महाभारत · अध्याय 14.93
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.93.1
यज्ञे सक्ता नृपतयस्तपःसका महर्षयः ।
शान्तिव्यवस्थिता विप्राः शमे दम इति प्रभो ॥ १४.९३.१ ॥
हे प्रभो, राजे यज्ञात आसक्त असतात, महर्षी तपात आसक्त असतात, आणि ब्राह्मण शांती व दमात स्थित असतात.
14.93.2
तस्माद्यज्ञफलैस्तुल्यं न किञ्चिदिह दृश्यते ।
इति मे वर्तते बुद्धिस्तथा चैतदसंशयम् ॥ १४.९३.२ ॥
म्हणून येथे यज्ञफलाच्या बरोबरीचे काहीही दिसत नाही; असे माझे मत आहे आणि यात संशय नाही.
14.93.3
यज्ञैरिष्ट्वा तु बहवो राजानो द्विजसत्तमाः ।
इह कीर्ति परां प्राप्य प्रेत्य स्वर्गमितो गताः ॥ १४.९३.३ ॥
हे द्विजश्रेष्ठांनो, यज्ञांनी पूजन करून पुष्कळ राजे येथे परम कीर्ती मिळवून मृत्यूनंतर येथून स्वर्गाला गेले.
14.93.4
देवराजः सहस्राक्षः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ।
देवराज्यं महातेजाःक प्राप्तवानखिलं विभुः ॥ १४.९३.४ ॥
सहस्राक्ष देवराज इंद्राने विपुल दक्षिणा असलेल्या यज्ञांनी महातेजस्वी होऊन देवराज्याचे सर्व अधिकार प्राप्त केले.
14.93.5
अतो युधिष्ठिरो राजा भीमार्जुनपुरःसरः ।
सदृशो देवराजेन समृद्ध्या विक्रमेण च ॥ १४.९३.५ ॥
म्हणून भीम आणि अर्जुन पुढे असलेले राजा युधिष्ठिर समृद्धी व पराक्रमात देवराज इंद्राच्या बरोबरीचे होते.
14.93.6
अथ कस्मात्स नकुलो गर्हयामास तं क्रतुम् ।
अश्वमेधं महायज्ञं राज्ञस्तस्य महात्मनः ॥ १४.९३.६ ॥
मग नकुलाने त्या महात्मा राजाच्या अश्वमेध महायज्ञाची निंदा का केली?
14.93.7
यज्ञस्य विधिमग्र्यं वै फलं चापि नराधिप ।
गदतः शृणु मे राजन्यथावदिह भारत ॥ १४.९३.७ ॥
हे राजा, यज्ञाची श्रेष्ठ विधी आणि त्याचे फळ मी यथायोग्य सांगतो; हे भरता, येथे माझे ऐक.
14.93.8
पुरा शक्रस्य यजतः सर्व ऊचुर्महर्षयः ।
ऋत्विक्षु कर्मव्यग्रेषु वितते यज्ञकर्मणि ॥ १४.९३.८ ॥
पूर्वी इंद्र यज्ञ करीत असताना, यज्ञकर्म विस्तारलेले असताना, ऋत्विज कर्मात गुंतलेले असताना, सर्व महर्षी म्हणाले.
14.93.9
हूयमाने तथा वह्नौ होत्रा गुणसमन्विते ।
देवष्वाहूयमानेषु स्थितेषु परमर्षिषु ॥ १४.९३.९ ॥
अग्नीत आहुती दिल्या जात होत्या, गुणसंपन्न होते होते, देवांना आवाहन केले जात होते, परम ऋषी उभे होते.
14.93.10
सुप्रतीतैस्तथा विप्रैः स्वागमैः सुस्वरैर्नृप ।
अश्रान्तैश्चापि लघुभिरध्वर्युवृषभैस्तथा ॥ १४.९३.१० ॥
हे नृपा, प्रसन्न ब्राह्मणांसह, आपापल्या आगमांनुसार, सुस्वर, अथक आणि चपळ श्रेष्ठ अध्वर्यूंसह.
14.93.11
आलम्भसमये तस्मिन्गृहीतेषु पशुष्वथ ।
महर्षयो महाराज बभूवुः कृपयाऽन्विताः ॥ १४.९३.११ ॥
त्या वेळी बळीसाठी पशू पकडले गेले असताना, हे महाराजा, महर्षी करुणेने भरून आले.
14.93.12
ततो दीनान्पशून्दृष्ट्वा ऋषयस्ते तपोधनाः ।
ऊचुः शक्रं समागम्य नायं यज्ञविधिः शुभः ॥ १४.९३.१२ ॥
तेव्हा दीन पशूंना पाहून ते तपोधन ऋषी इंद्राकडे जाऊन म्हणाले — ही यज्ञविधी शुभ नाही.
14.93.13
अपरिज्ञानमेतत्ते महान्तं धर्ममिच्छतः ।
सन्ति यज्ञे बहुगुणा विधिदृष्टाः पुरंदर ॥ १४.९३.१३ ॥
हे पुरंदरा, महान धर्माची इच्छा करणाऱ्या तुझे हे अज्ञान आहे; विधीने सांगितलेल्या यज्ञात अनेक गुण आहेत.
14.93.14
धर्मोपघातकस्त्वेष समारंभस्तव प्रभो ।
नायं धर्मकृतो यज्ञो न हिंसा धर्म उच्यते ॥ १४.९३.१४ ॥
हे प्रभो, तुझा हा आरंभ धर्माचा नाश करणारा आहे; हा यज्ञ धर्मकृत्य नाही, हिंसेला धर्म म्हटले जात नाही.
14.93.15
आगमेनैव ते यज्ञं कुर्वन्तु यदि चेच्छसि ।
विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मस्ते सुमहान्भवेत् ॥ १४.९३.१५ ॥
तुला इच्छा असल्यास त्यांनी आगमानुसारच तुझा यज्ञ करावा; विधीने सांगितलेल्या यज्ञाने तुझा धर्म फार मोठा होईल.
14.93.16
यज्ञं बीजैः सहस्राक्ष त्रिवर्षपरमोषितेः ।
एष धर्मो महाञ्शक्र चिन्तयानोसि गम्यते ॥ १४.९३.१६ ॥
हे सहस्राक्षा, तीन वर्षांपेक्षा अधिक ठेवलेल्या बियाण्यांनी यज्ञ कर; हाच महान धर्म आहे, हे शक्रा, तू चिंतन करताना तो प्राप्त होतो.
14.93.17
शतक्रतुस्तु तद्वाक्यमृषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।
उक्तं न प्रतिजग्राह मानमोहवशं गतः ॥ १४.९३.१७ ॥
पण शतक्रतु इंद्राने तत्त्वदर्शी ऋषींनी सांगितलेले ते वचन स्वीकारले नाही; तो मान आणि मोहाच्या वशात गेला होता.
14.93.18
तेषां विवादः सुमहाञ्शक्रयज्ञे तपस्विनाम् ।
जङ्गमैः स्थावरैर्वाऽपि यष्टव्यमिति भारत ॥ १४.९३.१८ ॥
हे भारता, शक्राच्या यज्ञात त्या तपस्वींमध्ये फार मोठा वाद झाला; जंगम प्राण्यांनी यज्ञ करावा की स्थावर वस्तूंनी, यावर.
14.93.19
ते तु खिन्ना विवादेन ऋषयस्तत्त्वदर्शिनः ।
अभिसंधाय शक्रेण पप्रच्छुर्नृपतिं वसुम् ॥ १४.९३.१९ ॥
तत्त्वदर्शी ते ऋषी वादाने खिन्न होऊन इंद्रासह निश्चय करून राजा वसूला विचारू लागले.
14.93.20
धर्मसंशयमापन्नान्सत्यं ब्रूहि महामते ।
महाभाग कथं यज्ञेष्वागमो नृपसत्तम।
यष्टव्यं पशुभिर्मेध्यैरथो बीजैरजैरिति ॥ १४.९३.२० ॥
हे महामते, धर्मसंशयात पडलेल्या आम्हांला सत्य सांगा. हे महाभागा, नृपश्रेष्ठा, यज्ञांत परंपरा कोणती—पवित्र पशूंनी, की बीजांनी, की अजांनी यजन करावे?
14.93.21
तच्छ्रुत्वा तु वसुस्तेषामविचार्य बलाबलम् ।
यथोपनीतैर्यष्टव्यमिति प्रोवाच पार्थिवः ॥ १४.९३.२१ ॥
हे ऐकून वसू, त्यांच्या युक्तिवादांचे बलाबल विचार न करता, जे जसे आणले जाईल त्यानेच यजन करावे असे राजा म्हणाला.
14.93.22
एवमुक्त्वा स नृपतिः प्रविवेश रसातलम् ।
उक्त्वेह वितथं राजंश्चेदीनामीश्वरः प्रभुः ॥ १४.९३.२२ ॥
असे बोलून तो राजा रसातलात प्रवेशला. हे राजा, येथे असत्य बोलून, चेद्यांचा समर्थ अधिपती (खाली गेला).
14.93.23
तस्मान्नि वाच्यं ह्येकेन बहुज्ञेनापि संशये ।
प्रजापतिमपाहाय स्वयंभुवमृते प्रभुम् ॥ १४.९३.२३ ॥
म्हणून संशयात एकट्या बहुज्ञानी माणसानेही काही सांगू नये—प्रजापती, स्वयंभू प्रभू याखेरीज.
14.93.24
तेन दत्तानि दानानि पापेनाशुद्धबुद्धिना ।
तानि सर्वाण्यनादृत्य नश्यन्ति विपुलान्यपि ॥ १४.९३.२४ ॥
त्या पापी, अशुद्ध बुद्धीच्या माणसाने दिलेली दाने—ती कितीही विपुल असली तरी अनादराने नष्ट होतात.
14.93.25
तस्याधर्मप्रवृत्तस्य हिंसकस्य दुरात्मनः ।
दानेन कीर्तिर्भवति न प्रेत्येह च दुर्मतेः ॥ १४.९३.२५ ॥
अधर्मात रमलेल्या, हिंसक, दुरात्मा आणि दुर्बुद्धी माणसाला दानाने कीर्ती मिळत नाही, इहलोकी ना परलोकी.
14.93.26
अन्यायोपगतं द्रव्यमभीक्ष्णं यो ह्यपण्डितः ।
धर्माभिकाङ्क्षी त्यजति न स धर्मफलं लभेत् ॥ १४.९३.२६ ॥
अन्यायाने मिळवलेले धन जो अज्ञानी वारंवार त्यागतो, तो धर्माची इच्छा करूनही धर्माचे फळ मिळवत नाही.
14.93.27
धर्मवैतंसिको यस्तु पापात्मा पुरुषाधमः ।
ददाति दानं विप्रेभ्यो लोकविश्वासकारणम् ॥ १४.९३.२७ ॥
जो पापी, माणसांत अधम, धर्माचा दिखावा करणारा आहे, तो लोकांचा विश्वास मिळवण्यासाठी ब्राह्मणांना दान देतो.
14.93.28
पापेन कर्मणा विप्रो धनं प्राप्य निरङ्कुशः ।
रागमोहान्वितः सोन्ते कलुषां गतिमश्नुते ॥ १४.९३.२८ ॥
पापकर्माने धन मिळवून, अनियंत्रित आणि राग-मोहाने युक्त झालेला तो ब्राह्मण अंती कलुषित गती प्राप्त करतो.
14.93.29
अपि संचयबुद्धिर्हि लोभमोहवशं गतः ।
यज्ञं करोति भूतानि पापेनाशुद्धबुद्धिना ॥ १४.९३.२९ ॥
लोभ आणि मोहाच्या वशीभूत झालेला, संचयबुद्धी असलेलाही यज्ञ करतो; प्राणी पापाने आणि अशुद्ध बुद्धीने तसे करतात.
14.93.30
एवं लब्ध्वा धनं मोहाद्यो हि दद्याद्यजेत वा ।
न तस्य स फलं प्रेत्य भुंक्ते पापधनागमात् ॥ १४.९३.३० ॥
अशा प्रकारे धन मिळवून मोहाने जो दान देतो किंवा यज्ञ करतो, त्याला पापधनाच्या आगमनामुळे मरणानंतर त्याचे फळ मिळत नाही.
14.93.31
उञ्छं मूलं फलं शाकमुदपात्रं तपोधनाः ।
दानं विभवतो दत्त्वा नराः स्वर्यान्ति धार्मिकाः ॥ १४.९३.३१ ॥
उञ्छ, मूळ, फळ, भाजी, जलपात्र — हे तपोधनांनो! आपल्या वैभवानुसार दान देऊन धार्मिक माणसे स्वर्गाला जातात.
14.93.32
एष धर्मो महायोगो दानं भूतदया तथा ।
ब्रह्मचर्यं तथा सत्यमनुक्रोशो धृतिः क्षमा ॥ १४.९३.३२ ॥
हाच धर्म, महायोग: दान, भूतदया, ब्रह्मचर्य, सत्य, करुणा, धैर्य आणि क्षमा.
14.93.33
सनातनस्य धर्मस्य फलमेतत्सनातनम् ।
श्रूयन्ते हि पुरावृत्ता विश्वामित्रादयो नृपाः ॥ १४.९३.३३ ॥
सनातन धर्माचे हेच फळ सनातन आहे; प्राचीन कथांमध्ये विश्वामित्र इत्यादी राजे (यामुळे सिद्ध झाले) असे ऐकले जाते.
14.93.34
विश्वामित्रोसितश्चैवं जनसश्च महीपतिः ।
कक्षसेनार्ष्टिसेनौ च सिन्धुद्वीपश्च पार्थिवः ॥ १४.९३.३४ ॥
विश्वामित्र, असित, तसाच जनस नामक महीपती, कक्षसेन, अरिष्टसेन, आणि सिंधुद्वीप नामक राजा.
14.93.35
एते चान्ये च बहवः सिद्धिं परमिकां गताः ।
नृपाः सत्यैश्च दानैश्च न्यायलब्धैस्तपोधनाः ॥ १४.९३.३५ ॥
हे आणि इतर अनेक राजे, तपोधन, सत्य आणि न्यायाने मिळवलेल्या धनाने केलेल्या दानांनी परम सिद्धी पावले.
14.93.36
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा ये चाश्रितास्तपः ।
दानधर्माग्निना शुद्धास्ते स्वर्गं यान्ति भारत ॥ १४.९३.३६ ॥
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि तपाचा आश्रय घेणारे शूद्र — दान आणि धर्मरूपी अग्नीने शुद्ध होऊन ते स्वर्गाला जातात, हे भारता.