মহাভারত · অধ্যায় 15.23
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
15.23.1
वनं गते कौरवेन्द्रे दुःखशोकसमन्विताः ।
बभूवुः पाण्डवा राजन्मातृशोकेनि चान्विताः ॥ १५.२३.१ ॥
কৌরবেন্দ্র বনে গমন করলে পাণ্ডবগণ দুঃখ ও শোকে পরিপূর্ণ হলেন। হে রাজন, তাঁরা মাতার শোকেও আক্রান্ত হলেন।
15.23.2
तथा पौरजनः सर्वः शोचन्नास्ते जनाधिपम् ।
कुर्वाणाश्च कथास्तत्र ब्राह्मणा नृपतिं प्रति ॥ १५.२३.२ ॥
একইভাবে নগরের সকল মানুষ রাজার জন্য শোক করতে করতে সেখানে অবস্থান করলেন; সেখানে ব্রাহ্মণগণ রাজাকে নিয়ে কথাবার্তা বলছিলেন।
15.23.3
कथं न राजा वृद्धः स वने वसति निर्जने ।
गान्धारी च महाभागा सा च कुन्ती पृथा कथम् ॥ १५.२३.३ ॥
সেই বৃদ্ধ রাজা কীভাবে জনশূন্য বনে বাস করছেন? মহাভাগা গান্ধারী এবং সেই কুন্তী পৃথা কীভাবে আছেন?
15.23.4
सुखार्हः स हि राजर्षिरसुखी तद्वनं महत् ।
किमवस्थः समासाद्य प्रज्ञाचक्षुर्महामनाः ॥ १५.२३.४ ॥
সেই রাজর্ষি সুখের যোগ্য, অথচ সেই বিশাল বনে তিনি দুঃখী। প্রজ্ঞাচক্ষু, মহামনা সেই রাজা সেই বনে পৌঁছে কী অবস্থায় আছেন?
15.23.5
सुदुष्करं कृतवती कुन्ती पुत्रानपास्य सा ।
राज्यश्रियं परित्यज्य वनं सा समरोचयत् ॥ १५.२३.५ ॥
কুন্তী অতি দুষ্কর কাজ করেছেন; পুত্রদের ত্যাগ করে, রাজ্যশ্রী পরিত্যাগ করে তিনি বনকেই বেছে নিয়েছেন।
15.23.6
विदुरः किमवस्थश्च भ्रातृशुश्रूषुरात्मवान् ।
स च गावल्गणिर्धीमान्भर्तृपिण्डानुपालकः ॥ १५.२३.६ ॥
ভ্রাতৃসেবায় নিরত আত্মসংযমী বিদুর কেমন আছেন? প্রভুর পিণ্ড রক্ষাকারী সেই বুদ্ধিমান গাবল্গণি (সঞ্জয়)ও কী অবস্থায় আছেন?
15.23.7
आकुमारं च पौरास्ते चिन्ताशोकसमाहताः ।
तत्रतत्र कथाश्चक्रुः समासाद्य परस्परम् ॥ १५.२३.७ ॥
শিশু পর্যন্ত সকল নগরবাসী চিন্তা ও শোকে আহত ছিলেন; স্থানে স্থানে পরস্পর মিলিত হয়ে কথাবার্তা বলতেন।
15.23.8
पाण्डवाश्चैव ते सर्वे भृशं शोकपरायणाः ।
शोचन्तो मातरं वृद्धामूषुर्नातिचिरं पुरे ॥ १५.२३.८ ॥
সেই পাণ্ডবরা সবাই অত্যন্ত শোকে নিমগ্ন ছিলেন; বৃদ্ধা মাতার জন্য শোক করতে করতে তাঁরা নগরে বেশিক্ষণ থাকলেন না।
15.23.9
तथैव वृद्धं पितरं हतपुत्रं जनेश्वरम् ।
गान्धारीं च महाभागां विदुरं च महामतिम् ॥ १५.२३.९ ॥
তেমনই বৃদ্ধ পিতা, পুত্রহারা জনেশ্বর, মহাভাগা গান্ধারী এবং মহামতি বিদুরের জন্যও (তাঁরা শোক করছিলেন)।
15.23.10
नैषां बभूव सम्प्रीतिस्तान्विचिन्तयतां तदा ।
न राज्ये न च नारीषु न वेदाध्ययनेषु च ॥ १५.२३.१० ॥
তখন তাঁদের কথা চিন্তা করতে থাকা তাঁদের কারও রাজ্যে, নারীতে বা বেদাধ্যয়নে কোনো প্রীতি ছিল না।
15.23.11
परं निर्वेदमगमंश्चिन्तयन्ता नराधिपम् ।
तं च ज्ञातिवधं घोरं संस्मरन्तः पुनःपुनः ॥ १५.२३.११ ॥
রাজার কথা চিন্তা করতে করতে তাঁরা গভীর বৈরাগ্যে পৌঁছালেন, আর সেই ভয়ংকর জ্ঞাতিবধ বারবার স্মরণ করতে লাগলেন।
15.23.12
अभिमन्योश्च बालस्य विनाशं रणमूर्धनि ।
कर्णस्य च महाबाहोः सङ्ग्रामेष्वपलायिनः ॥ १५.२३.१२ ॥
রণভূমির সম্মুখভাগে বালক অভিমন্যুর বিনাশ এবং যুদ্ধে কখনও পলায়ন না করা মহাবাহু কর্ণের (মৃত্যুও তাঁদের মনে ঘুরত)।
15.23.13
तथैव द्रौपदेयानामन्येषां सुहृदामपि ।
वधं संस्मृत्य ते वीरा नातिप्रमनसोऽभवन् ॥ १५.२३.१३ ॥
তেমনি দ্রৌপদীর পুত্রদের ও অন্যান্য সুহৃদদের বধের কথা স্মরণ করে সেই বীরেরা অধিক প্রসন্নচিত্ত ছিলেন না।
15.23.14
हतप्रवीरां पृथिवीं हृतरत्नां च भारत ।
सदैव चिन्तयन्तस्ते न शमं चोपलेभिरे ॥ १५.२३.१४ ॥
হে ভরতবংশধর, বীরশ্রেষ্ঠ নিহত ও রত্নহীন পৃথিবীর কথা সর্বদা ভেবে তাঁরা শান্তি পাননি।
15.23.15
द्रौपदी हतपुत्रा च सुभद्रा चैव भामिनी ।
नातिप्रीतियुते देव्यौ तदास्तामप्रहृष्टवत् ॥ १५.२३.१५ ॥
পুত্রহীনা দ্রৌপদী ও তেজস্বিনী সুভদ্রা—সেই দুই দেবী তখন অধিক প্রীতিযুক্ত ছিলেন না, যেন আনন্দিত ছিলেন না।
15.23.16
वैराट्यास्तनयं दृष्ट्वा पितरं ते परिक्षितम् ।
धारयन्ति स्म ते प्राणांस्तव पूर्वपितामहाः ॥ १५.२३.१६ ॥
বিরাটকন্যার পুত্রকে এবং তোমার পিতা পরীক্ষিৎকে দেখে তোমার পূর্বপুরুষ পিতামহেরা প্রাণ ধারণ করেছিলেন।