Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 15.27

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

15.27.1

स तैः सह नरव्याध्रैर्भ्रातृभिर्भरतर्षभ ।
राजा रुचिरपद्माक्षैरासांचक्रे तदाश्रमे ॥ १५.२७.१ ॥

हे भरतश्रेष्ठ! वह राजा उन नरव्याघ्र, सुंदर कमलनयन भाइयों के साथ उस आश्रम में बैठ गए।

15.27.2

तापसैश्च महाभागैर्नानादेशसमागतैः ।
द्रष्टुं कुरुपतेः पुत्रान्पाण्डवान्पृथुवक्षसः ॥ १५.२७.२ ॥

नाना देशों से आए हुए महाभाग तपस्वियों ने कुरुपति के उन विशाल-वक्ष पुत्रों, पाण्डवों को देखने के लिए (वहाँ भीड़ लगाई)।

15.27.3

ते ब्रुवञ्ज्ञातुमिच्छामः कतमोऽत्र युधिष्ठिरः ।
भीमार्जुनौ यमौ चैव द्रौपदी च यशस्विनी ॥ १५.२७.३ ॥

वे बोले, "हम जानना चाहते हैं कि यहाँ युधिष्ठिर कौन है, भीम, अर्जुन, दोनों यमज भाई और यशस्विनी द्रौपदी कौन है।"

15.27.4

तानाचख्यौ तदा सूतस्तेषां नाम प्रधानतः ।
संजयो द्रौपदीं चैव सर्वाश्चान्या कुरुस्त्रियः ॥ १५.२७.४ ॥

तब सूत संजय ने उन्हें प्रमुखतः उनके नाम बताए; तथा द्रौपदी और अन्य सभी कुरुस्त्रियों के नाम भी बताए।

15.27.5

य एष जांबूनदशुद्धगौर-
स्तनुर्महासिंह इव प्रवृद्धः।
प्रचण्डघोणः पृथुदीर्घनेत्र-
स्ताम्रायताक्षः कुरुराज एषः ॥ १५.२७.५ ॥

यह जो जाम्बूनद सोने जैसा शुद्ध गोरा है, महासिंह के समान विशाल देह वाला है, प्रचण्ड नासिका, विशाल-दीर्घ नेत्र और लाल विस्तृत नेत्रों वाला — यही कुरुराज है।

15.27.6

अयं पुनर्मत्तगजेन्द्रगामी ।
प्रतप्तचामीकरशुद्धगौरः।
पृथ्वायतांसः पृथुदीर्घबाहु-
र्वृकोदरः पश्यत पश्यतेमम् ॥ १५.२७.६ ॥

यह दूसरा मत्त गजेन्द्र की भाँति चलने वाला, तपे हुए स्वर्ण जैसा शुद्ध गोरा, विशाल-आयत कंधों वाला, विशाल-दीर्घ बाहु वाला वृकोदर है — देखो, देखो इसे!

15.27.7

यस्त्वेष पार्श्वेऽस्य महाधनुष्मा-
ञ्श्यामो युवा वारणयूथपाभः।
सिंहोन्नतांसो गजखेलगामी ।
पद्मायताक्षोऽर्जुन एष वीरः ॥ १५.२७.७ ॥

उसके पास यह महाधनुर्धर, श्याम वर्ण का युवक, जो यूथपति गजों के समान है, सिंह के समान उन्नत कंधों वाला, हाथी की क्रीड़ा जैसी चाल वाला, कमल जैसे विशाल नेत्रों वाला यह वीर अर्जुन है।

15.27.8

कुन्तीसमीपे पुरुषोत्तमौ तु ।
यमाविमौ विष्णुमहेन्द्रकल्पौ।
मनुष्यलोके सकले समोस्ति ।
ययोर्न रूपे न बले न शीले ॥ १५.२७.८ ॥

कुन्ती के समीप ये दोनों पुरुषोत्तम, नकुल और सहदेव, विष्णु और इन्द्र के समान हैं। समस्त मनुष्यलोक में इनके समान कोई नहीं है—न रूप में, न बल में, न शील में।

15.27.9

इयं पुनः पद्मदलायताक्षी ।
मध्यं वयः किञ्चिदिव स्पशन्ती।
नीलोत्पलाभा पुरदेवतेव ।
कृष्णा स्थिता मूर्तिमतीव लक्ष्मीः ॥ १५.२७.९ ॥

यह पुनः कमल-दल जैसे विशाल नेत्रों वाली, मध्य वय को मानो कुछ-कुछ छूती हुई, नीले कमल जैसी आभा वाली, नगर की देवी के समान, मूर्तिमती लक्ष्मी जैसी कृष्णा खड़ी है।

15.27.10

अस्यास्तु पार्श्वे कनकोपमत्व-
गेषा स्थिता मूर्तिमतीव गौरी।
सत्ये स्थिता सा भगिनी द्विजाग्र्या-
श्चक्रायुधस्याप्रतिमस्य तस्य ॥ १५.२७.१० ॥

उसके पास कनक के समान त्वचा वाली यह गौरी मानो मूर्तिमती खड़ी है। वह उस अप्रतिम चक्रायुध की बहन है, द्विजों में श्रेष्ठ सत्या।

15.27.11

इयं च जांबूनदशुद्धगौरी ।
पार्थस्य भार्या भुजगेन्द्रकन्या।
चित्राङ्गदा चैव नरेन्द्रकन्या ।
यैषा सवर्णार्द्रमधूकपुष्पैः ॥ १५.२७.११ ॥

यह जाम्बूनद सोने के समान शुद्ध गौर वर्ण वाली, पार्थ की भार्या, नागराज की कन्या उलूपी, और नरेन्द्र की कन्या चित्राङ्गदा भी है; जो स्वर्ण-सदृश, भीगे मधूक पुष्पों से युक्त है।

15.27.12

इयं स्वसा राजचमूपतेश्च ।
प्रवृद्धनीलोत्पलदामवर्णा।
पस्पर्ध कृष्णेन सदा नृपो यो ।
वृकोदरस्यैष परिग्रहोऽग्र्यः ॥ १५.२७.१२ ॥

यह राजसेनापति की बहन है, जिसका रंग खिले हुए नीले कमलों की माला जैसा है। यह वह राजा (शिशुपाल) की थी जो सदा कृष्ण से स्पर्धा करता था; यह वृकोदर (भीम) की प्रमुख पत्नी है।

15.27.13

इयं च राज्ञो मगधाधिपस्य ।
सुता जरासंध इति श्रुतस्य।
यवीयसो माद्रवतीसुतस्य ।
भार्या मता चम्पकदामगौरी ॥ १५.२७.१३ ॥

यह मगधाधिपति राजा जरासंध नामक प्रसिद्ध राजा की पुत्री है, जिसकी गौरता चम्पक की माला जैसी है। यह माद्रवती के छोटे पुत्र (सहदेव) की पत्नी मानी गई है।

15.27.14

इन्दीवरश्यामतनुः स्थिता तु ।
यैषा पराऽऽसन्नतरोर्लतेव।
भार्या मता माद्रवतीसुतस्य ।
ज्येष्ठस्य सेयं कमलायताक्षी ॥ १५.२७.१४ ॥

नीले कमल जैसे श्याम शरीर वाली यह स्त्री, जो निकटतम वृक्ष पर चढ़ी लता जैसी खड़ी है, माद्रवती के बड़े पुत्र की पत्नी मानी गई है; यह कमल-नयनी है।

15.27.15

इयं तु निष्टप्तसुवर्णगौरी ।
राज्ञो विराटस्य सुता सपुत्रा।
भार्याऽभिमन्योर्निहतो रणे यो ।
द्रोणादिभिस्तैर्विरथो रथस्थैः ॥ १५.२७.१५ ॥

यह तो तपाए हुए सोने जैसी गौर वर्ण वाली राजा विराट की पुत्री है, अपने पुत्र के साथ; यह अभिमन्यु की पत्नी है, जो युद्ध में रथहीन होकर रथियों द्वारा—द्रोण आदि के द्वारा—मारा गया।

15.27.16

एतास्तु सीमन्तशिरोरुहा याः ।
शुक्लोत्तरीया नरराजपत्न्यः।
राज्ञोस्य वृद्धस्य परंशताख्याः ।
स्नुषा नृवीराहतपुत्रनाथाः ॥ १५.२७.१६ ॥

ये वे राजपत्नियाँ हैं जिनके केश माँग में सँवरे हैं और जो श्वेत उत्तरीय पहने हैं; यह वृद्ध राजा (धृतराष्ट्र) की बहुएँ हैं, जिन्हें पारशत कहा जाता है, जिनके पुत्र और स्वामी वीर पुरुषों के द्वारा मारे गए।

15.27.17

क्षान्ताश्च दान्ताश्च कुलोद्भवाश्च ॥ १५.२७.१७ ॥

वे क्षमाशील, संयमी और कुलीन जन्म की हैं।

15.27.18

एवं स राजा कुरुवृद्धवर्यः ।
समागतस्तैर्नरदेवपुत्रैः।
पप्रच्छ सर्वं कुशलं तदानीं ।
गतेषु सर्वेष्वथ तापसेषु ॥ १५.२७.१८ ॥

इस प्रकार कुरुवंश के श्रेष्ठ वृद्ध राजा ने उन नरेंद्रपुत्रों से मिलकर तब सबका कुशल पूछा, और सब तपस्वी चले गए।

15.27.19

योधेषु चाप्याश्रममण्डलं त-
न्मत्वा निविष्टेषु विमुच्य पत्रम्।
स्त्रीवृद्धबाले च सुसंनिविष्टे ।
यथार्हतस्तान्कुशलान्यपृच्छत् ॥ १५.२७.१९ ॥

योद्धाओं के बीच भी, उस आश्रम-मंडल को (सुरक्षित) मानकर और शस्त्र रखकर, जब वे बस गए, तब स्त्रियों, वृद्धों और बालकों के साथ भली प्रकार बसे हुए उन सबका यथायोग्य कुशल पूछा।