Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 15.2

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

15.2.1

एवं सम्पूजितो राजा पाण्डवैरंबिकासुतः ।
विजहार यथापूर्वमृषिभिः पर्युपस्थितः ॥ १५.२.१ ॥

इस प्रकार पाण्डवों द्वारा सम्मानित होकर अम्बिका-पुत्र राजा धृतराष्ट्र पहले की भाँति ऋषियों से घिरे हुए विहार करने लगे।

15.2.2

ब्रह्मदेयाग्रहारांश्च प्रददौ स कुरूद्वहः ।
तच्च कुन्तीसुतो राजा सर्वमेवान्वमोदत ॥ १५.२.२ ॥

उस कुरुश्रेष्ठ धृतराष्ट्र ने ब्राह्मणों को भूमि-दान और अग्रहार गाँव दिए, और कुन्ती-पुत्र राजा युधिष्ठिर ने वह सब अनुमोदित किया।

15.2.3

आनृशंस्यपरो राजा प्रीयमाणो युधिष्ठिरः ।
उवाच स तदा भ्रातॄनमात्यांश्च महीपतिः।
मया चैव भवद्भिश्च मान्य एष नराधिपः ॥ १५.२.३ ॥

करुणा में तत्पर, प्रसन्न होते हुए राजा युधिष्ठिर ने तब भाइयों और मन्त्रियों से कहा—"मुझसे और तुम सबसे यह नरेश सम्मानीय है।"

15.2.4

निदेशे धृतराष्ट्रस्य यस्तिष्ठति स मे सुहृत् ।
विपरीतश्च मे शत्रुर्नियम्यश्च भवेन्नरः ॥ १५.२.४ ॥

जो मनुष्य धृतराष्ट्र की आज्ञा में स्थित रहता है, वह मेरा मित्र है; और जो मेरे विपरीत है, वह मेरा शत्रु है और उसे नियंत्रित किया जाना चाहिए।

15.2.5

परिवृत्तेषु चाहःसु पुत्राणां श्राद्धकर्मणि ।
ददौ च राजा वित्तानि यावदस्य चिकीर्षितम् ॥ १५.२.५ ॥

पुत्रों के श्राद्ध-कर्म के दिन बीत जाने पर राजा ने जितना धन देना चाहा, उतना दान दिया।

15.2.6

ततः स राजा कौरव्यो धृतराष्ट्रो महामनाः ।
ब्राह्मणेभ्यो यथार्हेभ्यो ददौ वित्तान्यनेकशः ॥ १५.२.६ ॥

तब उस कौरव-वंशज, महामना राजा धृतराष्ट्र ने योग्य ब्राह्मणों को अनेक प्रकार से धन दिया।

15.2.7

धर्मिराजश्च भीमश्च सव्यसाची यमावपि ।
तत्सर्वमन्ववर्तन्त धृतराष्ट्रव्यपेक्षया ॥ १५.२.७ ॥

धर्मराज युधिष्ठिर, भीम, सव्यसाची अर्जुन और दोनों यमज भाई भी धृतराष्ट्र का ध्यान रखते हुए वह सब मानते रहे।

15.2.8

कथं नु राजा वृद्धः स पुत्रपौत्रवधार्दितः ।
शोकमस्मत्कृतं प्राप्यि न म्रियेतेति चिन्त्य ते ॥ १५.२.८ ॥

यह वृद्ध राजा, जो पुत्रों और पौत्रों के वध से पीड़ित है, हमारे कारण मिले शोक से कैसे न मर जाए — यह सोचकर वे चिंतित रहे।

15.2.9

यावद्धि कुरुवीरस्य जीवत्पुत्रस्य वै सुखम् ।
तावत्सुखमवाप्नोति भोगांश्चैव व्यवस्थितान् ॥ १५.२.९ ॥

जब तक कुरुवीर का जीवित पुत्र है, तब तक ही उसे सुख मिलता है, और तब तक ही उसके स्थापित भोग भी उसे प्राप्त होते हैं।

15.2.10

ततस्ते सहिताः पञ्च भ्रातरः पाण्डुनन्दनाः ।
तथाशीलाः समातस्थुर्धृतराष्ट्रस्य शासने ॥ १५.२.१० ॥

तब पाण्डु के वे पाँचों पुत्र, जो सदा साथ रहते थे और ऐसे ही स्वभाव वाले थे, धृतराष्ट्र की आज्ञा में तत्पर होकर खड़े रहे।

15.2.11

धृतराष्ट्रश्च तान्सर्वान्विनीतान्नियमे स्थितान् ।
शिष्यवृत्तिं समापन्नान्गुरुवत्प्रत्यपद्यत ॥ १५.२.११ ॥

और धृतराष्ट्र ने उन सभी को, जो विनीत थे, नियम में स्थित थे और शिष्यवृत्ति अपना चुके थे, गुरु के समान स्वीकार किया।

15.2.12

गान्धारी चैव पुत्राणां विविधैः श्राद्धकर्मभिः ।
आनृण्यमगमत्कामान्विप्रेभ्यः प्रतिपाद्य सा ॥ १५.२.१२ ॥

और गान्धारी ने भी पुत्रों के लिए विविध श्राद्धकर्म करके, ब्राह्मणों को मनचाहा दान देकर ऋणमुक्ति प्राप्त की।

15.2.13

एवं धर्मभृतांश्रेष्ठो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
भ्रातृभिः सहितो धीमान्पूजयामासं तं नृपम् ॥ १५.२.१३ ॥

इस प्रकार धर्म का पालन करने वालों में श्रेष्ठ धर्मराज युधिष्ठिर ने अपने भाइयों के साथ उस राजा का आदरपूर्वक सम्मान किया।

15.2.14

स राजा सुमहातेजा वृद्धः कुरुकुलोद्वहः ।
न ददर्श तदा किञ्चिदप्रियं पाण्डुनन्दने ॥ १५.२.१४ ॥

वह अत्यन्त तेजस्वी, वृद्ध राजा, कुरुकुल का भार उठाने वाले, उस समय पाण्डु के पुत्रों में कोई भी अप्रिय बात नहीं देखते थे।

15.2.15

वर्तमानेषु सद्वृत्तिं पाण्डवेषु महात्मसु ।
प्रीतिमानभवद्राजा धृतराष्ट्रोंऽबिकासुतिः ॥ १५.२.१५ ॥

महात्मा पाण्डवों के सदाचारपूर्वक जीवन बिताने से अम्बिका के पुत्र राजा धृतराष्ट्र प्रसन्न हुए।

15.2.16

सौबलेयी च गान्धारी पुत्रशोकमपास्य तम् ।
सदैव प्रीतिमत्यासीत्तनयेषु निजेष्विव ॥ १५.२.१६ ॥

और सुबल की पुत्री गान्धारी भी पुत्रशोक को त्यागकर सदा अपने ही पुत्रों की भाँति पाण्डवों के प्रति स्नेहयुक्त रहीं।

15.2.17

प्रियाण्येव तु कौरव्यो नाप्रियाणि कुरूद्वहः ।
वैचित्रवीर्य नृपतौ समाचरत सर्वदा ॥ १५.२.१७ ॥

कुरुकुल का भार उठाने वाले उस कौरव ने विचित्रवीर्य के पुत्र राजा के प्रति सदा केवल प्रिय कार्य ही किए, कभी अप्रिय नहीं।

15.2.18

यद्यद्ब्रूते च किञ्चित्स धृतराष्ट्रो जनाधिपः ।
गुरु वा लघु वा कार्यं गान्धारी च तपस्विनी ॥ १५.२.१८ ॥

जो कुछ भी जनाधिप धृतराष्ट्र कहते, चाहे वह गम्भीर कार्य हो या साधारण, वह तपस्विनी गान्धारी (भी उसी प्रकार करती थीं)।

15.2.19

तं स राजा महाराज पाण्डवानां धुरंधरः ।
पूजयित्वा वचस्तत्तदकार्षीत्परवीरहा ॥ १५.२.१९ ॥

महाराज, पाण्डवों के धुरंधर उस राजा ने उसकी बात का सम्मान करके वैसा ही किया, जो शत्रु वीरों का संहार करने वाला था।

15.2.20

तेन तस्याभवत्प्रीतो वृत्तेन स नराधिपः ।
अन्वतप्यत संस्मृत्य पुत्रं तं मन्दचेतसम् ॥ १५.२.२० ॥

उसके आचरण से वह राजा प्रसन्न हुआ, किन्तु उस मन्दबुद्धि पुत्र का स्मरण करके वह पश्चाताप करने लगा।

15.2.21

सदा च प्रातरुत्थाय कृतजप्यः शुचिर्नृपः ।
आशास्ते पाण्डुपुत्राणां समरेष्वपराजयम् ॥ १५.२.२१ ॥

राजा सदा प्रातः उठकर, जप करके, शुद्ध होकर पाण्डुपुत्रों के लिए युद्धों में अपराजय की कामना करता था।

15.2.22

ब्राह्मणान्स्वस्तिवाच्याथ हुत्वा चैव हुताशनम् ।
आयूंषि पाण्डुपुत्राणामाशंसत नराधिपः ॥ १५.२.२२ ॥

फिर उस राजा ने ब्राह्मणों से स्वस्तिवाचन करवाया और अग्नि में आहुति दी, और पाण्डुपुत्रों की दीर्घ आयु की कामना की।

15.2.23

न तां प्रीतिं परामाप पुत्रेभ्यः स तदा पुरा ।
यां प्रीतिं पाण्डुपुत्रेभ्यः सदाऽवाप नराधिपः। ॥ १५.२.२३ ॥

पहले उस राजा को अपने पुत्रों से वैसी परम प्रीति नहीं मिली थी, जैसी प्रीति वह सदा पाण्डुपुत्रों से पाता था।

15.2.24

ब्राह्मणानां यथा वृत्तः क्षत्रियाणां यथाविधः ।
तथा विट्शूद्रसङ्घानामभवत्स प्रियस्तदा ॥ १५.२.२४ ॥

जैसे ब्राह्मणों के प्रति उसका आचरण था और क्षत्रियों के प्रति विधि के अनुसार, वैसे ही वह उस समय वैश्यों और शूद्रों के समूहों का भी प्रिय हुआ।

15.2.25

यच्च किञ्चित्तदा पापं धृतराष्ट्रसुतैः कृतम् ।
अकृत्वा हृदि तत्पापं तं नृपं सोन्ववर्तत ॥ १५.२.२५ ॥

धृतराष्ट्र के पुत्रों ने तब जो कुछ भी पाप किया था, उस पाप को हृदय में न रखकर वे उस राजा के अनुगामी बने रहे।

15.2.26

यः कश्चिदपि यत्किञ्चित्प्रमादादंबिकासुते ।
कुरुते द्वेष्यतामेति स कौन्तेयस्य धीमतः ॥ १५.२.२६ ॥

जो कोई भी असावधानी से अम्बिका के पुत्र के प्रति कुछ भी करता है, वह बुद्धिमान कुन्तीपुत्र के द्वेष का पात्र बन जाता है।

15.2.27

न राज्ञो धृतराष्ट्रस्य न च दुर्योधनस्य वै ।
उवाच दुष्कृतं कश्चिद्युधिष्ठिरभयान्नरः ॥ १५.२.२७ ॥

न राजा धृतराष्ट्र के विषय में और न ही दुर्योधन के विषय में कोई मनुष्य युधिष्ठिर के भय से कोई दुष्कर्म कहने का साहस करता था।

15.2.28

धृत्या तुष्टो नरेन्द्रः स गान्धारी विदुरस्तथा ।
अजातशत्रोर्वृत्तेन न तु भीमस्य पार्थिवः ॥ १५.२.२८ ॥

धैर्य से वह नरेन्द्र संतुष्ट था, और गान्धारी तथा विदुर भी; अजातशत्रु (युधिष्ठिर) के आचरण से संतुष्ट थे, किन्तु भीम से वह राजा संतुष्ट नहीं था।

15.2.29

अन्ववर्तत भीमोपि निश्चितो धर्मजं नृपम् ।
धृतराष्ट्रं च सम्प्रेक्ष्य सदा भवति दुर्मनाः ॥ १५.२.२९ ॥

भीम भी निश्चय के साथ धर्मपुत्र राजा का अनुसरण करता था; किन्तु धृतराष्ट्र को देखकर वह सदा दुःखी मन वाला हो जाता था।

15.2.30

राजानमनुवर्तन्त धर्मपुत्रममित्रहा ।
अन्ववर्तत संक्रुद्धो हृदयेन पराङ्मुखः ॥ १५.२.३० ॥

शत्रुओं का संहारक (भीम) धर्मपुत्र राजा का अनुसरण कर रहे थे; वह क्रोधित था, हृदय से विमुख होकर उसका अनुगामी बना रहा।