि पती हे परम दैवत; पतीच्या कृपेनेच स्त्रियांना रति आणि पुत्रफल मिळते.
14.92.30
पालनाद्धि पतिस्त्वं मे भर्ताऽसि भरणाच्च मे ।
पुत्रप्रदानाद्वरदस्तस्मात्सक्तून्प्रयच्छ मे ॥ १४.९२.३० ॥
तू रक्षण करतोस म्हणून माझा पती आहेस; पोषण करतोस म्हणून माझा भर्ता आहेस; पुत्र देतोस म्हणून वरदाता आहेस; म्हणून मला सत्तू दे.
14.92.31
जरापरिगतो वृद्धः क्षुधार्तो दुर्बलो भृशम् ।
उपवासपरिश्रान्तो यदा त्वमपि कर्शितः ॥ १४.९२.३१ ॥
म्हातारपणाने जर्जर झालेले वृद्ध, भुकेने पीडित आणि अत्यंत दुर्बल, उपवासाने थकलेले — तुम्हीही कृश झाला आहात.
14.92.32
इत्युक्तः स तया सक्तून्प्रगृह्येदं वचोऽब्रवीत् ।
द्विजि सक्तूनिमान्भूयः प्रतिगृह्णीष्व सत्तम ॥ १४.९२.३२ ॥
ती असे म्हणाल्यावर त्याने सत्तू घेऊन हे वचन म्हटले — 'हे द्विजा, हे सत्तू पुन्हा स्वीकार, हे सत्तमा.'
14.92.33
स तान्प्रगृह्य भुक्त्वा च न तुष्टिमगमद्द्विजः ।
तमुञ्छवृत्तिरालक्ष्य ततश्चिन्तापरोऽभवत् ॥ १४.९२.३३ ॥
त्याने ते घेऊन खाल्ले, तरीही त्या द्विजाला तृप्ती झाली नाही. तो उञ्छवृत्तीने जगणारा आहे हे पाहून तो चिंतेत पडला.
14.92.34
सक्तूनिमान्प्रगृह्य त्वं देहि विप्राय सत्तम ।
इत्येव सुकृतं मन्ये तस्मादेतत्करोम्यहम् ॥ १४.९२.३४ ॥
हे सत्तमा, हे सत्तू घेऊन ब्राह्मणाला दे. हेच सत्कर्म आहे असे मला वाटते, म्हणून मी हेच करतो.
14.92.35
भवान्हि परिपाल्यो मे सर्वदैव प्रयत्नतः ।
साधूनां काङ्क्षितं यस्मात्पितुर्वृद्धस्य पालनम् ॥ १४.९२.३५ ॥
तुम्ही माझ्याकडून नेहमी प्रयत्नपूर्वक संरक्षण मिळण्यास योग्य आहात, कारण सज्जनांना वृद्ध पित्याचे पालनच इष्ट असते.
14.92.36
पुत्रार्थो विहितो ह्येष वार्धके परिपालनम् ।
श्रुतिरेषा हि विप्रर्षे त्रिषु लोकेषु शाश्वती ॥ १४.९२.३६ ॥
पुत्रासाठी हेच विहित आहे — म्हातारपणी पालन करणे. हे विप्रर्षी, ही श्रुती तिन्ही लोकांत शाश्वत आहे.
14.92.37
प्राणाधारणमात्रेण शक्यं कर्तुं तपस्त्वया ।
प्राणो हि परमो धर्मः स्थितो देहेषु देहिनाम् ॥ १४.९२.३७ ॥
केवळ प्राण धारण करण्यानेच तू तप करू शकतोस, कारण देहधारींच्या देहात स्थित असलेला प्राणच परम धर्म आहे.
14.92.38
अपि वर्षसहस्री त्वं बाल एव मतो मम ।
उत्पाद्य पुत्रं हि पिता कृतकृत्यो भवेत्सुतात् ॥ १४.९२.३८ ॥
तू हजार वर्षांचा असलास तरी माझ्यासाठी तू बालकच आहेस. पुत्र जन्माला घालून पिता पुत्रामुळे कृतकृत्य होतो.
14.92.39
बालानां क्षुद्बलवती जानाम्येतदहं प्रभो ।
वृद्धोऽहं धारयिष्यामि त्वं बली भव पुत्रक ॥ १४.९२.३९ ॥
हे प्रभो, बालकांची भूक प्रबळ असते हे मला ठाऊक आहे. मी वृद्ध आहे, मी स्वतःला सांभाळीन; पुत्रा, तू बलवान हो.
14.92.40
जीर्णेन वयसा पुत्र न मां क्षुद्बाधतेऽपि च ।
दीर्घकालं तपस्तप्तं न मे मरणतो भयम् ॥ १४.९२.४० ॥
पुत्रा, वृद्धापकाळामुळे मला भूकही त्रास देत नाही. मी दीर्घकाळ तप केले आहे; मला मरणाचे भय नाही.
14.92.41
अपत्यमस्मि ते पुंसस्त्राणात्पुत्र इति स्मृतः ।
आत्मा पुत्रः स्मृतस्तस्मात्त्राह्यात्मानमिहात्मना ॥ १४.९२.४१ ॥
मी तुझे अपत्य आहे. माणसाचे रक्षण करतो म्हणून त्याला पुत्र म्हणतात. आत्माच पुत्र मानला गेला आहे; म्हणून इथे माणसाने स्वतःच स्वतःचे रक्षण करावे.
14.92.42
रूपेण सदृशस्त्वं मे शीलेन च दमेन च ।
परीक्षितश्च बहुधा सक्तूनादद्मि ते सुत ॥ १४.९२.४२ ॥
रूपाने तू माझ्यासारखाच आहेस; शील आणि दमातही. अनेक प्रकारे तुझी परीक्षा झाली आहे; पुत्रा, तुझ्यासाठी मी सत्तू खाईन.
14.92.43
इत्युक्त्वाऽऽदाय तान्सक्तून्प्रीतात्मा द्विजसत्तमः ।
प्रहसन्निव विप्राय स तस्मै प्रददौ तदा ॥ १४.९२.४३ ॥
असे बोलून प्रसन्न मनाच्या त्या श्रेष्ठ द्विजाने ते सत्तू घेऊन, जणू हसत हसत, त्या ब्राह्मणाला तेव्हा दिले.
14.92.44
भुक्त्वा तानपि सक्तून्स नैव तुष्टो बभूव ह ।
उच्छवृत्तिस्तु धर्मात्मा व्रीडामनुजगाम ह ॥ १४.९२.४४ ॥
ते सत्तू खाल्ल्यानंतरही तो समाधानी झाला नाही; परंतु उञ्छवृत्तीने जगणारा धर्मात्मा लाजेने भरून गेला.
14.92.45
तं वै वधूः स्थिता साध्वी ब्राह्मणिप्रियकाम्यया ।
सक्तूनादाय संहृष्टा श्वशुरं वाक्यमब्रवीत् ॥ १४.९२.४५ ॥
तेव्हा सदाचारी सून, ब्राह्मणाला प्रिय व्हावे या इच्छेने, ते सत्तू घेऊन आनंदाने उभी राहिली आणि आपल्या सासर्‍यांना हे वचन बोलली.
14.92.46
संतानात्तव संतानं मम विप्र भविष्यति ।
सक्तूनिमानतिथये गृहीत्वा सम्प्रयच्छ मे ॥ १४.९२.४६ ॥
तुमच्या संततीपासून माझी संतती होईल. हे विप्रा, हे सत्तू घेऊन अतिथीसाठी मला द्या.
14.92.47
तव प्रसादान्निर्वृत्ता मम लोकाः किलाक्षयाः ।
पुत्रेण तानवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति ॥ १४.९२.४७ ॥
तुमच्या कृपेने माझे अक्षय लोक खरोखरच प्राप्त झाले आहेत. पुत्राद्वारे माणूस ते लोक मिळवतो; तिथे गेल्यावर तो शोक करत नाही.
14.92.48
धर्माद्या हि यथा त्रेता वह्नित्रेता तथैव च ।
तथैव पुत्रपौत्राणां स्वर्गस्त्रेता किलाक्षयः ॥ १४.९२.४८ ॥
धर्मापासून जसे तीन अग्नी होतात, तसेच पुत्र-पौत्रांचे स्वर्गही तीन प्रकारचे आणि खरोखर अक्षय असते.
14.92.49
पितॄणात्तारयति पुत्र इत्यनुशुश्रुम ।
पुत्रपौत्रैश्च नियतं सादुलोकानुपाश्नुते ॥ १४.९२.४९ ॥
पुत्र पितरांना तारतो असे आम्ही परंपरेने ऐकले आहे. पुत्र व पौत्रांद्वारे तो निश्चितपणे त्यांच्या लोकांना प्राप्त होतो.
14.92.50
वातातपविशीर्णाङ्गीं त्वां विवर्णां निरीक्ष्य वै ।
कर्शितां सुव्रताचारे क्षुधाविह्वलचेतसम् ॥ १४.९२.५० ॥
वारा व ऊन यांमुळे तुझे अवयव सुकलेले, रंग फिकट झालेला पाहून — हे उत्तम व्रताचरण करणारी, भुकेने विव्हळ मनाची.
14.92.51
कथं सक्तून्ग्रहीष्यामि भूत्वा धर्मोपघातकः ।
कल्याणवृत्ते कल्याणि नैव त्वं वक्तुमर्हसि ॥ १४.९२.५१ ॥
धर्माचा घात करणारा होऊन मी सत्तू कसे घेऊ? हे शुभ आचरण करणारी, हे कल्याणी, तू असे बोलणे योग्य नाही.
14.92.52
षष्ठे काले व्रतवतीं शौचशीलतपोन्विताम् ।
कृच्छ्रवृत्तिं निराहारां द्रक्ष्यामि त्वां कथं शुभे ॥ १४.९२.५२ ॥
सहाव्या वेळी व्रत करणारी, शौच, शील व तप यांनी युक्त, कठीण जीवन जगणारी, निराहार अशा तुला, हे शुभे, मी कसे पाहू?
14.92.53
बाला क्षुधार्ता नारी च रक्ष्या त्वं सततं मया ।
उपवासपरिश्रान्ता त्वं हि बान्धवनन्दिनी ॥ १४.९२.५३ ॥
बालिका, भुकेने व्याकूळ स्त्री असलेल्या तुझे मी सदैव रक्षण केले पाहिजे. उपवासाने थकलेली तू नातेवाइकांना आनंद देणारी आहेस.
14.92.54
गुरोर्मम गुरुस्त्वं वै यतो दैवतदैवतम् ।
देवातिदेवस्तस्मात्त्वं सक्तूनादत्स्व मे प्रभो ॥ १४.९२.५४ ॥
माझ्या गुरूचाही गुरू तूच आहेस, कारण तू देवांचाही देव आहेस. म्हणून हे प्रभो, माझे सत्तू स्वीकार.
14.92.55
देहः प्राणश्च धर्मश्च शुश्रूषार्थमिदं गुरोः ।
तव विप्र प्रसादेन लोकान्प्राप्स्यामहे शुभान् ॥ १४.९२.५५ ॥
हे शरीर, प्राण आणि धर्म गुरूंच्या सेवेसाठीच आहेत. हे विप्रा, आपल्या कृपेने आम्ही शुभ लोक प्राप्त करू.
14.92.56
अवेक्ष्या इति कृत्वाऽहं दृढभक्तेति वा द्विज ।
चिन्त्या ममेयमिति वा सक्तूनादानुमर्हसि ॥ १४.९२.५६ ॥
मला दृढ भक्त समजून, किंवा ही माझी सेवा आहे असा विचार करून, हे द्विजा, आपण सत्तू स्वीकारावे.
14.92.57
अनेन नित्यं साध्वी त्वं शीलवृत्तेन शोभसे ।
या त्वं धर्मव्रतोपेता गुरुवृत्तिमवेक्षसे ॥ १४.९२.५७ ॥
या शीलवृत्तामुळे तू नेहमी साध्वी म्हणून शोभतेस; धर्मव्रताने युक्त होऊन गुरुसेवेकडे लक्ष देतेस.
14.92.58
तस्मात्सक्तून्ग्रहीष्यामि वधु नार्हसि वञ्चनाम् ।
गणयित्वा महाभागे त्वां हि धर्मभृतां वरे ॥ १४.९२.५८ ॥
म्हणून मी सत्तू स्वीकारीन; सुने, फसवणूक करू नकोस. हे महाभागे, तू धर्मधारकांत श्रेष्ठ आहेस.
14.92.59
इत्युक्त्वा तानुपादाय सक्तून्प्रादाद्द्विजातये ।
ततस्तुष्टोऽभवद्विप्रस्तस्य साधोर्महात्मनः ॥ १४.९२.५९ ॥
असे म्हणून त्यांनी ते घेऊन त्या द्विजाला सत्तू दिले. तेव्हा तो विप्र त्या साधू महात्म्यावर संतुष्ट झाला.
14.92.60
प्रीतात्मा स तु तं वाक्यमिदमाह द्विजर्षभम् ।
वाग्मी तदा द्विजश्रेष्टो धर्मः पुरुषविग्रहः ॥ १४.९२.६० ॥
प्रसन्न मनाने, वक्तृत्वसंपन्न, पुरुषरूप धारण केलेला धर्म त्या द्विजश्रेष्ठाला हे वचन बोलला.
14.92.61
शुद्धेनि तव दानेन न्यायोपात्तेन धर्मतः ।
यथाशक्ति विसृष्टेन प्रीतोस्मि द्विजसत्तम ॥ १४.९२.६१ ॥
न्यायाने मिळवलेल्या आणि धर्मानुसार यथाशक्ती दिलेल्या तुझ्या शुद्ध दानाने मी प्रसन्न झालो आहे, हे द्विजश्रेष्ठा.
14.92.62
अहो दानं घुष्यते ते स्वर्गे स्वर्गनिवासिभिः ।
गगनात्पुष्पवर्षं च पश्येदं पतितं भुवि ॥ १४.९२.६२ ॥
अहो! स्वर्गनिवासी तुझ्या दानाची घोषणा करत आहेत. आकाशातून पृथ्वीवर पडणारा हा पुष्पवर्षाव पाहा.
14.92.63
सुरर्षिदेवगन्धर्वा ये च देवपुरःसराः ।
स्तुवन्तो देवदूताश्च स्थिता दानेन विस्मिताः ॥ १४.९२.६३ ॥
देव, ऋषी, गंधर्व, देवांमध्ये अग्रगण्य आणि देवदूत तुझ्या दानाने विस्मित होऊन स्तुती करत उभे आहेत.
14.92.64
ब्रह्मर्षयो विमानस्था ब्रह्मलोकचरश्च ये ।
काङ्क्षन्ते दर्शनं तुभ्यं दिवं व्रज द्विजर्षभ ॥ १४.९२.६४ ॥
विमानांमध्ये असलेले ब्रह्मर्षी आणि ब्रह्मलोकात संचार करणारे तुझ्या दर्शनाची इच्छा करत आहेत. हे द्विजश्रेष्ठा, स्वर्गाला जा.
14.92.65
पितृलोकगताः सर्वे तारिताः पितरस्त्वया ।
अनागताश्च बहवः सुबहूनि युगान्युत ॥ १४.९२.६५ ॥
तुझ्यामुळे पितृलोकात गेलेले सर्व पितर तरले आहेत, आणि बरेच अनागत पितरही, अनेक युगांपर्यंत.
14.92.66
ब्रह्मचर्येण दानेन यज्ञेनि तपसा तथा ।
अगह्वरेण धर्मेण तस्माद्गच्च दिवं द्विज ॥ १४.९२.६६ ॥
ब्रह्मचर्य, दान, यज्ञ, तप आणि अथांग धर्म यांनी; म्हणून, हे द्विजा, स्वर्गाला जा.
14.92.67
श्रद्धया परया यरत्वं तपश्चरसि सुव्रत ।
तस्माद्देवास्तवानेन प्रीता ब्राह्मणसत्तम ॥ १४.९२.६७ ॥
हे सुव्रता, तू परम श्रद्धेने तपश्चर्या करतोस; म्हणून, हे ब्राह्मणश्रेष्ठा, यामुळे देव तुझ्यावर प्रसन्न झाले आहेत.
14.92.68
सर्वमेतद्धि यस्मात्ते दत्तं शुद्धेन चेतसा ।
कृच्छ्रकाले ततः स्वर्गो विजितः कर्मणा त्वया ॥ १४.९२.६८ ॥
कारण तू हे सर्व शुद्ध मनाने दिलेस; म्हणून संकटकाळी तुझ्या कर्मानेच तू स्वर्ग जिंकलास.
14.92.69
क्षुधा निर्णुदति प्रज्ञां धर्मबुद्धिं व्यपोहति ।
क्षुधापरिगतज्ञानो धृतिं त्यजति चैव ह ॥ १४.९२.६९ ॥
भूक बुद्धीला दूर पळवते आणि धर्मबुद्धीला नष्ट करते; भुकेने ग्रासलेला ज्ञानी माणूस धैर्यही खरोखर सोडतो.
14.92.70
बुभुक्षां जयते यस्तु स स्वर्गं जयते ध्रुवम् ।
यदा दानरुचिः स्याद्वै तदा धर्मो न सीदति ॥ १४.९२.७० ॥
जो भुकेवर विजय मिळवतो, तो निश्चितच स्वर्ग जिंकतो; दानाची आवड असते तेव्हा धर्म ढासळत नाही.
14.92.71
अनवेक्ष्य सुतस्नेहं कलत्रस्नेहमेव च ।
धर्ममेव गुरं ज्ञात्वा तृष्णा न गणिता त्वया ॥ १४.९२.७१ ॥
पुत्रस्नेह आणि पत्नीस्नेह दुर्लक्षित करून, धर्मालाच श्रेष्ठ गुरू मानून, तू तृष्णेला मोजलेच नाहीस.
14.92.72
द्रव्यागमो नृणां सूक्ष्मः पात्रे दानं ततः परम् ।
कालः परतरो दानाच्छ्रद्धा चैव ततः परा ॥ १४.९२.७२ ॥
माणसांना धनप्राप्ती सूक्ष्म आहे; त्यानंतर योग्य पात्राला दान श्रेष्ठ; दानापेक्षा काळ श्रेष्ठ आणि त्यापेक्षाही श्रद्धा श्रेष्ठ.
14.92.73
स्वर्गद्वारं सुसूक्ष्मं हि नरैर्माहान्नि दृश्यते ।
सङ्गर्गलं लोभकीलं रागगुप्तं दुरासदम् ॥ १४.९२.७३ ॥
स्वर्गाचे द्वार अत्यंत सूक्ष्म आहे; मोठ्या अन्नदानात ते माणसांना दिसते. ते आसक्तीच्या अर्गलेने, लोभाच्या खिळ्याने बंद, रागाने लपलेले आणि गाठण्यास कठीण आहे.
14.92.74
तं तु पश्यन्ति पुरुषा जितदक्रोधा जितेन्द्रियाः ।
ब्राह्मणास्तपसा युक्ता यथाशक्ति प्रदायिनः ॥ १४.९२.७४ ॥
परंतु ते पाहतात ते पुरुष, ज्यांनी क्रोध जिंकला आहे, इंद्रिये जिंकली आहेत, जे तपाने युक्त ब्राह्मण आहेत आणि यथाशक्ति दान देतात.
14.92.75
सहस्रशक्तिश्च शतं शतशक्तिर्दशापि च ।
दद्यादपश्च यः शक्त्या सर्वे तुल्यफलाः स्मृताः ॥ १४.९२.७५ ॥
हजार शक्ती असलेला, शंभर शक्ती असलेला, दहा शक्ती असलेला, आणि आपल्या शक्तीप्रमाणे पाणीही देणारा — हे सर्व समान फल देणारे मानले गेले आहेत.
14.92.76
रन्तिदेवो हि नृपतिरपः प्रादादकिंचनः ।
शुद्धेन मनसा विप्र नाकपृष्ठं ततो गतः ॥ १४.९२.७६ ॥
हे विप्रा, राजा रन्तिदेवाने स्वतः निष्किंचन असूनही शुद्ध मनाने पाणी दिले; त्यानंतर तो स्वर्गाच्या शिखरावर गेला.
14.92.77
न धर्मः प्रीयते तात दानैर्दत्तैर्महाफलैः ।
न्यायलब्धैर्यथा सूक्ष्मैः श्रुद्धापूतैः स तुष्यति ॥ १४.९२.७७ ॥
हे तात, मोठे फल देणाऱ्या दानांनी धर्म प्रसन्न होत नाही; न्यायाने मिळवलेल्या, सूक्ष्म, श्रद्धेने पवित्र झालेल्या दानांनीच तो संतुष्ट होतो.
14.92.78
गोप्रदानसहस्राणि द्विजेभ्योऽदान्नृगो नृपः ।
एकां दत्त्वा स पारक्यां नरकं समपद्यत ॥ १४.९२.७८ ॥
राजा नृगाने ब्राह्मणांना हजारो गोदाने दिली; पण दुसऱ्याची एक गाय दान करून तो नरकात पडला.
14.92.79
आत्ममांसप्रदानेन शिबोरौशीनरो नृपः ।
प्राप्य पुण्यकृताँल्लोकान्मोदत दिवि सुव्रतः ॥ १४.९२.७९ ॥
स्वतःचे मांस दान करून उशीनरपुत्र राजा शिबि पुण्यकर्म्यांचे लोक मिळवून, सुव्रत होऊन स्वर्गात आनंदला.
14.92.80
विभवेन नृणां पुण्यं यच्छत्त्या स्वार्जितं न तत् ।
न यज्ञैर्विविधैर्विप्र यथान्यायेन संचितैः ॥ १४.९२.८० ॥
माणसांचे पुण्य वैभवाने नव्हे, शक्तीने स्वतः कमावलेलेही नव्हे; हे विप्रा, न्यायाने संचित केलेल्या विविध यज्ञांनीही नव्हे.
14.92.81
क्रोधाद्दानफलं हन्ति लोभात्स्वर्गं न गच्छति ।
न्यायवृत्तिर्हि तपसा दानवित्स्वर्गमश्नुते ॥ १४.९२.८१ ॥
क्रोधाने दानाचे फळ नष्ट होते, लोभाने माणूस स्वर्गाला जात नाही. न्यायाने वागणारा आणि तपाने दान जाणणाराच स्वर्ग मिळवतो.
14.92.82
न राजसूयैर्बहुभिरिष्टा विपुलदक्षिणैः ।
न चाश्वमेधैर्बहुभिः फलं सममिदं तव ॥ १४.९२.८२ ॥
पुष्कळ राजसूय यज्ञांनी, विपुल दक्षिणेच्या यज्ञांनी आणि पुष्कळ अश्वमेध यज्ञांनीही ते फळ मिळत नाही; तुझे हे फळ त्यांच्या बरोबरीचे नाही.
14.92.83
सक्तुप्रस्थेन विजितो ब्रह्मलोकस्त्वयाऽक्षयः ।
विरजो ब्रह्मसदनं गच्छ विप्र यतासुखम् ॥ १४.९२.८३ ॥
एक प्रस्थ सातूने तू अक्षय ब्रह्मलोक जिंकला आहेस. हे विप्रा, निर्मल ब्रह्मसदनाला सुखाने जा.
14.92.84
सर्वेषां वो द्विजश्रेष्ठ दिव्यं यानमुपस्थितम् ।
आरोहत यथाकामं धर्मोस्मि द्विज पश्य माम् ॥ १४.९२.८४ ॥
हे द्विजश्रेष्ठांनो, तुम्हा सर्वांसाठी दिव्य यान उपस्थित आहे. इच्छेनुसार आरूढ व्हा. हे द्विजा, मला पाहा — मी धर्म आहे.
14.92.85
बाधितो हि त्वया देहो लोके कीर्तिः स्थिरा च ते ।
सभार्यः सहपुत्रश्च सस्नुषश्च दिवं व्रज ॥ १४.९२.८५ ॥
तू शरीराला त्रास दिलास, परंतु जगात तुझी कीर्ती स्थिर आहे. पत्नी, पुत्र आणि सुनांसह स्वर्गाला जा.
14.92.86
इत्युक्तवाक्ये धर्मे तु यानमारुद्य स द्विजः ।
सदारः ससुतश्चैव सस्नुषश्च दिवं गतः ॥ १४.९२.८६ ॥
धर्म असे बोलल्यावर तो ब्राह्मण यानावर आरूढ होऊन पत्नी, पुत्र आणि सुनांसह स्वर्गाला गेला.
14.92.87
तस्मिन्विपरे गते स्वर्गं ससुते सस्नुषे तदा ।
भार्याचतुर्थे धर्मज्ञे ततोऽहं निःसृतो बिलात् ॥ १४.९२.८७ ॥
हे धर्मज्ञा, तो ब्राह्मण पत्नी, पुत्र आणि सुनांसह स्वर्गाला गेल्यावर, मी पत्नीसह चौथा होऊन त्या बिळातून बाहेर पडलो.
14.92.88
ततस्तु सक्तुगन्धेन क्लेदेन सलिलस्य च ।
दिव्यपुष्पविमर्दाच्च साधोर्दानलवैश्च तैः ॥ १४.९२.८८ ॥
नंतर सत्तूच्या गंधाने, पाण्याच्या ओलाव्याने, दिव्य पुष्पांच्या चुरडण्याने आणि हे साधो, त्या दानाच्या कणांनी.
14.92.89
विप्रस्य तपसा तस्य शिरो मे काञ्चनीकृतम् ।
तस्य सत्याभिसन्धस्य सक्तुदानेन चैव ह ॥ १४.९२.८९ ॥
त्या ब्राह्मणाच्या तपाने माझे मस्तक सोन्याचे झाले; सत्यसंकल्प असलेल्या त्याच्या सत्तू-दानानेही.
14.92.90
शरीरार्धं च मे विप्राः शातकुंभमयं कृतम् ।
पश्यतेमं सुविपुलं तपसा तस्य धीमतः ॥ १४.९२.९० ॥
हे ब्राह्मणांनो, माझे अर्धे शरीरही सोन्याचे केले गेले आहे. त्या बुद्धिमानाच्या तपाने हे अत्यंत विशाल (सोने) पहा.
14.92.91
कथमेवंविधं स्याद्वै पार्श्वमन्यदिति द्विजाः ।
तपोवनानि यज्ञांश्च हृष्टोऽभ्योमि पुनः पुनः। ॥ १४.९२.९१ ॥
हे द्विजांनो, असा दुसरा पार्श्व कसा असू शकेल? तपोवने आणि यज्ञ आठवून मी वारंवार हर्षित होत होतो.
14.92.92
यज्ञं त्वहमिमं श्रुत्वा रुरुराजस्य धीमतः ।
आशया परया प्राप्तो न चाहं काञ्चनीकृतः ॥ १४.९२.९२ ॥
परंतु ज्ञानी रुरु राजाचा हा यज्ञ ऐकून मी मोठ्या आशेने आलो; पण मी सोन्याचा झालो नाही.
14.92.93
ततो मयोक्तं तद्वाक्यं प्रहस्य ब्राह्मणर्षभाः ।
सक्तुप्रस्थेन यज्ञोऽयं संमितो नेति सर्वथा ॥ १४.९२.९३ ॥
तेव्हा, हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो, मी हसत हे वचन म्हणालो: हा यज्ञ एका प्रस्थ सत्तूने मोजलेला नाही, कोणत्याही प्रकारे नाही.
14.92.94
सक्तुप्रस्थलवैस्तैर्हि तदाऽहं काञ्चनीकृतः ।
न हि यज्ञो महानेष सदृशस्तैर्मतो मम ॥ १४.९२.९४ ॥
त्या वेळी त्या सत्तूच्या प्रस्थ-अंशांनी मी सोन्याचा झालो नाही. खरोखर हा महान यज्ञ त्यांच्या सारखा वाटला नाही.
14.92.95
इत्युक्त्वा नकुलः सर्वान्यज्ञे द्विजवरांस्तदा ।
जगामादर्सनं तेषां विप्रास्ते च ययुर्गृहान् ॥ १४.९२.९५ ॥
असे म्हणून नकुल त्या यज्ञातील सर्व श्रेष्ठ द्विजांच्या दृष्टीआड झाला; ते ब्राह्मणही आपापल्या घरी गेले.
14.92.96
एतत्ते सर्वमाख्यातं मया परपुरंजय ।
यदाश्चर्यमभूत्तत्र वाचिमेधे महाक्रतौ ॥ १४.९२.९६ ॥
हे शत्रुनगरांचा विजेत्या, त्या वाजमेध नावाच्या महान यज्ञात जे आश्चर्य घडले ते सर्व मी तुला सांगितले.
14.92.97
न विस्मयस्ते नृपते यज्ञे कार्यः कथञ्चन ।
ऋषिकोटिसहस्राणि तपोभिर्ये दिवं गताः ॥ १४.९२.९७ ॥
हे राजा, यज्ञात तुला कोणत्याही प्रकारे आश्चर्य वाटू नये; तपश्चर्येने कोटी हजारो ऋषी स्वर्गाला गेले आहेत.
14.92.98
अद्रोहः सर्वभूतेषु संतोषः शीलमार्जवम् ।
तपो दमश्च सत्यं च प्रदानं चेति संमितम् ॥ १४.९२.९८ ॥
सर्व प्राण्यांप्रती द्रोह न करणे, संतोष, शील, सरळपणा, तप, दम, सत्य आणि दान — हीच मानके मानली आहेत.