महाभारत · अध्याय 15.11
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
15.11.1
एवमुक्तास्तु ते तेन पौरजानपदा जनाः ।
वृद्धेन राज्ञा कौरव्य नष्टसंज्ञा इवाभवन् ॥ १५.११.१ ॥
हे कौरव्या, वृद्ध राजाने असे सांगितल्यावर नगरातील व ग्रामीण लोक जणू भान हरपल्यासारखे झाले.
15.11.2
तूष्णींभूतांस्ततस्तांस्तु वाष्पकण्ठान्महीपतिः ।
धृतराष्ट्रो महीपालः पुनरेवाभ्यभाषत ॥ १५.११.२ ॥
मग मौन झालेल्या, अश्रूंनी कंठ दाटलेल्या त्यांच्याशी महीपाल धृतराष्ट्र पुन्हा बोलले.
15.11.3
वृद्धं च हतपुत्रं च धर्मपत्न्या सहानया ।
विलपन्तं बहुविधं कृपणं चैव सत्तमाः ॥ १५.११.३ ॥
हे सत्पुरुषहो, वृद्ध आणि पुत्र गमावलेले ते, धर्मपत्नीसह अनेक प्रकारे विलाप करीत दीन झाले होते.
15.11.4
पित्रा स्वयमनुज्ञातं कृष्णद्वैपायनेन वै ।
वनवासाय धर्मज्ञा धर्मजेन नृपेण ह ॥ १५.११.४ ॥
हे धर्मज्ञहो, पिता कृष्णद्वैपायनांनी स्वतः वनवासासाठी अनुमती दिली होती, आणि धर्मपुत्र राजानेही.
15.11.5
सोहं पुनःपुनर्याचे शिरसाऽवनतोऽनघाः ।
गान्धार्या सहितं तन्मां समनुज्ञातुमर्हथ ॥ १५.११.५ ॥
हे निष्पापांनो, मी मान खाली घालून पुन्हा पुन्हा विनंती करतो; गांधारीसह मला अनुमती देण्यास आपण योग्य आहात.
15.11.6
तच्छ्रुत्वा कुरुराजस्य वाक्यानि करुणानि ते ।
रुरुदुः सर्वशो राजन्समेताः कुरुजाङ्गलाः ॥ १५.११.६ ॥
हे राजा, कुरुराजाचे ते करुण शब्द ऐकून जमलेले कुरु आणि जांगल लोक सर्वत्र रडू लागले.
15.11.7
उत्तरीयैः करैश्चापि संछाद्य वदनानि ते ।
रुरुदुः शोकसंतप्ता मुहूर्तं पितृमातृवत् ॥ १५.११.७ ॥
त्यांनी उत्तरीये व हातांनी तोंडे झाकून, शोकाने संतप्त होऊन, क्षणभर आई-वडिलांप्रमाणे रडले.
15.11.8
हृदयैः शून्यभूतैस्ते धृतराष्ट्रप्रवासजम् ।
दुःखं संधारयन्तो हि नष्टसंज्ञा हवाभवन् ॥ १५.११.८ ॥
रिकाम्या हृदयांनी धृतराष्ट्राच्या प्रवासामुळे झालेले दुःख सहन करीत ते खरोखरच भान हरपल्यासारखे झाले.
15.11.9
ते विनीय तमायासं धृतराष्ट्रवियोगजम् ।
शनैः शनैस्तदाऽन्योन्यमब्रुवन्स्वमतान्युत ॥ १५.११.९ ॥
धृतराष्ट्राच्या वियोगामुळे उत्पन्न झालेला तो खेद दूर करून ते हळूहळू तेव्हा एकमेकांना आपापली मते सांगू लागले.
15.11.10
ततः सञ्चिन्त्य ते सर्वे वाक्यान्यथ समासतः ।
एकस्मिन्ब्राह्मणे कार्यमावेस्योचुर्नराधिपम् ॥ १५.११.१० ॥
मग त्या सर्वांनी थोडक्यात शब्दांचा विचार करून, एका ब्राह्मणावर कार्य सोपवून राजाला सांगितले.
15.11.11
ततः स्वाचरणो विप्रः सम्मतोऽर्थविशारदः ।
सम्भाव्यो बह्वृचो राजन्वक्तुं समुपचक्रमे ॥ १५.११.११ ॥
मग सदाचारी, सर्वांनी मानलेला, अर्थविशारद, अनेक ऋचा जाणणारा तो ब्राह्मण, हे राजा, बोलू लागला.
15.11.12
अनुमान्य महाराजं सदः समनुभाष्य च ।
विप्रः प्रगल्भो मेधावी स राजानमुवाच ह ॥ १५.११.१२ ॥
महाराजांची अनुमती घेऊन व सभेला संबोधून, तो प्रगल्भ व मेधावी ब्राह्मण राजाला म्हणाला.
15.11.13
राजन्वाक्यं जनस्यास्य मयि सर्वं समर्पितम् ।
वक्ष्यामि तदहं वीर तज्जुषस्व नपाधिप ॥ १५.११.१३ ॥
हे राजा, या लोकांचे सर्व म्हणणे माझ्यावर सोपवले गेले आहे. हे वीरा, मी ते सांगेन; हे नृपाधिपा, ते स्वीकारा.
15.11.14
यथा वदसि राजेन्द्र सर्वमेतत्तथा विभो ।
नात्र मिथ्या वचः किञ्चित्सुहृत्त्वं नः परस्परम् ॥ १५.११.१४ ॥
हे राजेंद्रा, तुम्ही म्हणता तसेच हे सर्व आहे, हे विभो. यात थोडेही खोटे वचन नाही; आपली परस्परांमधील मैत्रीही तशीच आहे.
15.11.15
न जात्वस्य च वंशस्य राज्ञां कश्चित्कदाचन ।
राजाऽऽसीद्यः प्रजापालः प्रजानामप्रियोऽभवत् ॥ १५.११.१५ ॥
या वंशातील राजांपैकी कोणीही कधीही, प्रजेचा पालक असूनही, प्रजेला अप्रिय झाला नाही.
15.11.16
पितृवन्मातृवच्चैव भवन्तः पालयन्ति नः ।
न च दुर्योधनः किञ्चिदयुक्तं कृतवान्नृपः ॥ १५.११.१६ ॥
तुम्ही आम्हाला पित्यासारखे व मातेसारखे पाळता; आणि राजा दुर्योधनानेही काही अयोग्य कृत्य केलेले नाही.
15.11.17
प्रियाणि कुर्वन्सर्वेषामनुवृत्त्यर्थमुद्यतः ।
यथा ब्रवीति धर्मात्मा मुनिः सत्यवतीसुतः।
तथा कुरु महाराज स हि नः परमो गुरुः ॥ १५.११.१७ ॥
सर्वांचे प्रिय करण्यास आणि अनुकूलतेसाठी तत्पर राहून, धर्मात्मा सत्यवतीपुत्र मुनी जसे सांगतात तसेच करा, हे महाराजा; तेच आमचे परम गुरु आहेत.
15.11.18
त्यक्ता वयं तु भवता दुःखशोकपरायणाः ।
भविष्यामश्चिरं राजन्भवद्गुणशतैर्हृताः ॥ १५.११.१८ ॥
परंतु तुम्ही आम्हाला सोडल्यामुळे आम्ही दुःख-शोकात मग्न होऊन दीर्घकाल राहू; हे राजा, तुमच्या शंभर गुणांनी हरलेले आम्ही.
15.11.19
यथा शन्तनुना गुप्ता राज्ञा चित्राङ्गदेन च ।
भीष्मवीर्योपगूढेन पित्रा तव च पार्थिव।
भवद्बुद्धियुजा चैवि पाण्डुना पृथिवीक्षिता ॥ १५.११.१९ ॥
शंतनू, राजा चित्राङ्गद आणि भीष्माच्या पराक्रमाने संरक्षित तुझ्या पित्याने, हे राजा, आणि तुझ्या बुद्धीने युक्त पाण्डूने, पृथ्वीच्या स्वामीने जसे रक्षण केले.
15.11.20
तथा दुर्योधनेनापि राज्ञा सुपरिपालिताः ।
न स्वल्पमपि पुत्रस्ते व्यलीकं कृतवान्नृप। ॥ १५.११.२० ॥
त्याचप्रमाणे राजा दुर्योधनानेही आमचे चांगले संरक्षण केले; हे नृपा, तुझ्या पुत्राने आमच्याविरुद्ध थोडाही अपराध केला नाही.
15.11.21
पितरीव सुविश्वस्तास्तस्मिन्नपि नराधिपे ।
वयसा स्म यथा सम्यग्भवतो विदितं तथा ॥ १५.११.२१ ॥
त्या नराधिपावरही आम्ही पित्याप्रमाणे पूर्ण विश्वास ठेवून होतो; हे तुला चांगले ठाऊक आहे.
15.11.22
तथा वर्षसहस्राणि कुन्तीपुत्रेण धीमता ।
पाल्यमाना धृतिमता सुखं विन्दामहे नृप ॥ १५.११.२२ ॥
त्याचप्रमाणे हजारो वर्षे, बुद्धिमान आणि धैर्यशील कुंतीपुत्राने संरक्षित होऊन आम्ही सुख अनुभवले, हे नृपा.
15.11.23
राजर्षीणां पुराणानां भवतां पुण्यकर्मणाम् ।
कुरुसंवरणादीनां भरतस्य च धीमतः ॥ १५.११.२३ ॥
प्राचीन राजर्षींचे, तुमच्या पुण्यकर्मी पूर्वजांचे, कुरु, संवरण इत्यादींचे, आणि बुद्धिमान भरताचे.
15.11.24
वृत्तं समनुयात्येष धर्मात्मा भूरिदक्षिणः ।
नात्र वाच्यं महाराज सुसूक्ष्ममपि विद्यते ॥ १५.११.२४ ॥
हा धर्मात्मा, भरपूर दक्षिणा देणारा, त्यांचेच आचरण अनुसरत आहे; हे महाराजा, येथे सांगण्यासारखे काही राहिलेले नाही, अगदी सूक्ष्मसुद्धा.
15.11.25
उषिताः स्म सुखं नित्यं भवता परिपालिताः ।
सुसूक्ष्मं च व्यलीकं ते सपुत्रस्य न विद्यते ॥ १५.११.२५ ॥
आम्ही नेहमी आपल्याकडून सुखाने रक्षिले जाऊन राहिलो. पुत्रांसह आपल्यात सूक्ष्म अपराधसुद्धा नाही.
15.11.26
यत्तु ज्ञातिविमर्देऽस्मिन्नात्थ दुर्योधनं प्रति ।
भन्तमनुनेष्यामि तत्रापि कुरुनन्दन ॥ १५.११.२६ ॥
हे कुरुनंदना, या ज्ञातिविनाशात दुर्योधनाविषयी आपण जे म्हणालात, तेथेही मी भक्ताला प्रसन्न करीन.
15.11.27
न तद्दुर्योधनकृतं न च तद्भवता कृतम् ।
न कर्णसौबलाभ्यां च कुरवो यत्क्षयं गताः ॥ १५.११.२७ ॥
कुरु जे नष्ट झाले ते दुर्योधनाने केलेले नाही, आपणही केलेले नाही, कर्ण आणि सौबल (शकुनी) यांनीही केलेले नाही.
15.11.28
दैवं तत्तु विजानीमो यन्न शक्यं प्रबाधितुम् ।
दैवं पुरुषकारेणि न शक्यमपि बाधितुम् ॥ १५.११.२८ ॥
जे दैव अडवता येत नाही ते आम्ही जाणतो. दैव पुरुषार्थानेही अडवता येत नाही.
15.11.29
अक्षौहिण्यो महाराज दशाष्टौ च समागताः ।
अष्टादशाहेन हताः कुरुभिर्योधपुङ्गवैः ॥ १५.११.२९ ॥
हे महाराज, अठरा अक्षौहिणी सेना एकत्र झाल्या; अठरा दिवसांत कुरूंच्या श्रेष्ठ योद्ध्यांनी त्यांना ठार केले.
15.11.30
भीष्मद्रोणकृपाद्यैश्च कर्णेन च महात्मना ।
युयुधानेन वीरेण धृष्टद्युम्नेन चाहवे ॥ १५.११.३० ॥
भीष्म, द्रोण, कृप इत्यादींनी, महात्मा कर्णाने, वीर युयुधानाने आणि धृष्टद्युम्नाने युद्धात.
15.11.31
चतुर्भिः पाण्डुपुत्रैश्च भीमार्जुनयमैस्तथा ।
न च क्षयोऽयं नृपते क्रते दैवबलादभूत् ॥ १५.११.३१ ॥
चार पाण्डुपुत्रांनी आणि भीम, अर्जुन व यमांनी हा विनाश घडवला नाही; हे राजा, हा दैवबलामुळे घडला.
15.11.32
अवश्यमेव सङ्ग्रामे क्षत्रियेण विशेषतः ।
कर्तव्यं निधनं काले मर्तव्यं क्षत्रबन्धुना ॥ १५.११.३२ ॥
युद्धात क्षत्रियाने, विशेषतः, आपल्या काळी निश्चितच मृत्यूला सामोरे जायला हवे; क्षत्रबन्धूने निश्चितच मरायला हवे.
15.11.33
तैरियं पुरुषव्याघ्रैर्विद्याबाहुबलान्वितैः ।
पृथिवी निहता सर्वा सहया सरथद्विपा ॥ १५.११.३३ ॥
विद्या, बाहुबल व शक्ती असलेल्या त्या पुरुषव्याघ्रांनी घोडे, रथ व हत्तींसह ही सर्व पृथ्वी मारली गेली.
15.11.34
न स राज्ञां वधे सूनुः कारणं ते महात्मनाम् ।
न भवान्न च ते भृत्या न कर्णो न च सौबलः ॥ १५.११.३४ ॥
राजांच्या वधाला तो पुत्र, तुझा पुत्र, त्या महात्म्यांचा कारणीभूत नाही; तू नाहीस, तुझे सेवकही नाहीत, कर्णही नाही, सौबलही नाही.
15.11.35
यद्विशस्ताः कुरुश्रेष्ठ राजानश्च सहस्रशः ।
सर्वं दैवकृतं विद्धि कोत्र किं वक्तुमर्हति ॥ १५.११.३५ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, हजारो राजे मारले गेले; हे सर्व दैवकृत आहे असे जाण. येथे कोण काय बोलू शकतो?
15.11.36
गुरुर्मतो भवानस्य कृत्स्नस्य जगतः प्रभुः ।
धर्मात्मानमतस्तुभ्यमनुजानीमहे सुतम् ॥ १५.११.३६ ॥
तुम्हीच या संपूर्ण जगाचे गुरु व प्रभू मानले जाता; म्हणून धर्मात्मा अशा या पुत्राला आम्ही तुम्हाला अर्पण करतो.
15.11.37
लभतां वीरलोकं स ससहायो नराधिपः ।
द्विजाग्र्यैः समनुज्ञातस्त्रिदिवे मोदतां सुखम्। ॥ १५.११.३७ ॥
तो राजा आपल्या सहायकांसह वीरलोक प्राप्त करो; श्रेष्ठ द्विजांनी अनुज्ञा दिल्यावर त्याने स्वर्गात सुखाने आनंद करावा.
15.11.38
प्राप्स्यते च भवान्पुण्यं धर्मे च सततं स्थितः ।
वेद धर्मं महाबाहो लौक्यं वैदिकमेव च ॥ १५.११.३८ ॥
तुम्ही सतत धर्मात स्थित असल्यामुळे पुण्य प्राप्त कराल. हे महाबाहो, तुम्हाला लौकिक आणि वैदिक धर्म दोन्ही ठाऊक आहेत.
15.11.39
दृष्टापदानाश्चास्माभिः पाण्डवाः पुरुषर्षभाः ।
समर्थास्त्रिदिवस्यापि पालने किं पुनः क्षितेः ॥ १५.११.३९ ॥
आम्ही पांडवांची पराक्रमे पाहिली आहेत; ते पुरुषश्रेष्ठ स्वर्गाचेही रक्षण करण्यास समर्थ आहेत, मग पृथ्वीच्या रक्षणाचे काय?
15.11.40
अनुवर्त्स्यन्ति वा धीमन्समेषु विषमेषु च ।
प्रजाः कुरुकुलश्रेष्ठ पाण्डवाञ्शीलभूषणान् ॥ १५.११.४० ॥
हे कुरुकुलश्रेष्ठा, हे धीमन्, सुखाच्या आणि संकटाच्या काळातही प्रजा शीलभूषण पांडवांचे अनुसरण करतील.
15.11.41
ब्रह्मदेयाग्रहारांश्च पारिबर्हांश्च पार्थिवः ।
पूर्वराजातिसर्गांश्च पालयत्येव पाण्डवः ॥ १५.११.४१ ॥
पांडव राजा ब्रह्मदेय, अग्रहार, पारिबर्ह आणि पूर्वीच्या राजांनी दिलेली दाने यांचे रक्षण करतो.
15.11.42
दीर्घदर्शीं मृदुर्दान्तः सदा वैश्रवणो यथा ।
अक्षुद्रसचिवश्चायं कुन्तीपुत्रो महामनाः ॥ १५.११.४२ ॥
हा कुंतीपुत्र महामना, दूरदर्शी, मृदू व संयमी आहे; सदा कुबेराप्रमाणे आहे; त्याचे सचिवही उदार आहेत.
15.11.43
अप्यमित्रे दयावांश्च शुचिश्च भरतर्षभः ।
ऋजु पश्यति मेधावी पुत्रवत्पाति नः सदा ॥ १५.११.४३ ॥
शत्रूविषयीही दयाळू आणि शुचिर्भूत असलेला भरतश्रेष्ठ, बुद्धिमान, सरळपणे पाहतो आणि नेहमी आम्हांला पुत्राप्रमाणे रक्षितो.
15.11.44
विप्रियं च जनस्यास्य संसर्गाद्धर्मजस्य वै ।
न करिष्यन्ति राजर्षे तथा भीमार्जुनादयः ॥ १५.११.४४ ॥
हे राजर्षी, धर्मपुत्राच्या सहवासामुळे भीम, अर्जुन इत्यादी या लोकांचे अप्रिय काही करणार नाहीत.
15.11.45
मन्दा मृदुषु कौरव्य तीक्ष्णेष्वाशीविषोपमाः ।
वीर्यवन्तो महात्मानः पौराणां च हिते रताः ॥ १५.११.४५ ॥
हे कौरव्या, मृदू लोकांबाबत ते मंद आणि कठोरांबाबत विषारी सापांसारखे; पराक्रमी महात्मे नगरवासीयांच्या हितात रमतात.
15.11.46
न कुन्ती न च पाञ्चाली न चोलूपी न सात्वती ।
अस्मिञ्जने करिष्यन्ति प्रतिकूलानि कर्हिचित् ॥ १५.११.४६ ॥
कुंती, पांचाली, उलूपी किंवा सात्वती या कोणीही या लोकांविषयी कधीही प्रतिकूल वर्तन करणार नाहीत.
15.11.47
भवत्कृतमिमं स्नेहं युधिष्ठिरविवर्धितम् ।
न पृष्ठतः करिष्यन्ति पौरा जानपदा जनाः ॥ १५.११.४७ ॥
तुमच्यामुळे निर्माण झालेल्या आणि युधिष्ठिराने वाढवलेल्या या स्नेहाला नगरवासी व ग्रामवासी पाठीमागून कधी बिघडवणार नाहीत.
15.11.48
अधर्मिष्ठानपि सतः कुन्तीपुत्रा महारथाः ।
मानवान्पालयिष्यन्ति भूत्वा धर्मपरायणाः ॥ १५.११.४८ ॥
कुंतीपुत्र महारथी धर्मपरायण होऊन अधार्मिक आणि सत्पुरुष अशा दोघांनाही मानवांचे रक्षण करतील.
15.11.49
स राजन्मानसं दुःखमपनीय युधिष्ठिरात् ।
कुरु कार्याणि धर्म्याणि नमस्ते पुरुषर्षभ ॥ १५.११.४९ ॥
हे राजा, त्याने युधिष्ठिराचे मानसिक दुःख दूर करून धर्मानुसार कर्मे करावीत. हे पुरुषश्रेष्ठा, तुला नमस्कार.
15.11.50
तस्य तद्वचनं धर्म्यमनुमान्य गुणोत्तरम् ।
साधुसाध्विति सर्वः स जनः प्रतिगृहीतवान् ॥ १५.११.५० ॥
त्याचे ते धर्मयुक्त आणि अतिउत्तम गुणांचे वचन मान्य करून, "साधु साधु" म्हणत सर्व लोकांनी ते स्वीकारले.
15.11.51
धृतराष्ट्राश्च तद्वाक्यमभिपूज्य पुनःपुनः ।
विसर्जयामास तदा प्रकृतीस्तु शनैःशनैः ॥ १५.११.५१ ॥
धृतराष्ट्राने ते वचन वारंवार गौरवून मग प्रजाजनांना हळूहळू निरोप दिला.
15.11.52
स तैः सम्पूजितो राजा शिवेनावेक्षितस्तथा ।
प्राञ्जलिः पूजयामास तं जनं भरतर्षभ ॥ १५.११.५२ ॥
त्यांनी सन्मानित आणि कल्याणकारी दृष्टीने पाहिलेल्या त्या राजाने हात जोडून त्या लोकांना आदर दिला, हे भरतश्रेष्ठा.
15.11.53
ततो विवेश भवनं गान्धार्या सहितो निजम् ।
आगतायां च शर्वर्यां सुखं शेते नराधिपः ॥ १५.११.५३ ॥
नंतर तो गांधारीसह आपल्या भवनात गेला; रात्र झाल्यावर तो नराधिप सुखाने झोपला.