महाभारत · अध्याय 14.97
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.97.1
एवमात्मोद्भवं सर्वं यगदुद्दिश्य केशवः ।
धर्मान्धर्मात्मजस्याथ पुण्यानकथयत्प्रभुः ॥ १४.९७.१ ॥
अशा प्रकारे केशवाने (कृष्णाने) आत्मोद्भव सर्व गोष्टी सांगून, धर्मात्म्याच्या पुत्राला पुण्यकारक धर्म सांगितले.
14.97.2
शृणु पाण्डव तत्वेन पवित्रं पापनाशनम् ।
कथ्यमानं मया पुण्यं धर्मशास्त्रफलं महत् ॥ १४.९७.२ ॥
हे पाण्डवा, तत्त्वतः ऐक: मी सांगत असलेले हे पवित्र, पापनाशक, पुण्यकारक आणि धर्मशास्त्राचे महान फल आहे.
14.97.3
यः शृणोति शुचिर्भूत्वा एकचित्तस्तपोयुतः ।
स्वर्ग्यं यशस्यामायुष्यं धर्मं ज्ञेयं युधिष्ठिर ॥ १४.९७.३ ॥
जो शुचिर्भूत होऊन, एकाग्रचित्ताने, तपोयुक्त होऊन हे ऐकतो, त्याच्यासाठी हे युधिष्ठिरा, हा धर्म स्वर्गप्रद, यशप्रद आणि दीर्घायुष्यप्रद जाणावा.
14.97.4
श्रद्दधानस्य तस्येह यत्पापं पूर्वसंचितम् ।
विनश्यत्याशु तत्सर्वं मद्भक्तस्य विशेषतः ॥ १४.९७.४ ॥
श्रद्धावंताचे इथे जे पूर्वसंचित पाप असेल ते सर्व लवकर नष्ट होते — विशेषतः माझ्या भक्ताचे.
14.97.5
एवं श्रुत्वा वचः पुण्यं सत्यं केशवभाषितम् ।
प्रहृष्टमनसो भूत्वा चिन्तयन्तोऽद्भुतं परम् ॥ १४.९७.५ ॥
केशवाने सांगितलेले हे पुण्य आणि सत्य वचन ऐकून, प्रसन्न मनाने ते अत्यंत अद्भुत गोष्टीचे चिंतन करू लागले.
14.97.6
देवब्रह्मर्षयः सर्वे गन्धर्वाप्सरसस्तथा ।
भूता यक्षग्रहाश्चैव गुह्यका भुजगास्तथा ॥ १४.९७.६ ॥
देव, ब्रह्मर्षी, सर्व गंधर्व आणि अप्सरा तसेच भूत, यक्ष, ग्रह, गुह्यक आणि भुजंग (तेथे होते).
14.97.7
वालखिल्या महात्मानो योगिनस्तत्वदर्शिनः ।
तथा भागवताश्चापि पञ्चकालमुपासकाः ॥ १४.९७.७ ॥
वालखिल्य महात्मे, तत्त्वदर्शी योगी, तसेच पंचकाल उपासना करणारे भागवत हि.
14.97.8
कौतूहलसमाविष्टाः प्रहृष्टैन्द्रियमानसाः ।
श्रोतुकामाः परं धर्मं वैष्णवं धर्मशासनम्।
हृदि कर्तुं च तद्वाक्यं प्रणेमुः शिरसा नताः ॥ १४.९७.८ ॥
कुतूहलाने भरलेले, आनंदित इंद्रिये व मन असलेले, वैष्णव परम धर्मशासन ऐकण्याची इच्छा धरणारे ते सर्व, त्या वचनांना हृदयात धारण करण्यासाठी मस्तक लववून नमस्कार करू लागले.
14.97.9
ततस्तान्वासुदेवेन दृष्टान्दिव्येन चक्षुषा ।
विमुक्तपापानालोक्य प्रणम्य शिरसा हरिम्।
पप्रच्छ केशवं धर्मं धर्मपुत्रः प्रतापवान् ॥ १४.९७.९ ॥
नंतर वासुदेवाने दिव्य चक्षूने त्यांना पाहिले; पापमुक्त जाणून, मस्तक लववून प्रणाम करणाऱ्या हरी केशवाला, प्रतापी धर्मपुत्राने धर्माविषयी विचारले.
14.97.10
कीदृशी ब्राह्मणस्याथ क्षत्रियस्यापि कीदृशी ।
वैश्यस्य कीदृशी देव गतिः शूद्रस्य कीदृशी ॥ १४.९७.१० ॥
हे देवा, ब्राह्मणाची गती कशी आहे? क्षत्रियाचीही गती कशी आहे? वैश्याची गती कशी आहे, शूद्राची गती कशी आहे?
14.97.11
कथं बध्येत पाशेन ब्राह्मणस्तु यमालये ।
क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा शूद्रो वा बध्यते कथम्।
एतत्कर्मफलं ब्रूहि लोकनाथ नमोस्तु ते ॥ १४.९७.११ ॥
यमलोकात ब्राह्मण, किंवा क्षत्रिय, किंवा वैश्य, किंवा शूद्र कसा पाशाने बांधला जातो? हे लोकनाथा, या कर्माचे फळ सांगा; तुम्हाला नमस्कार असो.
14.97.12
पृष्टोऽथ केशवो ह्येवं धर्मपुत्रेण धीमता ।
उवाच संसारगतिं चातुर्वर्ण्यस्य कर्मजाम् ॥ १४.९७.१२ ॥
धर्मपुत्र युधिष्ठिरांनी असे विचारल्यावर, बुद्धिमान केशवांनी चातुर्वर्ण्याच्या कर्मातून निर्माण होणारी संसारगती सांगितली.
14.97.13
शृणु वर्णक्रमेणैव धर्मं धर्मभृतां वर ।
नास्ति किंचिन्नरश्रेष्ठ ब्राह्मणस्य तु दुष्कृतम् ॥ १४.९७.१३ ॥
हे धर्मधारकांत श्रेष्ठा, वर्णक्रमाने धर्म ऐक. हे नरश्रेष्ठा, ब्राह्मणाला कोणतेही दुष्कृत नाही.
14.97.14
शिखांयज्ञोपवीता ये सन्ध्यां ये चाप्युपासते ।
यैश्च पूर्णाहुतिः प्राप्ता विधिवज्जुह्वते च ये ॥ १४.९७.१४ ॥
शिखा आणि यज्ञोपवीत धारण करणारे, संध्या उपासना करणारे, पूर्णाहुती प्राप्त केलेले आणि विधिपूर्वक हवन करणारे.
14.97.15
वैश्वदेवं च ये चक्रुः पूजयन्त्यतिथींश्च ये ।
नित्यं स्वाध्यायशीलाश्च जपयज्ञपराश्च ये ॥ १४.९७.१५ ॥
जे वैश्वदेव करतात, अतिथींची पूजा करतात, नित्य स्वाध्यायात रत असतात आणि जपयज्ञात तत्पर असतात.
14.97.16
सायंप्रातर्हुताशाश्च शूद्रभोजनवर्जिताः ।
डंभानृतविमुक्ताश्च स्वदारनिरताश्च ये।
पञ्चयज्ञपरा ये च येऽग्निहोत्रमुपासते ॥ १४.९७.१६ ॥
सकाळ-संध्याकाळ अग्नीत आहुती देणारे, शूद्राचे अन्न वर्ज्य करणारे, दंभ व असत्यापासून मुक्त, स्वपत्नीत निरत, पंचयज्ञात तत्पर आणि अग्निहोत्र करणारे.
14.97.17
दहन्ति दुष्कृतं येषां हूयमानास्त्रयोऽग्नयः ।
नष्टदुष्कृतकर्माणो ब्रह्मलोकं व्रजन्ति ते ॥ १४.९७.१७ ॥
होमात आहुती दिलेले तीन अग्नी त्यांची दुष्कृत्ये जाळतात; दुष्कृत्ये नष्ट झालेले ब्रह्मलोकाला जातात.
14.97.18
ब्रह्मलोके पुनः कामं गन्धर्वैर्ब्रह्मगायकैः ।
उद्गीयमानाः प्रयतैः पूज्यमानाः स्वयंभुवा।
ब्रह्मिलोके प्रमोदन्ते यावदाभूतसंप्लुवम् ॥ १४.९७.१८ ॥
ब्रह्मलोकात इच्छेनुसार पुन्हा ब्रह्मगान करणाऱ्या गंधर्वांकडून, संयमी जनांकडून गायिले जाऊन, स्वयंभू ब्रह्मदेवाकडून पूजिले जाऊन, भूतांच्या प्रलयापर्यंत ते ब्रह्मलोकात आनंद करतात.
14.97.19
क्षत्रियोपि स्थितो राज्ये स्वधर्मपरिपालकः ।
सम्यक्प्रजाः पालयिता षड्भागनिरतः सदा ॥ १४.९७.१९ ॥
राज्यात स्थित असलेला, स्वधर्माचे पालन करणारा क्षत्रियही प्रजांचे नीट पालन करणारा आणि नेहमी सहाव्या भागात (कर) निरत असणारा असावा.
14.97.20
यज्ञदानरतो धीरः स्वदारनिरतः सदा ।
शास्त्रानुसारी तत्वज्ञः प्रजाकार्यपरायणः ॥ १४.९७.२० ॥
यज्ञ आणि दानात रत असलेला धीर, नेहमी स्वपत्नीत निरत, शास्त्राचे अनुसरण करणारा, तत्त्वज्ञ, प्रजाकार्यात तत्पर.
14.97.21
विप्रेभ्यः कामदो नित्यं भृत्यानां भरणे रतः ।
सत्यसन्धः शुचिर्नित्यं लोभडंभविवर्जितः।
क्षत्रियोप्युत्तमां याति गतिं देवनिषेविताम् ॥ १४.९७.२१ ॥
ब्राह्मणांना सदा इच्छित देणारा, सेवकांच्या पालनपोषणात रत, सत्यप्रतिज्ञ, नेहमी शुचि, लोभ आणि दंभरहित; असा क्षत्रियही देवांनी सेवलेली उत्तम गती प्राप्त करतो.
14.97.22
तत्र दिव्याप्सरोभिस्तु गन्धर्वैश्च विशेषतः ।
सेव्यमानो महातेजाः क्रीडते शक्रपूजितः ॥ १४.९७.२२ ॥
तेथे दिव्य अप्सरांकडून आणि विशेषतः गंधर्वांकडून सेविला जाऊन, महातेजस्वी, इंद्राने पूजिलेला तो क्रीडा करतो.
14.97.23
चतुर्थगानि वै त्रिंशत्क्रीडित्वा तत्र देववत् ।
इह मानुष्यलोके तु चतुर्वेदी द्विजो भवेत् ॥ १४.९७.२३ ॥
तेथे देवाप्रमाणे तीस चतुर्थ कालपर्यंत क्रीडा करून, या मनुष्यलोकात चार वेदांचा जाणकार द्विज होतो.
14.97.24
कृषिगोपालनिरतो धर्मानवेषणतत्परः ।
दानधर्मेपि निरतो विप्रशुश्रूषकस्तथा ॥ १४.९७.२४ ॥
शेती आणि गोपालनात निरत, धर्माच्या शोधात तत्पर, दानधर्मातही निरत, आणि ब्राह्मणांची सेवा करणारा.
14.97.25
सत्यसन्धः शुचिर्नित्यं लोभडंभविवर्जितः ।
ऋजुः स्वदारनिरतो हिंसाद्रोहविवर्जितः ॥ १४.९७.२५ ॥
सत्यात दृढ, सदा शुचि, लोभ आणि दंभरहित, सरळ, स्वतःच्या पत्नीत निरत, आणि हिंसा व द्रोहरहित.
14.97.26
वणिग्धर्मान्नमुञ्चन्वै देवब्राह्मणपूजकः ।
वैश्यः स्वर्गतिमाप्नोति पूज्यमानोप्सरोगणैः ॥ १४.९७.२६ ॥
व्यापारधर्म न सोडता, देव आणि ब्राह्मणांची पूजा करणारा वैश्य अप्सरांच्या समूहांकडून सन्मानित होऊन स्वर्गगती प्राप्त करतो.
14.97.27
चतुर्युगानि वै त्रिंशत्क्रीडित्वा दश पञ्च च ।
इह मानुष्यलोके च राजा भवति वीर्यवान् ॥ १४.९७.२७ ॥
तीस चतुर्युगे आणि पंधरा युगे क्रीडा करून, या मनुष्यलोकात तो वीर्यवान राजा होतो.
14.97.28
सुवर्णकोट्यः पञ्चाशद्रत्नानां च शतं तथा ।
हस्त्यश्वरश्वसंयुक्तो महाभोगांश्च सेवते ॥ १४.९७.२८ ॥
पन्नास कोटी सुवर्ण, शंभर रत्ने, हत्ती-घोडे-रथ यांनी युक्त होऊन तो महान भोगांचा उपभोग घेतो.
14.97.29
त्रयाणामपि वर्णानां शुश्रूषानिरतः सदा ।
विशेषतस्तु विप्राणां दासवद्यस्तु तिष्टति ॥ १४.९७.२९ ॥
तिन्ही वर्णांची सेवा करण्यात सदा निरत, विशेषतः ब्राह्मणांचा दासाप्रमाणे राहणारा.
14.97.30
अयाचितप्रदाता च सत्यशौचसमन्वितः ।
गुरुदेवार्चनरतः परदारविवर्जितः ॥ १४.९७.३० ॥
न मागता दान देणारा, सत्य व शुचिता यांनी युक्त, गुरु व देव यांच्या पूजेत रत आणि परस्त्रीपासून दूर राहणारा.
14.97.31
परपीडामकृत्वैव भत्यवर्गं बिभर्ति यः ।
शूद्रोपि स्वर्गमाप्नोति जीवानामभयप्रदः ॥ १४.९७.३१ ॥
इतरांना पीडा न देता सेवकवर्गाचे पोषण करणारा आणि प्राण्यांना अभय देणारा, तो शूद्र असला तरी स्वर्ग मिळवतो.
14.97.32
स स्वर्गकलोके क्रीडित्वा वर्षकोटिं महातपाः ।
इह मानुषलोके तु वैश्यो धनपतिर्भवेत् ॥ १४.९७.३२ ॥
तो महातपस्वी स्वर्गलोकात कोटी वर्षे क्रीडा करून, इथे मनुष्यलोकात धनपती वैश्य होतो.
14.97.33
एवं धर्मात्परं नास्ति महत्संसारमोक्षणम् ।
न च धर्मात्पर किंचित्पापकर्मव्यपोहनम् ॥ १४.९७.३३ ॥
असे, धर्मापेक्षा श्रेष्ठ असे महान संसारबंधनातून मुक्त करणारे काही नाही; आणि धर्मापेक्षा श्रेष्ठ असे पापकर्म दूर करणारे काहीही नाही.
14.97.34
तस्माद्धर्मः सदा कार्यो मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् ।
न हि धर्मानुरक्तानां लोके किंचन दुर्लभम् ॥ १४.९७.३४ ॥
म्हणून दुर्लभ मानवजन्म मिळवून नेहमी धर्म करावा, कारण धर्मात अनुरक्त असलेल्यांना जगात दुर्लभ असे काहीच नाही.
14.97.35
स्वयंभुविहितो धर्मो यो यस्येह नरेश्वर ।
स तेन क्षपयेत्पापं सम्यगाचरितेन च ॥ १४.९७.३५ ॥
हे नरेश्वरा! स्वयंभूने ज्याच्यासाठी विहित केलेला जो धर्म इथे आहे, त्याने तो चांगल्या प्रकारे आचरून पाप नष्ट करावे.
14.97.36
सहजं यद्भदेत्कर्म न तत्त्याज्यं हि केनचित् ।
स एव तस्य धर्मो हि तेन सिद्धिं स गच्छति ॥ १४.९७.३६ ॥
जे कर्म सहज असेल, ते कोणीही त्यागू नये. तोच त्याचा धर्म आहे, आणि त्याद्वारेच तो सिद्धी प्राप्त करतो.
14.97.37
विगुणोपि स्वधर्मस्तु पापकर्म व्यपोहति ।
एवमेव तु धर्मोपि क्षीयते पापवर्धनात् ॥ १४.९७.३७ ॥
अपूर्ण रीतीने केलेला असला तरी स्वधर्म पापकर्म दूर करतो. त्याचप्रमाणे पाप वाढल्याने धर्मही क्षीण होतो.
14.97.38
भगवन्देवदेवेश श्रोतुं कौतूहलं हि मे ।
शुभस्याप्यशुभस्यापि क्षयवृद्धी यथाक्रमम् ॥ १४.९७.३८ ॥
हे भगवन्, हे देवदेवेशा, शुभ आणि अशुभ दोन्हींची क्षय व वृद्धी यथाक्रम कशी होते, हे ऐकण्याची मला मोठी उत्सुकता आहे.
14.97.39
शृणु पार्थिव तत्सर्वं धर्मसूक्ष्मं सनातनम् ।
दुर्विज्ञेयतमं नित्यं यत्र मग्ना महाजनाः ॥ १४.९७.३९ ॥
हे राजन्, ते सर्व ऐक — सूक्ष्म आणि सनातन असा तो धर्म, जो अत्यंत दुर्बोध आहे आणि ज्यात महाजन नेहमी मग्न असतात.
14.97.40
यथैव शीतमुदकमुष्णेन बहुना वृतम् ।
भवेत्तु तत्क्षणादुष्णं शीतत्वं च विनश्यति ॥ १४.९७.४० ॥
अति उष्णतेने वेढलेले थंड पाणी त्याच क्षणी गरम होते आणि त्याचा थंडावा नष्ट होतो.
14.97.41
यथोष्णं वा भवेदल्पं शीतेन बहुना वृतम् ।
शीतलं च भवेत्सर्वमुष्णत्वं च विनश्यति ॥ १४.९७.४१ ॥
थोडे उष्ण असलेले अधिक थंडाव्याने वेढले गेले, तर सर्व काही थंड होते आणि त्याची उष्णता नष्ट होते.
14.97.42
एवं च यद्भवेद्भूरि सुकृतं वाऽपि दुष्कृतम् ।
तदल्पं क्षपयेच्छीघ्रं नात्र कार्या विचारणा ॥ १४.९७.४२ ॥
अशा प्रकारे, पुण्य वा पाप जितके मोठे असेल तितकाही त्याचा थोडा भाग लवकर नष्ट करतो; यात विचार करण्याची गरज नाही.
14.97.43
समत्वे सति राजेन्द्र तयोः सुकृतपापयोः ।
गूहितस्य भवेद्वृद्धिः कीर्तितस्य भवेत्क्षयः ॥ १४.९७.४३ ॥
हे राजेंद्रा, पुण्य आणि पाप समान असताना, लपवलेल्याची वाढ होते आणि जाहीर केलेल्याचा क्षय होतो.
14.97.44
ख्यापनेनानुतापेन प्रायः पापं विनश्यति ।
तथा कृतस्तु राजेन्द्र धर्मो नश्यति मानद ॥ १४.९७.४४ ॥
प्रकटीकरण आणि पश्चात्तापाने पाप बहुधा नष्ट होते; पण हे राजेंद्रा, मानदा, तसे केले तर धर्म नष्ट होतो.
14.97.45
तावुभौ गूहितौ सम्यग्वृद्धिं यातो न संशयः ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन न पापं गूहयेद्बुधः ॥ १४.९७.४५ ॥
ते दोन्ही चांगले लपवले तर निश्चितच वाढतात, यात संशय नाही. म्हणून बुद्धिमान माणसाने सर्व प्रयत्नाने पाप लपवू नये.
14.97.46
तस्मादेतत्प्रयत्नेनि कीर्तयेत्क्षयकारणात् ।
तस्मात्संकीर्तयेत्पापं नित्यं धर्मं च गूहयेत् ॥ १४.९७.४६ ॥
म्हणून नाशासाठी हे प्रयत्नाने जाहीर करावे. म्हणून पाप नेहमी जाहीर करावे आणि धर्म नेहमी लपवावा.