মহাভারত · অধ্যায় 15.19
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
15.19.1
कुन्त्यास्तु वचनं श्रुत्वा पाण्डवा राजसत्तम ।
व्रीडिताः संन्यवर्तन्त पाञ्चाल्या सह भारत ॥ १५.१९.१ ॥
কুন্তীর কথা শুনে, হে রাজশ্রেষ্ঠ ভারত, পাণ্ডবেরা লজ্জিত হয়ে পাঞ্চালীর সঙ্গে ফিরে গেলেন।
15.19.2
ततः शब्दो महानेव सर्वेषामभवत्तदा ।
अन्तःपुराणां रुदतां दृष्ट्वा कुन्तीं तथा गताम् ॥ १५.१९.२ ॥
তখন কুন্তীকে সেভাবে যেতে দেখে অন্তঃপুরের সকল নারী কাঁদতে লাগলেন, এবং মহাশব্দ উঠল।
15.19.3
प्रदक्षिणमथावृत्त्य राजानं पाण्डवास्तदा ।
अभिवाद्य न्यवर्तन्त पृथां तामनिवर्त्य वै ॥ १५.१९.३ ॥
তখন পাণ্ডবেরা রাজাকে প্রদক্ষিণ করে প্রণাম করলেন; পৃথাকে ফেরাতে না পেরে ফিরে গেলেন।
15.19.4
ततोऽब्रवीन्महातेजा धृतराष्ट्रोंऽबिकासुतः ।
गान्धारीं विदुरं चैव समाभाष्यावगृह्य च ॥ १५.१९.४ ॥
তখন মহাতেজস্বী অম্বিকাপুত্র ধৃতরাষ্ট্র গান্ধারী ও বিদুরের সঙ্গে কথা বলে তাঁদের আলিঙ্গন করে বললেন।
15.19.5
युधिष्ठिरस्य जननी देवी साधु निवर्त्यताम् ।
यथा युधिष्ठिरः प्राह तत्सर्वं सत्यमेव हि ॥ १५.१९.५ ॥
যুধিষ্ঠিরের মাতা দেবী ভালোভাবে ফিরে যান; যুধিষ্ঠির যা বললেন তা সবই সত্য।
15.19.6
पुत्रैश्वर्यं महदिदमपास्य च महाफलम् ।
काऽनुगच्छेद्वनं दुर्गं पुत्रानुत्सृज्य मूढवत् ॥ १५.१९.६ ॥
পুত্রদের এই মহা ঐশ্বর্য ও মহাফল ত্যাগ করে, পুত্রদের ছেড়ে, মূঢ়ের মতো কোন নারী এই দুর্গম বনের অনুসরণ করবে?
15.19.7
राज्यस्थया तपस्तप्तुं कर्तुं दानव्रतं महत् ।
अनया शक्यमेवाद्य श्रूयतां च वचो मम ॥ १५.१९.७ ॥
রাজ্যে থেকেই তপস্যা করা ও মহৎ দানব্রত পালন করা আজ এর দ্বারাই সম্ভব। অতএব আমার কথা শোনো।
15.19.8
गान्धारि परितुष्टोस्मि वध्वाः शुश्रूषणेन वै ।
तस्मात्त्वमेनां धर्मज्ञे समनुज्ञातुमर्हसि ॥ १५.१९.८ ॥
গান্ধারী, পুত্রবধূর সেবায় আমি সত্যিই সন্তুষ্ট। অতএব ধর্মজ্ঞে, তুমি একে অনুমতি দাও।
15.19.9
इत्युक्ता सौबलेयी तु राज्ञा कुन्तीमुवाच ह ।
तत्सर्वं राजवचनं स्वं च वाक्यं विशेषवत् ॥ १५.१९.९ ॥
রাজা এরূপ বললে সুবলকন্যা (গান্ধারী) কুন্তীকে বললেন। রাজার সেই সমস্ত বাক্য ও নিজের বাক্যও বিশেষ অর্থযুক্ত ছিল।
15.19.10
न च सा वनवासाय देवी कृतमतिं तदा ।
शक्नोत्युपावर्तयितुं कुन्तीं धर्मपरां सतीम् ॥ १५.१९.१० ॥
সেই দেবী তখন বনবাসের জন্য দৃঢ়সংকল্প ছিলেন; তাই ধর্মপরায়ণা সতী কুন্তীকে ফিরিয়ে আনতে তিনি পারলেন না।
15.19.11
तस्यास्तां तु स्थितिं ज्ञात्वा व्यवसायं कुरुस्त्रियः ।
निवृत्तांश्च कुरुश्रेष्ठान्दृष्ट्वा प्ररुरुदुस्तदा ॥ १५.१९.११ ॥
তাঁর সেই দৃঢ় সিদ্ধান্ত জেনে, এবং ফিরে আসা কুরুশ্রেষ্ঠদের দেখে কুরুনারীরা তখন উচ্চস্বরে কেঁদে উঠলেন।
15.19.12
उपावृत्तेषु पार्थेषु सर्वास्वेव वधूषु च ।
ययौ राजा महाप्राज्ञो धृतराष्ट्रो वनं तदा ॥ १५.१९.१२ ॥
পাণ্ডবেরা এবং সমস্ত পুত্রবধূ ফিরে গেলে, মহাপ্রাজ্ঞ রাজা ধৃতরাষ্ট্র তখন বনের দিকে গমন করলেন।
15.19.13
पाण्डवाश्चातिदीनास्ते दुःखशोकपरायणाः ।
यानैः स्त्रीसहिताः सर्वे पुरं प्रविविशुस्तदा ॥ १५.१९.१३ ॥
পাণ্ডবরা অত্যন্ত দীন ও দুঃখ-শোকে নিমগ্ন ছিলেন। তখন তাঁরা সকলে স্ত্রীদের সঙ্গে যানে চড়ে নগরে প্রবেশ করলেন।
15.19.14
तदहृष्टमनानन्दं गतोत्सवमिवाभवत् ।
नगरं हास्तिनपुरं सस्त्रीवृद्धकुमारकम् ॥ १५.१९.१४ ॥
তখন স্ত্রী, বৃদ্ধ ও শিশুসহ হস্তিনাপুর নগর আনন্দহীন ও উৎসবহীন হয়ে পড়ল।
15.19.15
सर्वे चासन्निरुत्साहाः पाण्डवा जातमन्यवः ।
कुन्त्या हीनाः सुदुःखार्ता वत्सा इव विनाकृताः ॥ १५.१९.१५ ॥
পাণ্ডবরা সবাই উৎসাহহীন, ক্রোধ ও দুঃখে পূর্ণ ছিলেন। কুন্তীহীন হয়ে তাঁরা মায়ের কাছ থেকে বিচ্ছিন্ন বাছুরের মতো অত্যন্ত দুঃখার্ত হয়ে পড়েছিলেন।
15.19.16
धृतराष्ट्रस्तु तेनाह्ना गत्वा सुमहदन्तरम् ।
ततो भागीरथीतीरे निवासमकरोत्प्रभुः ॥ १५.१९.१६ ॥
কিন্তু ধৃতরাষ্ট্র সেদিন বহুদূর গিয়ে ভাগীরথীর তীরে বাসস্থান স্থাপন করলেন।
15.19.17
प्रादुष्कृता यथान्यायमग्नयो वेदपारगैः ।
व्यराजन्त द्विजश्रेष्ठैस्तत्रतत्र तपोवने।
प्रादुष्कृताग्निरभवत्स च वृद्धो नराधिपः ॥ १५.१९.१७ ॥
বেদজ্ঞ শ্রেষ্ঠ দ্বিজদের দ্বারা যথাবিধি প্রজ্বলিত অগ্নি সেই তপোবনের সর্বত্র শোভা পেল; আর সেই বৃদ্ধ রাজাও অগ্নি প্রজ্বলনকারী হলেন।
15.19.18
स राजाऽग्नीन्पर्युपास्य हुत्वा च विधिवत्तदा ।
सन्ध्यागतं सहस्रांशुमुपातिष्ठत भारत ॥ १५.१९.१८ ॥
সেই রাজা অগ্নিদের উপাসনা করে ও যথাবিধি আহুতি দিয়ে, হে ভারত, তখন সন্ধ্যায় সহস্ররশ্মি সূর্যের উপাসনা করলেন।
15.19.19
विदुरः संजयश्चैव राज्ञः शय्यां कुशैस्ततः ।
चक्रतुः कुरुवीरस्य गान्धार्याश्चाविदूरतः ॥ १५.१९.१९ ॥
বিদুর ও সঞ্জয় তখন কুশঘাস দিয়ে কুরুবীরের শয্যা রচনা করলেন, গান্ধারীর অদূরেই।
15.19.20
गान्धार्याः सन्निकर्षे तु निषसाद कुशे सुखम् ।
युधिष्ठिरस्य जननी कुन्ती साधुव्रते स्थिता ॥ १५.१९.२० ॥
গান্ধারীর পাশেই যুধিষ্ঠিরের জননী কুন্তী, সাধুব্রতে স্থিত হয়ে, কুশের উপর সুখে বসলেন।
15.19.21
तेषां संश्रवणे चापि निषेदुर्विदुरादयः ।
याजकाश्च यथोद्देशं द्विजा ये चानुयायिनः ॥ १५.१९.२१ ॥
তাঁদের কাছাকাছি বিদুর প্রভৃতি বসলেন; যাজকগণ ও অনুগামী দ্বিজগণও যথাস্থানে বসলেন।
15.19.22
प्राधीतद्विजमुख्या सा संप्रज्वलितपावका ।
बभूव तेषां रजनी ब्राह्मीव प्रीतिवर्धिनी ॥ १५.१९.२२ ॥
শ্রেষ্ঠ দ্বিজেরা পাঠ করেছিলেন, অগ্নি প্রজ্বলিত ছিল—সেই রাত্রি তাঁদের কাছে ব্রাহ্মী রাত্রির মতো প্রীতিবর্ধিনী হলো।
15.19.23
ततो रात्र्यां व्यतीतायां कृतपूर्वाह्णिकक्रियाः ।
हुत्वाऽग्निं विधिवत्सर्वे प्रययुस्ते यथाक्रमम्।
उदङ्मुखा निरीक्षन्त उपवासपरायणाः ॥ १५.१९.२३ ॥
তারপর রাত কেটে গেলে, পূর্বাহ্ন ক্রিয়া সম্পন্ন করে সকলে বিধিমতো অগ্নিতে আহুতি দিয়ে যথাক্রমে গেলেন; উত্তরমুখী হয়ে, দৃষ্টি স্থির রেখে, উপবাসে নিরত হয়ে।
15.19.24
स तेषामतिदुःखोऽभून्निवासः प्रथमेऽहनि ।
शोचतां वदतां चापि पौरजानपदैर्जनैः ॥ १५.१९.२४ ॥
প্রথম দিনে তাঁদের সেই বাস অত্যন্ত দুঃখময় ছিল; নগর ও জনপদের মানুষেরা শোক করছিল ও কথা বলছিল।