મહાભારત · અધ્યાય 15.11
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
15.11.1
एवमुक्तास्तु ते तेन पौरजानपदा जनाः ।
वृद्धेन राज्ञा कौरव्य नष्टसंज्ञा इवाभवन् ॥ १५.११.१ ॥
હે કૌરવ્ય, વૃદ્ધ રાજાના આવા કથનથી નગર અને ગ્રામ્ય લોકો જાણે ભાન ગુમાવી બેઠા.
15.11.2
तूष्णींभूतांस्ततस्तांस्तु वाष्पकण्ठान्महीपतिः ।
धृतराष्ट्रो महीपालः पुनरेवाभ्यभाषत ॥ १५.११.२ ॥
ત્યારે મૌન થયેલા, આંસુએ ગળું રૂંધાયેલા તેમની સાથે મહીપાલ ધૃતરાષ્ટ્રે ફરી વાત કરી.
15.11.3
वृद्धं च हतपुत्रं च धर्मपत्न्या सहानया ।
विलपन्तं बहुविधं कृपणं चैव सत्तमाः ॥ १५.११.३ ॥
હે સત્પુરુષો, વૃદ્ધ અને પુત્રો ગુમાવી બેઠેલા તે ધર્મપત્ની સાથે અનેક રીતે વિલાપ કરતા દીન હતા.
15.11.4
पित्रा स्वयमनुज्ञातं कृष्णद्वैपायनेन वै ।
वनवासाय धर्मज्ञा धर्मजेन नृपेण ह ॥ १५.११.४ ॥
હે ધર્મજ્ઞો, પિતા કૃષ્ણદ્વૈપાયને પોતે વનવાસ માટે અનુમતિ આપી હતી, અને ધર્મપુત્ર રાજાએ પણ.
15.11.5
सोहं पुनःपुनर्याचे शिरसाऽवनतोऽनघाः ।
गान्धार्या सहितं तन्मां समनुज्ञातुमर्हथ ॥ १५.११.५ ॥
હે નિષ્પાપો, હું માથું નમાવીને વારંવાર યાચના કરું છું; ગાંધારી સહિત મને અનુમતિ આપવાને તમે યોગ્ય છો.
15.11.6
तच्छ्रुत्वा कुरुराजस्य वाक्यानि करुणानि ते ।
रुरुदुः सर्वशो राजन्समेताः कुरुजाङ्गलाः ॥ १५.११.६ ॥
હે રાજન, કુરુરાજના તે કરુણ વચનો સાંભળીને ભેગા થયેલા કુરુ અને જાંગલ લોકો સર્વત્ર રડી પડ્યા.
15.11.7
उत्तरीयैः करैश्चापि संछाद्य वदनानि ते ।
रुरुदुः शोकसंतप्ता मुहूर्तं पितृमातृवत् ॥ १५.११.७ ॥
તેમણે ઉત્તરીય અને હાથથી મોં ઢાંકી દીધાં, શોકથી સંતપ્ત થઈને ક્ષણભર માતાપિતાની જેમ રડ્યા.
15.11.8
हृदयैः शून्यभूतैस्ते धृतराष्ट्रप्रवासजम् ।
दुःखं संधारयन्तो हि नष्टसंज्ञा हवाभवन् ॥ १५.११.८ ॥
ખાલી હૃદયો સાથે ધૃતરાષ્ટ્રના પ્રવાસથી ઉત્પન્ન દુઃખ સહન કરતાં તેઓ ખરેખર ભાન ગુમાવ્યા જેવા થઈ ગયા.
15.11.9
ते विनीय तमायासं धृतराष्ट्रवियोगजम् ।
शनैः शनैस्तदाऽन्योन्यमब्रुवन्स्वमतान्युत ॥ १५.११.९ ॥
ધૃતરાષ્ટ્રના વિયોગથી ઉત્પન્ન થયેલો એ ખેદ દૂર કરીને તેઓ ધીરે ધીરે ત્યારે એકબીજાને પોતાના મત કહેવા લાગ્યા.
15.11.10
ततः सञ्चिन्त्य ते सर्वे वाक्यान्यथ समासतः ।
एकस्मिन्ब्राह्मणे कार्यमावेस्योचुर्नराधिपम् ॥ १५.११.१० ॥
પછી તેઓ સૌએ સંક્ષેપમાં વાતો વિચારી, એક બ્રાહ્મણને કાર્ય સોંપીને રાજાને કહ્યું.
15.11.11
ततः स्वाचरणो विप्रः सम्मतोऽर्थविशारदः ।
सम्भाव्यो बह्वृचो राजन्वक्तुं समुपचक्रमे ॥ १५.११.११ ॥
પછી સદાચારી, સૌથી માન્ય, અર્થવિશારદ, ઘણી ઋચાઓ જાણનાર તે બ્રાહ્મણ, હે રાજન, બોલવા લાગ્યા.
15.11.12
अनुमान्य महाराजं सदः समनुभाष्य च ।
विप्रः प्रगल्भो मेधावी स राजानमुवाच ह ॥ १५.११.१२ ॥
મહારાજની અનુમતિ લઈ, સભાને સંબોધીને, તે પ્રગલ્ભ અને મેધાવી બ્રાહ્મણ રાજાને બોલ્યા.
15.11.13
राजन्वाक्यं जनस्यास्य मयि सर्वं समर्पितम् ।
वक्ष्यामि तदहं वीर तज्जुषस्व नपाधिप ॥ १५.११.१३ ॥
હે રાજન, આ લોકોનું સર્વ વચન મને સોંપાયું છે. હે વીર, હું તે કહીશ; હે નૃપાધિપ, તેનો સ્વીકાર કરો.
15.11.14
यथा वदसि राजेन्द्र सर्वमेतत्तथा विभो ।
नात्र मिथ्या वचः किञ्चित्सुहृत्त्वं नः परस्परम् ॥ १५.११.१४ ॥
હે રાજેન્દ્ર, આપ કહો છો તેમ જ આ બધું છે, હે વિભો. આમાં જરાય મિથ્યા વચન નથી; આપણી પરસ્પર મિત્રતા પણ એવી જ છે.
15.11.15
न जात्वस्य च वंशस्य राज्ञां कश्चित्कदाचन ।
राजाऽऽसीद्यः प्रजापालः प्रजानामप्रियोऽभवत् ॥ १५.११.१५ ॥
આ વંશના રાજાઓમાં કોઈ પણ રાજા ક્યારેય, પ્રજાપાલક હોવા છતાં, પ્રજાને અપ્રિય થયો નથી.
15.11.16
पितृवन्मातृवच्चैव भवन्तः पालयन्ति नः ।
न च दुर्योधनः किञ्चिदयुक्तं कृतवान्नृपः ॥ १५.११.१६ ॥
આપ અમને પિતા અને માતાની જેમ પાળો છો; અને રાજા દુર્યોધને પણ કોઈ અયોગ્ય કામ કર્યું નથી.
15.11.17
प्रियाणि कुर्वन्सर्वेषामनुवृत्त्यर्थमुद्यतः ।
यथा ब्रवीति धर्मात्मा मुनिः सत्यवतीसुतः।
तथा कुरु महाराज स हि नः परमो गुरुः ॥ १५.११.१७ ॥
સૌનું પ્રિય કરતાં અને અનુકૂળતા માટે તત્પર રહીને, ધર્માત્મા સત્યવતીપુત્ર મુનિ જેમ કહે છે તેમ જ કરો, હે મહારાજ; તેઓ જ અમારા પરમ ગુરુ છે.
15.11.18
त्यक्ता वयं तु भवता दुःखशोकपरायणाः ।
भविष्यामश्चिरं राजन्भवद्गुणशतैर्हृताः ॥ १५.११.१८ ॥
પરંતુ આપે અમને તજી દીધા હોવાથી અમે દુઃખ-શોકમાં મગ્ન થઈને લાંબો સમય રહીશું; હે રાજન, આપના સો ગુણોથી હરાયેલા અમે.
15.11.19
यथा शन्तनुना गुप्ता राज्ञा चित्राङ्गदेन च ।
भीष्मवीर्योपगूढेन पित्रा तव च पार्थिव।
भवद्बुद्धियुजा चैवि पाण्डुना पृथिवीक्षिता ॥ १५.११.१९ ॥
શંતનુ, રાજા ચિત્રાંગદ, ભીષ્મના પરાક્રમથી સુરક્ષિત તારા પિતાએ, હે રાજન, અને તારી બુદ્ધિથી યુક્ત પાંડુ, પૃથ્વીના સ્વામીએ જેમ રક્ષણ કર્યું.
15.11.20
तथा दुर्योधनेनापि राज्ञा सुपरिपालिताः ।
न स्वल्पमपि पुत्रस्ते व्यलीकं कृतवान्नृप। ॥ १५.११.२० ॥
તેવી જ રીતે રાજા દુર્યોધને પણ અમારું સારી રીતે રક્ષણ કર્યું; હે નૃપ, તારા પુત્રે અમારા પ્રત્યે જરાય અપરાધ કર્યો નહોતો.
15.11.21
पितरीव सुविश्वस्तास्तस्मिन्नपि नराधिपे ।
वयसा स्म यथा सम्यग्भवतो विदितं तथा ॥ १५.११.२१ ॥
તે નરાધિપ પર પણ અમે પિતાની જેમ સંપૂર્ણ વિશ્વાસ રાખતા હતા; એ તું સારી રીતે જાણે છે.
15.11.22
तथा वर्षसहस्राणि कुन्तीपुत्रेण धीमता ।
पाल्यमाना धृतिमता सुखं विन्दामहे नृप ॥ १५.११.२२ ॥
તેવી જ રીતે હજારો વર્ષો સુધી, બુદ્ધિમાન અને ધૈર્યવાન કુંતીપુત્રે રક્ષેલા અમે સુખ ભોગવ્યું, હે નૃપ.
15.11.23
राजर्षीणां पुराणानां भवतां पुण्यकर्मणाम् ।
कुरुसंवरणादीनां भरतस्य च धीमतः ॥ १५.११.२३ ॥
પ્રાચીન રાજર્ષિઓના, તમારા પુણ્યકર્મી પૂર્વજોના, કુરુ, સંવરણ વગેરેના, અને બુદ્ધિમાન ભરતના.
15.11.24
वृत्तं समनुयात्येष धर्मात्मा भूरिदक्षिणः ।
नात्र वाच्यं महाराज सुसूक्ष्ममपि विद्यते ॥ १५.११.२४ ॥
આ ધર્માત્મા, પુષ્કળ દક્ષિણા આપનાર, તેમનું જ આચરણ અનુસરે છે; હે મહારાજ, અહીં કહેવા જેવું કંઈ નથી, અતિ સૂક્ષ્મ પણ નહીં.
15.11.25
उषिताः स्म सुखं नित्यं भवता परिपालिताः ।
सुसूक्ष्मं च व्यलीकं ते सपुत्रस्य न विद्यते ॥ १५.११.२५ ॥
અમે હંમેશા તમારા દ્વારા સુખપૂર્વક રક્ષિત થઈને રહ્યા છીએ. પુત્રો સહિત તમારામાં સૂક્ષ્મ અપરાધ પણ નથી.
15.11.26
यत्तु ज्ञातिविमर्देऽस्मिन्नात्थ दुर्योधनं प्रति ।
भन्तमनुनेष्यामि तत्रापि कुरुनन्दन ॥ १५.११.२६ ॥
હે કુરુનંદન, આ જ્ઞાતિવિનાશમાં દુર્યોધન વિશે તમે જે કહ્યું, ત્યાં પણ હું ભક્તને પ્રસન્ન કરીશ.
15.11.27
न तद्दुर्योधनकृतं न च तद्भवता कृतम् ।
न कर्णसौबलाभ्यां च कुरवो यत्क्षयं गताः ॥ १५.११.२७ ॥
કુરુઓનો જે નાશ થયો તે દુર્યોધને કર્યો નથી, તમે પણ કર્યો નથી, કર્ણ અને સૌબલ (શકુનિ)એ પણ કર્યો નથી.
15.11.28
दैवं तत्तु विजानीमो यन्न शक्यं प्रबाधितुम् ।
दैवं पुरुषकारेणि न शक्यमपि बाधितुम् ॥ १५.११.२८ ॥
જે દૈવને અટકાવી શકાતું નથી, તે દૈવને અમે જાણીએ છીએ. દૈવને પુરુષાર્થથી પણ અટકાવી શકાતું નથી.
15.11.29
अक्षौहिण्यो महाराज दशाष्टौ च समागताः ।
अष्टादशाहेन हताः कुरुभिर्योधपुङ्गवैः ॥ १५.११.२९ ॥
હે મહારાજ, અઢાર અક્ષૌહિણી સેના એકત્ર થઈ; અઢાર દિવસમાં કુરુઓના શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓએ તેમને હણી નાખી.
15.11.30
भीष्मद्रोणकृपाद्यैश्च कर्णेन च महात्मना ।
युयुधानेन वीरेण धृष्टद्युम्नेन चाहवे ॥ १५.११.३० ॥
ભીષ્મ, દ્રોણ, કૃપ વગેરેથી, મહાત્મા કર્ણથી, વીર યુયુધાનથી અને ધૃષ્ટદ્યુમ્નથી પણ યુદ્ધમાં.
15.11.31
चतुर्भिः पाण्डुपुत्रैश्च भीमार्जुनयमैस्तथा ।
न च क्षयोऽयं नृपते क्रते दैवबलादभूत् ॥ १५.११.३१ ॥
ચાર પાંડુપુત્રો વડે અને ભીમ, અર્જુન તથા યમો વડે પણ આ વિનાશ કરાયો નથી; હે રાજન, આ દૈવબળથી થયો.
15.11.32
अवश्यमेव सङ्ग्रामे क्षत्रियेण विशेषतः ।
कर्तव्यं निधनं काले मर्तव्यं क्षत्रबन्धुना ॥ १५.११.३२ ॥
યુદ્ધમાં ક્ષત્રિયે, વિશેષે કરીને, પોતાના સમયે અવશ્ય મૃત્યુ સ્વીકારવું જોઈએ; ક્ષત્રબંધુએ અવશ્ય મરવું જોઈએ.
15.11.33
तैरियं पुरुषव्याघ्रैर्विद्याबाहुबलान्वितैः ।
पृथिवी निहता सर्वा सहया सरथद्विपा ॥ १५.११.३३ ॥
વિદ્યા, બાહુબળ અને શક્તિથી યુક્ત એવા તે પુરુષવ્યાઘ્રો વડે ઘોડા, રથ અને હાથીઓ સહિત આ આખી પૃથ્વી હણાઈ ગઈ.
15.11.34
न स राज्ञां वधे सूनुः कारणं ते महात्मनाम् ।
न भवान्न च ते भृत्या न कर्णो न च सौबलः ॥ १५.११.३४ ॥
રાજાઓના વધમાં તે પુત્ર, તમારો પુત્ર, તે મહાત્માઓનું કારણ નથી; તમે નહીં, તમારા સેવકો નહીં, કર્ણ નહીં, સૌબલ પણ નહીં.
15.11.35
यद्विशस्ताः कुरुश्रेष्ठ राजानश्च सहस्रशः ।
सर्वं दैवकृतं विद्धि कोत्र किं वक्तुमर्हति ॥ १५.११.३५ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠ, હજારો રાજાઓ હણાયા; આ બધું દૈવકૃત જાણો. અહીં કોણ શું કહી શકે?
15.11.36
गुरुर्मतो भवानस्य कृत्स्नस्य जगतः प्रभुः ।
धर्मात्मानमतस्तुभ्यमनुजानीमहे सुतम् ॥ १५.११.३६ ॥
તમે જ આ સમગ્ર જગતના ગુરુ અને સ્વામી માનવામાં આવો છો; તેથી ધર્માત્મા એવા આ પુત્રને અમે તમને સોંપીએ છીએ.
15.11.37
लभतां वीरलोकं स ससहायो नराधिपः ।
द्विजाग्र्यैः समनुज्ञातस्त्रिदिवे मोदतां सुखम्। ॥ १५.११.३७ ॥
તે રાજા પોતાના સહાયકો સાથે વીરલોક પામે; શ્રેષ્ઠ દ્વિજોની અનુમતિ મેળવીને તે સ્વર્ગમાં સુખપૂર્વક આનંદ કરે.
15.11.38
प्राप्स्यते च भवान्पुण्यं धर्मे च सततं स्थितः ।
वेद धर्मं महाबाहो लौक्यं वैदिकमेव च ॥ १५.११.३८ ॥
તમે હંમેશાં ધર્મમાં સ્થિર રહેવાથી પુણ્ય પામશો. હે મહાબાહો, તમે લૌકિક અને વૈદિક બંને ધર્મ જાણો છો.
15.11.39
दृष्टापदानाश्चास्माभिः पाण्डवाः पुरुषर्षभाः ।
समर्थास्त्रिदिवस्यापि पालने किं पुनः क्षितेः ॥ १५.११.३९ ॥
અમે પાંડવોના પરાક્રમો જોયાં છે; તે પુરુષશ્રેષ્ઠો સ્વર્ગના પણ રક્ષણમાં સમર્થ છે, તો પછી પૃથ્વીના રક્ષણની તો વાત જ શી?
15.11.40
अनुवर्त्स्यन्ति वा धीमन्समेषु विषमेषु च ।
प्रजाः कुरुकुलश्रेष्ठ पाण्डवाञ्शीलभूषणान् ॥ १५.११.४० ॥
હે કુરુકુલશ્રેષ્ઠ, હે ધીમાન, સારા અને ખરાબ સમયમાં પ્રજા શીલભૂષણ પાંડવોનું અનુસરણ કરશે.
15.11.41
ब्रह्मदेयाग्रहारांश्च पारिबर्हांश्च पार्थिवः ।
पूर्वराजातिसर्गांश्च पालयत्येव पाण्डवः ॥ १५.११.४१ ॥
પાંડવ રાજા બ્રહ્મદેય અને અગ્રહાર, પારિબર્હ તથા પૂર્વ રાજાઓએ આપેલાં દાનોનું રક્ષણ કરે છે.
15.11.42
दीर्घदर्शीं मृदुर्दान्तः सदा वैश्रवणो यथा ।
अक्षुद्रसचिवश्चायं कुन्तीपुत्रो महामनाः ॥ १५.११.४२ ॥
આ કુંતીપુત્ર મહામના, દૂરદર્શી, મૃદુ અને સંયમી છે; હંમેશાં વૈશ્રવણ (કુબેર) જેવા છે; તેમના મંત્રીઓ પણ ઉદાર છે.
15.11.43
अप्यमित्रे दयावांश्च शुचिश्च भरतर्षभः ।
ऋजु पश्यति मेधावी पुत्रवत्पाति नः सदा ॥ १५.११.४३ ॥
શત્રુ પ્રત્યે પણ દયાળુ અને શુચિ ભરતવંશના વૃષભ, બુદ્ધિમાન, સીધું જુએ છે અને સદા આપણું પુત્રની જેમ રક્ષણ કરે છે.
15.11.44
विप्रियं च जनस्यास्य संसर्गाद्धर्मजस्य वै ।
न करिष्यन्ति राजर्षे तथा भीमार्जुनादयः ॥ १५.११.४४ ॥
હે રાજર્ષિ, ધર્મપુત્રના સંસર્ગથી ભીમ, અર્જુન વગેરે આ લોકો પ્રત્યે અપ્રિય આચરણ નહીં કરે.
15.11.45
मन्दा मृदुषु कौरव्य तीक्ष्णेष्वाशीविषोपमाः ।
वीर्यवन्तो महात्मानः पौराणां च हिते रताः ॥ १५.११.४५ ॥
હે કૌરવ્ય, કોમળ પ્રત્યે તેઓ મંદ અને કઠોર પ્રત્યે ઝેરી સર્પ જેવા છે; વીર્યવાન મહાત્માઓ નગરજનોના હિતમાં રત છે.
15.11.46
न कुन्ती न च पाञ्चाली न चोलूपी न सात्वती ।
अस्मिञ्जने करिष्यन्ति प्रतिकूलानि कर्हिचित् ॥ १५.११.४६ ॥
કુંતી, પાંચાલી, ઉલૂપી કે સાત્વતી — કોઈ પણ આ લોકો પ્રત્યે ક્યારેય પ્રતિકૂળ આચરણ નહીં કરે.
15.11.47
भवत्कृतमिमं स्नेहं युधिष्ठिरविवर्धितम् ।
न पृष्ठतः करिष्यन्ति पौरा जानपदा जनाः ॥ १५.११.४७ ॥
તમારા દ્વારા સર્જાયેલા અને યુધિષ્ઠિર દ્વારા પોષાયેલા આ સ્નેહને પૌરો અને ગ્રામજનો પીઠ પાછળ બગાડશે નહીં.
15.11.48
अधर्मिष्ठानपि सतः कुन्तीपुत्रा महारथाः ।
मानवान्पालयिष्यन्ति भूत्वा धर्मपरायणाः ॥ १५.११.४८ ॥
કુંતીપુત્ર મહારથીઓ ધર્મપરાયણ બનીને અધાર્મિક અને સજ્જન બંનેને મનુષ્યોનું રક્ષણ કરશે.
15.11.49
स राजन्मानसं दुःखमपनीय युधिष्ठिरात् ।
कुरु कार्याणि धर्म्याणि नमस्ते पुरुषर्षभ ॥ १५.११.४९ ॥
હે રાજન, તેણે યુધિષ્ઠિરનું માનસિક દુઃખ દૂર કરીને ધર્મસંગત કાર્યો કરવાં. હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તમને નમસ્કાર.
15.11.50
तस्य तद्वचनं धर्म्यमनुमान्य गुणोत्तरम् ।
साधुसाध्विति सर्वः स जनः प्रतिगृहीतवान् ॥ १५.११.५० ॥
તેના તે ધર્મસંગત અને અત્યંત ઉત્તમ ગુણવાળા વચનને સ્વીકારીને, "સાધુ, સાધુ" કહેતાં તે સર્વ લોકોએ તે ગ્રહણ કર્યું.
15.11.51
धृतराष्ट्राश्च तद्वाक्यमभिपूज्य पुनःपुनः ।
विसर्जयामास तदा प्रकृतीस्तु शनैःशनैः ॥ १५.११.५१ ॥
ધૃતરાષ્ટ્રે તે વચનને વારંવાર સન્માનીને પછી પ્રજાજનોને ધીમે ધીમે વિદાય આપી.
15.11.52
स तैः सम्पूजितो राजा शिवेनावेक्षितस्तथा ।
प्राञ्जलिः पूजयामास तं जनं भरतर्षभ ॥ १५.११.५२ ॥
તેમના દ્વારા સન્માનિત અને શુભ દૃષ્ટિથી જોવાયેલા તે રાજાએ હાથ જોડીને તે લોકોનું સન્માન કર્યું, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
15.11.53
ततो विवेश भवनं गान्धार्या सहितो निजम् ।
आगतायां च शर्वर्यां सुखं शेते नराधिपः ॥ १५.११.५३ ॥
પછી તે ગાંધારી સાથે પોતાના ભવનમાં પ્રવેશ્યો; રાત્રિ આવતાં તે નરાધિપ સુખપૂર્વક શયન કરે છે.