Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 15.19

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

15.19.1

कुन्त्यास्तु वचनं श्रुत्वा पाण्डवा राजसत्तम ।
व्रीडिताः संन्यवर्तन्त पाञ्चाल्या सह भारत ॥ १५.१९.१ ॥

कुन्ती के वचन सुनकर, हे राजश्रेष्ठ भरतवंशी, पाण्डव लज्जित होकर पाञ्चाली के साथ लौट पड़े।

15.19.2

ततः शब्दो महानेव सर्वेषामभवत्तदा ।
अन्तःपुराणां रुदतां दृष्ट्वा कुन्तीं तथा गताम् ॥ १५.१९.२ ॥

तब अन्तःपुर की सभी स्त्रियाँ कुन्ती को इस प्रकार जाते देखकर रोने लगीं, और बड़ा शोर उठा।

15.19.3

प्रदक्षिणमथावृत्त्य राजानं पाण्डवास्तदा ।
अभिवाद्य न्यवर्तन्त पृथां तामनिवर्त्य वै ॥ १५.१९.३ ॥

तब पाण्डवों ने राजा की प्रदक्षिणा करके उन्हें प्रणाम किया, और पृथा (कुन्ती) को न लौटा पाकर लौट गए।

15.19.4

ततोऽब्रवीन्महातेजा धृतराष्ट्रोंऽबिकासुतः ।
गान्धारीं विदुरं चैव समाभाष्यावगृह्य च ॥ १५.१९.४ ॥

तब महातेजस्वी अम्बिका-पुत्र धृतराष्ट्र ने गान्धारी और विदुर से बात करके और उन्हें गले लगाकर कहा।

15.19.5

युधिष्ठिरस्य जननी देवी साधु निवर्त्यताम् ।
यथा युधिष्ठिरः प्राह तत्सर्वं सत्यमेव हि ॥ १५.१९.५ ॥

युधिष्ठिर की माता देवी को उचित है कि वे लौट जाएँ, जैसा युधिष्ठिर ने कहा, वह सब निश्चय ही सत्य है।

15.19.6

पुत्रैश्वर्यं महदिदमपास्य च महाफलम् ।
काऽनुगच्छेद्वनं दुर्गं पुत्रानुत्सृज्य मूढवत् ॥ १५.१९.६ ॥

पुत्रों के इस महान ऐश्वर्य और महान फल को त्यागकर, पुत्रों को छोड़कर, मूढ़ की भाँति कौन स्त्री इस दुर्गम वन के पीछे जाएगी?

15.19.7

राज्यस्थया तपस्तप्तुं कर्तुं दानव्रतं महत् ।
अनया शक्यमेवाद्य श्रूयतां च वचो मम ॥ १५.१९.७ ॥

राज्य में रहते हुए तप करना और महान दान-व्रत करना, इसी के द्वारा आज संभव है। अतः मेरी बात सुनो।

15.19.8

गान्धारि परितुष्टोस्मि वध्वाः शुश्रूषणेन वै ।
तस्मात्त्वमेनां धर्मज्ञे समनुज्ञातुमर्हसि ॥ १५.१९.८ ॥

हे गान्धारी, बहू की सेवा से मैं सचमुच संतुष्ट हूँ। इसलिए हे धर्मज्ञे, तुम्हें इसे अनुमति देनी चाहिए।

15.19.9

इत्युक्ता सौबलेयी तु राज्ञा कुन्तीमुवाच ह ।
तत्सर्वं राजवचनं स्वं च वाक्यं विशेषवत् ॥ १५.१९.९ ॥

राजा द्वारा ऐसा कहे जाने पर सौबलपुत्री (गान्धारी) ने कुन्ती से कहा। राजा का वह पूरा वचन और अपनी बात भी विशेष अर्थ से युक्त थी।

15.19.10

न च सा वनवासाय देवी कृतमतिं तदा ।
शक्नोत्युपावर्तयितुं कुन्तीं धर्मपरां सतीम् ॥ १५.१९.१० ॥

वह देवी उस समय वनवास के लिए दृढ़ निश्चय कर चुकी थी, इसलिए धर्मपरायणा सती कुन्ती को लौटा नहीं सकी।

15.19.11

तस्यास्तां तु स्थितिं ज्ञात्वा व्यवसायं कुरुस्त्रियः ।
निवृत्तांश्च कुरुश्रेष्ठान्दृष्ट्वा प्ररुरुदुस्तदा ॥ १५.१९.११ ॥

उसकी उस दृढ़ स्थिति और निश्चय को जानकर कुरु-स्त्रियाँ, तथा वापस लौटे हुए कुरुश्रेष्ठों को देखकर, तब फूट-फूटकर रोने लगीं।

15.19.12

उपावृत्तेषु पार्थेषु सर्वास्वेव वधूषु च ।
ययौ राजा महाप्राज्ञो धृतराष्ट्रो वनं तदा ॥ १५.१९.१२ ॥

पाण्डवों और सभी बहुओं के लौट जाने पर, तब महाप्राज्ञ राजा धृतराष्ट्र वन की ओर चले गए।

15.19.13

पाण्डवाश्चातिदीनास्ते दुःखशोकपरायणाः ।
यानैः स्त्रीसहिताः सर्वे पुरं प्रविविशुस्तदा ॥ १५.१९.१३ ॥

पाण्डव अत्यन्त दीन और दुःख-शोक में डूबे हुए थे। वे सब स्त्रियों के साथ रथों पर उस समय नगर में प्रवेश कर गए।

15.19.14

तदहृष्टमनानन्दं गतोत्सवमिवाभवत् ।
नगरं हास्तिनपुरं सस्त्रीवृद्धकुमारकम् ॥ १५.१९.१४ ॥

हस्तिनापुर नगर, स्त्रियों, वृद्धों और बालकों सहित, उस समय प्रसन्नता रहित और उत्सवहीन-सा हो गया।

15.19.15

सर्वे चासन्निरुत्साहाः पाण्डवा जातमन्यवः ।
कुन्त्या हीनाः सुदुःखार्ता वत्सा इव विनाकृताः ॥ १५.१९.१५ ॥

सभी पाण्डव उत्साहहीन और क्रोध तथा शोक से भरे थे। कुन्ती से वियुक्त होकर वे अत्यन्त दुःखी थे, जैसे माता-गाय से बिछुड़े बछड़े।

15.19.16

धृतराष्ट्रस्तु तेनाह्ना गत्वा सुमहदन्तरम् ।
ततो भागीरथीतीरे निवासमकरोत्प्रभुः ॥ १५.१९.१६ ॥

परन्तु धृतराष्ट्र उस दिन बहुत दूर जाकर भागीरथी के तट पर प्रभु ने अपना निवास बनाया।

15.19.17

प्रादुष्कृता यथान्यायमग्नयो वेदपारगैः ।
व्यराजन्त द्विजश्रेष्ठैस्तत्रतत्र तपोवने।
प्रादुष्कृताग्निरभवत्स च वृद्धो नराधिपः ॥ १५.१९.१७ ॥

वेदों में पारंगत श्रेष्ठ ब्राह्मणों द्वारा विधिपूर्वक प्रज्वलित अग्नियाँ इधर-उधर उस तपोवन में शोभायमान हो उठीं; और वह वृद्ध राजा भी अग्नि प्रज्वलित करने वाला हुआ।

15.19.18

स राजाऽग्नीन्पर्युपास्य हुत्वा च विधिवत्तदा ।
सन्ध्यागतं सहस्रांशुमुपातिष्ठत भारत ॥ १५.१९.१८ ॥

वह राजा अग्नियों की उपासना करके और विधिपूर्वक आहुति देकर, हे भारत, तब सन्ध्या के समय सहस्रांशु (सूर्य) की उपासना करने लगा।

15.19.19

विदुरः संजयश्चैव राज्ञः शय्यां कुशैस्ततः ।
चक्रतुः कुरुवीरस्य गान्धार्याश्चाविदूरतः ॥ १५.१९.१९ ॥

विदुर और संजय ने तब कुश घास से राजा की शय्या बनाई, कुरुवीर की, और गान्धारी के पास ही।

15.19.20

गान्धार्याः सन्निकर्षे तु निषसाद कुशे सुखम् ।
युधिष्ठिरस्य जननी कुन्ती साधुव्रते स्थिता ॥ १५.१९.२० ॥

गान्धारी के समीप ही युधिष्ठिर की माता कुन्ती, साधु व्रत में स्थित होकर, कुश पर सुखपूर्वक बैठ गईं।

15.19.21

तेषां संश्रवणे चापि निषेदुर्विदुरादयः ।
याजकाश्च यथोद्देशं द्विजा ये चानुयायिनः ॥ १५.१९.२१ ॥

उनके समीप ही विदुर आदि बैठ गए, और यजमान पुरोहित तथा जो द्विज अनुयायी थे, वे भी यथास्थान बैठ गए।

15.19.22

प्राधीतद्विजमुख्या सा संप्रज्वलितपावका ।
बभूव तेषां रजनी ब्राह्मीव प्रीतिवर्धिनी ॥ १५.१९.२२ ॥

जहाँ श्रेष्ठ द्विजों ने पाठ किया था और अग्नि प्रज्वलित थी, वह रात उनके लिए ब्रह्मरात्रि के समान प्रीति बढ़ाने वाली हो गई।

15.19.23

ततो रात्र्यां व्यतीतायां कृतपूर्वाह्णिकक्रियाः ।
हुत्वाऽग्निं विधिवत्सर्वे प्रययुस्ते यथाक्रमम्।
उदङ्मुखा निरीक्षन्त उपवासपरायणाः ॥ १५.१९.२३ ॥

फिर रात बीतने पर, पूर्वाह्न के कर्म करके, सबने विधिपूर्वक अग्नि में आहुति दी और क्रम से चले गए; उत्तर की ओर मुख किए, देखते हुए, उपवास में लगे हुए।

15.19.24

स तेषामतिदुःखोऽभून्निवासः प्रथमेऽहनि ।
शोचतां वदतां चापि पौरजानपदैर्जनैः ॥ १५.१९.२४ ॥

पहले दिन उनका वह निवास अत्यन्त दुःखमय था, जहाँ पुरवासी और जनपद के लोग शोक करते और बातें करते थे।