Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 15.1

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

15.1.1

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
प्राप्य पैतामहं राज्यं मम पूर्वपितामहाः ।
कथमासन्महाराजे धृतराष्ट्रे महात्मनि ॥ १५.१.१ ॥

नारायण को प्रणाम करके और नरों में श्रेष्ठ नर को, देवी सरस्वती और व्यास को, तब 'जय' का पाठ करना चाहिए। मेरे पूर्वज पितामहों ने पैतामह राज्य पाकर महात्मा महाराज धृतराष्ट्र के समय में कैसे शासन किया?

15.1.2

स तु राजा हतामात्यो हतपुत्रो निराश्रयः ।
कथमासीद्धतैश्वर्यो गान्धारी च तपस्विनी ॥ १५.१.२ ॥

वह राजा, जिसके अमात्य मारे गए, पुत्र मारे गए और जो आश्रयहीन हो गया, जिसका ऐश्वर्य नष्ट हो गया, और तपस्विनी गांधारी कैसी रहीं?

15.1.3

कियन्तं चैव कालं ते मम पूर्वपितामहाः ।
स्थिता राज्ये महात्मानस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १५.१.३ ॥

मेरे पूर्वज महात्मा कितने समय तक राज्य में बने रहे? वह मुझे बताने योग्य हैं।

15.1.4

प्राप्य राज्यं महात्मानः पाण्डवा हतशत्रवः ।
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य पृथिवीं पर्यपालयन् ॥ १५.१.४ ॥

राज्य पाकर महात्मा पांडव, जिनके शत्रु मारे गए थे, धृतराष्ट्र को आगे रखकर पृथ्वी का पालन करने लगे।

15.1.5

धृतराष्ट्रमुपातिष्ठद्विदुरः संजयस्तथा ।
वैश्यापुत्रश्च मेधावी युयुत्सुः कुरुसत्तम ॥ १५.१.५ ॥

धृतराष्ट्र की सेवा विदुर और संजय ने की, उसी प्रकार वैश्य-पुत्र मेधावी युयुत्सु ने भी, हे कुरुश्रेष्ठ।

15.1.6

पाण्डवाः सर्वकार्येषु पर्यपृच्चन्त तं नृपम् ।
चक्रुस्तेनाभ्यनुज्ञाता वर्षाणि दश पञ्च च ॥ १५.१.६ ॥

पांडव सभी कार्यों में उस राजा से परामर्श लेते थे, और उसकी अनुमति पाकर पंद्रह वर्षों तक (राज्य-कार्य) करते रहे।

15.1.7

सदाऽभिगम्य ते वीराः पर्युपासन्त तं नृपम् ।
पादाभिवादनं कृत्वा धर्मिराजमते स्थिताः ॥ १५.१.७ ॥

सदा उनके पास जाकर वे वीर उस राजा की सेवा करते थे; पैरों पर प्रणाम करके धर्मराज की सम्मति में स्थित रहते थे।

15.1.8

ते मूर्ध्नि समुपाघ्राताः सर्वकार्याणि चक्रिरे ।
कुन्तिभोजसुता चैव गान्धारीमन्ववर्तत ॥ १५.१.८ ॥

उन्होंने उसका सिर सूँघकर (स्नेह से) सब कार्य किए; और कुन्तिभोज की पुत्री (कुन्ती) गान्धारी की सेवा करती रहीं।

15.1.9

द्रौपदी च सुभद्रा च याश्चान्याः पाण्डवस्त्रियः ।
समां वृत्तिमवर्तन्त तयोः श्वश्र्वोर्यथाविधि ॥ १५.१.९ ॥

द्रौपदी, सुभद्रा और अन्य पाण्डव-स्त्रियाँ विधि के अनुसार उन दोनों सासों के प्रति समान आचरण करती थीं।

15.1.10

शयनानि महार्हाणि वासांस्याभरणानि च ।
राजार्हाणि च सर्वाणि भक्ष्यभोज्यान्यनेकशः ॥ १५.१.१० ॥

बहुमूल्य शय्याएँ, वस्त्र और आभूषण, तथा राजा के योग्य सब प्रकार के अनेक भक्ष्य-भोज्य पदार्थ।

15.1.11

युधिष्ठिरो महाराज धृतराष्ट्रेऽभ्युपाहरत् ।
तथैव कुन्ती गान्धार्यां गुरुवृत्तिमवर्तत ॥ १५.१.११ ॥

महाराज युधिष्ठिर ने धृतराष्ट्र को (सब कुछ) अर्पित किया; उसी प्रकार कुन्ती गान्धारी के प्रति गुरुजनों के योग्य आचरण करती रहीं।

15.1.12

विदुरः संजयश्चैव युयुत्सुश्चैव कौरव ।
उपासते स्म तं वृद्धं हतपुत्रं जनाधिपम् ॥ १५.१.१२ ॥

हे कौरव, विदुर, संजय और युयुत्सु भी उस वृद्ध, पुत्रहीन जनाधिप (राजा) की सेवा करते थे।

15.1.13

श्यालो द्रोणस्य यश्चासीद्दयितो ब्राह्ममो महान् ।
स च तस्मिन्महेष्वासः कृपः समभवत्तदा ॥ १५.१.१३ ॥

जो द्रोण का साला और उनका प्रिय महान ब्राह्मण था, वह महान धनुर्धर कृप उस समय उसी (युद्ध) में प्रकट हुआ था।

15.1.14

व्यासश्च भगवान्नित्यमासांचक्रे नृपेण ह ।
कथाः कुर्वन्पुराणर्षिर्देवर्षिपितृरक्षसाम् ॥ १५.१.१४ ॥

और भगवान व्यास भी राजा के साथ सदा रहते थे, पुराणों के ऋषि, देवर्षियों, पितरों और राक्षसों की कथाएँ सुनाते हुए।

15.1.15

धर्मयुक्तानि कार्याणि व्यवहारान्वितानि च ।
धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातो विदुरस्तान्यकारयत् ॥ १५.१.१५ ॥

धर्मानुकूल कार्य और व्यवहार-संबंधी कामकाज, धृतराष्ट्र की अनुमति से विदुर ने उन सबको संपन्न करवाया।

15.1.16

सामन्तेभ्यः प्रियाण्यस्य कार्याणि सुबहून्यपि ।
प्राप्यन्तेऽर्थेः सुलघुभिः सुनयाद्विदुरस्य वै ॥ १५.१.१६ ॥

सामंतों से उसके प्रिय कार्य, बहुत से भी, विदुर की उत्तम नीति के कारण बहुत सरल उपायों से ही प्राप्त हो जाते थे।

15.1.17

अकरोद्बन्धमोक्षं च वध्यानां मोक्षणं तथा ।
न च धर्मसुतो राजा कदाचित्किञ्चिदब्रवीत् ॥ १५.१.१७ ॥

उन्होंने बंधनमुक्ति भी की और वध्यों को भी छोड़ा, परंतु धर्मपुत्र राजा कभी कुछ भी नहीं बोलते थे।

15.1.18

विहारयात्रासु पुनः कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
सर्वान्कामानुपस्थाप्य धृतराष्ट्रे न्यवेदयत् ॥ १५.१.१८ ॥

विहार-यात्राओं में भी कुरुराज युधिष्ठिर सब इच्छित वस्तुएँ जुटाकर धृतराष्ट्र को सूचित करते थे।

15.1.19

आरालिकाः सूपकारा रागषाडविकास्तथा ।
उपातिष्ठन्त राजानं धृतराष्ट्रं यथापुरम् ॥ १५.१.१९ ॥

रसोइये, सूप बनाने वाले और राग-षाडव बनाने वाले भी पहले की तरह राजा धृतराष्ट्र की सेवा में उपस्थित रहे।

15.1.20

वासांसि च महार्हाणि माल्यानि विविधानि च ।
उपाजह्रुर्यथाकालं धृतराष्ट्रस्य पाण्डवाः ॥ १५.१.२० ॥

पाण्डवों ने समय-समय पर धृतराष्ट्र के लिए बहुमूल्य वस्त्र और विविध प्रकार की मालाएँ भेंट कीं।

15.1.21

मैरेयमधुमांसानि पानकानि लघूनि च ।
चित्रान्भक्ष्यविकारांश्च चक्रुस्तस्य यथा पुरा ॥ १५.१.२१ ॥

मैरेय मद्य, मधु, मांस, हल्के पेय और विविध प्रकार के भक्ष्य व्यंजन उन्होंने उसके लिए पहले की तरह तैयार किए।

15.1.22

ये चापि पृथिवीपालाः समाजग्मुस्ततस्ततः ।
उपातिष्ठन्त ते सर्वे कौरवेन्द्रं यथापुरा ॥ १५.१.२२ ॥

और जो पृथ्वी के रक्षक राजा चारों ओर से एकत्र हुए थे, वे सब पहले की तरह कौरवों के स्वामी की सेवा में उपस्थित रहे।

15.1.23

कुन्ती च द्रौपदी चैव सात्वती च यशस्विनी ।
उलूपी नागकन्या च देवी चित्राङ्गदा तथा ॥ १५.१.२३ ॥

कुन्ती, द्रौपदी, यशस्विनी सात्वती, नागकन्या उलूपी और देवी चित्राङ्गदा भी (उसकी सेवा में उपस्थित थीं)।

15.1.24

धृष्टकेतोश्च भगिनी जरासन्धसुता तथा ।
एताश्चान्याश्च बह्व्यो वै योषितः पुरुषर्षभ।
किंकराः पर्युपातिष्ठन्सर्वाः सुबलजां तथा ॥ १५.१.२४ ॥

धृष्टकेतु की बहन और जरासंध की पुत्री भी, तथा ये और अन्य बहुत सी स्त्रियाँ, हे पुरुषर्षभ, सेवक बनकर चारों ओर से सेवा में उपस्थित रहीं, और सुबल की पुत्री भी वैसे ही।

15.1.25

यथा पुत्रवियुक्तोऽयं न किञ्चिद्दुःखमाप्नुयात् ।
इति तानन्वशाद्भातॄन्नित्यमेव युधिष्ठिरः ॥ १५.१.२५ ॥

जैसे पुत्र से वियुक्त यह व्यक्ति कुछ भी दुःख न पाए, इस प्रकार युधिष्ठिर सदा अपने भाइयों को उपदेश देते रहे।

15.1.26

एवं ते धर्मराजस्य श्रुत्वा वचनमर्थवत् ।
सविशेषमवर्तन्ति भीममेकं तदा विना ॥ १५.१.२६ ॥

धर्मराज के इन सार्थक वचनों को सुनकर वे सब उस समय केवल भीम को छोड़कर विशेष आदर से व्यवहार करने लगे।

15.1.27

न हि तत्तस्य वीरस्य हृदयादपसर्पति ।
धृतराष्ट्रस्य दुर्बुद्ध्या यद्वृत्तं द्यूतमण्डले ॥ १५.१.२७ ॥

वह वीर के हृदय से नहीं हटता, धृतराष्ट्र की दुर्बुद्धि से जो घटना द्यूतसभा में घटी थी।