મહાભારત · અધ્યાય 15.28
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
15.28.1
युधिष्ठिर महाबाहो कच्चित्वं कुशली ह्यसि ।
सहितो भ्रातृभिः सर्वैः पौरजानपदैस्तथा ॥ १५.२८.१ ॥
હે મહાબાહુ યુધિષ્ઠિર, શું તું કુશળ છે? તું બધા ભાઈઓ, નગરજનો અને જનપદવાસીઓ સાથે સુખરૂપ છે ને?
15.28.2
ये च त्वामनुजीवन्ति कच्चित्तेऽपि निरामयाः ।
सचिवा भृत्यवर्गाश्च गुरवश्चैव ते नृप ॥ १५.२८.२ ॥
જેઓ તારા પર આધારિત જીવે છે, શું તેઓ પણ નીરોગી છે? હે નૃપ, તારા સચિવો, સેવકવર્ગ અને ગુરુજનો પણ નીરોગી છે ને?
15.28.3
कच्चित्तेऽपि निरातङ्का वसन्ति विषये तव ।
कच्चिद्वर्तसि पौराणीं वृत्तिं राजर्षिसेविताम् ॥ १५.२८.३ ॥
તારા રાજ્યમાં તેઓ પણ નિર્ભય થઈને રહે છે ને? રાજર્ષિઓ દ્વારા સેવાયેલો પ્રાચીન આચાર તું પાળે છે ને?
15.28.4
कच्चिन्न्यायाननुच्छिद्य कोशस्तेऽभिप्रपूर्यते ।
अरिमध्यस्थमित्रेषु वर्तसे चानुरूपतः।
ब्राह्मणानग्रहारैर्वा यथावदनुपश्यसि ॥ १५.२८.४ ॥
ન્યાયનું ઉલ્લંઘન કર્યા વિના તારો ખજાનો ભરાય છે ને? શત્રુ, મધ્યસ્થ અને મિત્રો પ્રત્યે યોગ્ય વર્તન કરે છે ને? અગ્રહાર દાનથી બ્રાહ્મણોનું યથાવત્ ધ્યાન રાખે છે ને?
15.28.5
कच्चित्ते परितुष्यन्ति शीलेनि भरतर्षभ ।
शत्रवोपि कुतः पौरा भृत्या वा स्वजनोपि वा ॥ १५.२८.५ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તારા શીલથી તેઓ સંતુષ્ટ રહે છે ને? શત્રુઓ પણ સંતુષ્ટ થાય, તો નગરજનો, સેવકો કે સ્વજનો કેટલા સંતુષ્ટ હોવા જોઈએ?
15.28.6
कच्चिद्यजसकि राजेन्द्र श्रद्धावान्पितृदेवताः ।
अतिथीनन्नपानेनि कच्चिदर्चसि भारत ॥ १५.२८.६ ॥
હે રાજેન્દ્ર, શું તું શ્રદ્ધાપૂર્વક પિતૃઓ અને દેવતાઓ માટે યજ્ઞ કરે છે? હે ભારત, શું તું અતિથિઓનો અન્ન-પાનથી સત્કાર કરે છે?
15.28.7
कच्चिन्नयपथे विप्राः स्वकर्मनिरतास्तव ।
क्षत्रिया वैश्यवर्णा वा शूद्रा वाऽपि कुटुम्बिनः ॥ १५.२८.७ ॥
તમારા બ્રાહ્મણો ન્યાયમાર્ગે ચાલે છે અને પોતપોતાના કર્મમાં લાગેલા છે કે નહીં? ક્ષત્રિયો, વૈશ્યો અને શૂદ્રો—જે ગૃહસ્થ છે—તેઓ પણ એવા જ છે કે નહીં?
15.28.8
कच्चित्स्त्रीबालवृद्धं ते न शोचति न याचते ।
जामयः पूजिताः कच्चित्तव गेहे नरर्षभ ॥ १५.२८.८ ॥
તમારા ઘરમાં સ્ત્રીઓ, બાળકો અને વૃદ્ધો શોક કરતા નથી અને યાચના કરતા નથી? હે નરશ્રેષ્ઠ, તમારા ઘરમાં સ્ત્રી-સંબંધીઓ સન્માનિત છે?
15.28.9
कच्चिद्राजर्षिवंशोऽयं त्वामासाद्य महीपतिम् ।
यथोचितं महाराज यशसा नावसीदति ॥ १५.२८.९ ॥
રાજર્ષિઓનો આ વંશ તમારા જેવા મહીપતિને પામીને, યોગ્ય રીતે યશથી ક્ષીણ થતો નથી ને? હે મહારાજ!
15.28.10
इत्येवादिनं तं स न्यायवित्प्रत्यभाषत ।
कुशलप्रश्नसंयुक्तं कुशलो वाक्यमब्रवीत् ॥ १५.२८.१० ॥
એ રીતે બોલનારને ન્યાયજ્ઞે ઉત્તર આપ્યો. કુશળ-પ્રશ્નોથી યુક્ત વાક્યો કુશળે કહ્યાં.
15.28.11
अपि ते वर्धते राजंस्पपो मन्दः श्रमश्च ते ॥ १५.२८.११ ॥
હે રાજન, તમારું તપ વધે છે? તમારી નબળાઈ અને થાક ઓછાં થાય છે?
15.28.12
अपि मे जननी चेयं शुश्रूषुर्विगतक्लमा ।
अथास्याः सफलो राजन्वनवासो भविष्यति ॥ १५.२८.१२ ॥
મારી આ માતા પણ સેવા કરતાં થાક વિનાની છે? હે રાજન, ત્યારે તેમનો વનવાસ સફળ થશે.
15.28.13
इयं च माता ज्येष्ठा मे शीतवाताध्वकर्शिता ।
घोरेण तपसा युक्ता देवी कच्चिन्न शोचति ॥ १५.२८.१३ ॥
ઠંડી, પવન અને માર્ગથી કૃશ થયેલી મારી જ્યેષ્ઠ માતા, ઘોર તપમાં લાગેલી આ દેવી શોક નથી કરતી ને?
15.28.14
हतान्पुत्रान्महावीर्यान्क्षत्रधर्मपरायणान् ।
नापध्यायति वा कच्चिदस्मान्पापकृतः सदा ॥ १५.२८.१४ ॥
માર્યા ગયેલા મહાપરાક્રમી, ક્ષત્રધર્મમાં તત્પર પુત્રોનું શું તે સ્મરણ નથી કરતી? પાપી એવા અમારો પણ શું તે સદા વિચાર નથી કરતી?
15.28.15
क्व चासौ विदुरो राजन्नेमं पश्यामहे वयम् ।
संजयः कुशली चायं कच्चिन्नु तपसि स्थिरः ॥ १५.२८.१५ ॥
રાજન્, તે વિદુર ક્યાં છે? અમે તેમને જોતા નથી. આ સંજય કુશળ છે; શું તે પણ તપમાં સ્થિર છે?
15.28.16
इत्युक्तः प्रत्युवाचैनं धृतराष्ट्रो जनाधिपम् ।
कुशली विदुरः पुत्र तपो घोरं समाश्रितः ॥ १५.२८.१६ ॥
આમ પૂછાતાં ધૃતરાષ્ટ્રે તે જનાધિપને ઉત્તર આપ્યો: 'હે પુત્ર, વિદુર કુશળ છે; તેણે ઘોર તપનો આશ્રય લીધો છે.'
15.28.17
वायुभक्षो निराहारः कृशो धमनिसंततः ।
कजाचिद्दृश्यते विप्रैः शून्येऽस्मिन्कानने क्वचित् ॥ १५.२८.१७ ॥
માત્ર પવન ખાનારા, નિરાહાર, કૃશ, નસોથી વ્યાપ્ત શરીરવાળા તે આ નિર્જન વનમાં ક્યારેક ક્યાંક બ્રાહ્મણોને દેખાય છે.
15.28.18
इत्येवं ब्रुवतस्तस्य जटी वीटामुखः कृशः ।
दिग्वासा मलदिग्धाङ्गो वनरेणुसमुक्षितः ॥ १५.२८.१८ ॥
આમ બોલતાં તે — જટાધારી, મોઢામાં વીટા, કૃશ, દિગંબર, મેલથી ખરડાયેલા અંગવાળા, વનની ધૂળથી છંટાયેલા.
15.28.19
दूरादालक्षितः क्षत्ता तत्राख्यातो महीपतेः ।
कविदुरस्त्वेष धर्मात्मा जनं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ १५.२८.१९ ॥
રાજાએ બતાવેલા તે ધર્માત્મા ક્ષત્તા વિદુર દૂરથી દેખાયા; લોકોને જોઈને તેઓ પાછા ફરે છે.
15.28.20
निवर्तमानं सहसा जनं दृष्ट्वाऽऽश्रमं प्रति ।
तमन्वधावन्नृपतिरेक एव युधिष्ठिरः।
प्रविशन्तं वनं घोरं लक्ष्यालक्ष्यं क्वचित्क्वचित् ॥ १५.२८.२० ॥
લોકોને જોઈને અચાનક આશ્રમ તરફ પાછા ફરતા તેમને જોઈને રાજા યુધિષ્ઠિર એકલા જ તેમની પાછળ દોડ્યા; ભયંકર વનમાં પ્રવેશતા તેઓ ક્યારેક દેખાતા, ક્યારેક અદૃશ્ય થતા.
15.28.21
भोभो विदुर राजाऽहं दयितस्ते युधिष्ठिरः ।
इति ब्रुवन्नरपतिस्तं यत्नादभ्यधावत ॥ १५.२८.२१ ॥
"ઓ વિદુર, ઓ વિદુર! હું રાજા યુધિષ્ઠિર છું, તારો પ્રિય છું" એમ બોલતા રાજા તેમની તરફ યત્નપૂર્વક દોડ્યા.
15.28.22
ततो विविक्त एकान्ते तस्थौ बुद्धिमतां वरः ।
विदुरो वृक्षमाश्रित्य कञ्चित्तत्र वनान्तरे ॥ १५.२८.२२ ॥
ત્યારે બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ વિદુર એ વનના એક એકાંત ભાગમાં એક વૃક્ષનો આધાર લઈને ઊભા રહ્યા.
15.28.23
तं राजा क्षीणभूयिष्ठमाकृतीमात्रसूचितम् ।
अभिजज्ञे महाबुद्धिं महाबुद्धिर्युधिष्ठिरः ॥ १५.२८.२३ ॥
અતિશય ક્ષીણ, માત્ર આકૃતિથી ઓળખાતા એ મહાબુદ્ધિ વિદુરને રાજા યુધિષ્ઠિરે ઓળખ્યા; એ મહાબુદ્ધિ યુધિષ્ઠિરે.
15.28.24
युधिष्ठिरोऽहमस्मीति वाक्यमुक्त्वाऽग्रतः स्थितः ।
विदुरस्याश्रमे राजा स च प्रत्याह संज्ञया ॥ १५.२८.२४ ॥
"હું યુધિષ્ઠિર છું" એવું વચન કહીને રાજા તેમની આગળ ઊભા રહ્યા; અને વિદુરના આશ્રમમાં તેમણે સંકેતથી ઉત્તર આપ્યો.
15.28.25
ततः सोऽनिमिषो भूत्वा राजानं तमुदैक्षत ।
संयोज्य विदुरस्तस्मिन्दृष्टिं दृष्ट्या समाहितः ॥ १५.२८.२५ ॥
પછી તે અનિમેષ થઈને તે રાજાને જોવા લાગ્યો. વિદુરે એકાગ્ર દૃષ્ટિથી તેમના પર પોતાની દૃષ્ટિ સ્થિર કરી.
15.28.26
विवेश विदुरो धीमान्गात्रैर्गात्राणि चैव ह ।
प्राणान्प्राणेषु च दधदिन्द्रियाणीन्द्रियेषु च ॥ १५.२८.२६ ॥
બુદ્ધિમાન વિદુર પોતાના અંગો સહિત તેમના અંગોમાં પ્રવેશ્યા. પ્રાણોને પ્રાણોમાં અને ઇન્દ્રિયોને ઇન્દ્રિયોમાં સ્થાપિત કરી.
15.28.27
स योगबलमास्थाय विवेश नृपतेस्तनुम् ।
विदुरो धर्मराजस्य तेजसा प्रज्वलन्निव ॥ १५.२८.२७ ॥
તેમણે યોગબળનો આશ્રય લઈ રાજાના શરીરમાં પ્રવેશ કર્યો; ધર્મરાજના તેજથી જાણે પ્રજ્વલિત થતા.
15.28.28
विदुरस्य शरीरं तु तथैव स्तब्धलोचनम् ।
वृक्षाश्रितं तदा राजा ददर्श गतचेतनम् ॥ १५.२८.२८ ॥
પરંતુ વિદુરનું શરીર પણ એ જ રીતે, સ્થિર નેત્રો સાથે, એક વૃક્ષને અઢેલીને હતું. ત્યારે રાજાએ તેને ચેતનારહિત જોયું.
15.28.29
बलवन्तं तथाऽऽत्मानं मेने बहुगुणं तदा ।
धर्मराजो महातेजास्तच्च सस्मार पाण्डवः ॥ १५.२८.२९ ॥
ત્યારે મહાતેજસ્વી ધર્મરાજ પાંડવે પોતાને બળવાન અને અનેક ગુણોવાળો માન્યો; તે વાત પણ તેને સ્મરણમાં આવી.
15.28.30
पौराणमात्मनः सर्वं भविष्यं च विशाम्पते ।
योगधर्मं महातेजा व्यासेन कथिनं यथा ॥ १५.२८.३० ॥
હે પ્રજાપતિ, મહાતેજસ્વી તેમણે પોતાનો સમગ્ર પૂર્વવૃત્તાંત, ભવિષ્ય અને વ્યાસે કહેલો યોગધર્મ સ્મરણમાં લીધાં.
15.28.31
धर्मराजश्च तत्रैनं सञ्चस्कारयिषुस्तदा ।
दग्धुकामोऽभवद्विद्वानथ वागभ्यभाषत ॥ १५.२८.३१ ॥
ત્યારે ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે તેમના સંસ્કાર કરવા અને દહન કરવા ઇચ્છ્યું; ત્યારે વિદ્વાન બોલ્યા.
15.28.32
भोभो राजन्न दग्धव्यमेतद्विदुरसंज्ञकम् ।
कलेबरमिहैवं ते धर्म एष सनातनः ॥ १५.२८.३२ ॥
હે રાજન! વિદુર નામનો આ દેહ બાળવા યોગ્ય નથી; અહીં જ તમારો આ સનાતન ધર્મ છે.
15.28.33
लोको वैकर्तनो नाम भविष्यत्यस्य भारत ।
यतिधर्ममवाप्तोसौ नैष शोच्यः परंतप ॥ १५.२८.३३ ॥
હે ભારત! તેમનો લોક 'વૈકર્તન' નામે ઓળખાશે; તેમણે યતિધર્મ પ્રાપ્ત કર્યો છે; હે પરંતપ, આ શોક કરવા યોગ્ય નથી.
15.28.34
इत्युक्तो धर्मराजः स विनिवृत्य ततः पुनः ।
राज्ञो वैचित्रवीर्यस्य तत्सर्वं प्रत्यवेदयत् ॥ १५.२८.३४ ॥
આ પ્રમાણે કહેવાયેલા ધર્મરાજ ત્યાંથી પાછા ફરીને વિચિત્રવીર્યના પુત્ર રાજાને બધું જણાવ્યું.
15.28.35
ततः स राजा धृतिमान्स च सर्वो जनस्तदा ।
भीमसेनादयश्चैव परं विस्मियमागताः ॥ १५.२८.३५ ॥
ત્યારે તે ધીરજવાન રાજા, સર્વ લોકો અને ભીમસેન આદિ અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થયા.
15.28.36
तच्छ्रुत्वा प्रीतिमान्राजा भूत्वा धर्मजमब्रवीत् ।
आपो मूलं फलं चैव ममेदं प्रतिगृह्यताम् ॥ १५.२८.३६ ॥
આ સાંભળીને પ્રસન્ન થયેલા રાજાએ ધર્મપુત્રને કહ્યું: 'પાણી, મૂળ અને ફળ, મારું આ અર્પણ સ્વીકારો.'
15.28.37
यदन्नो हि नरो राजंस्तदन्नोऽस्यातिथिः स्मृतः ।
इत्युक्तः स तथेत्येवं प्राह धर्मात्मजो नृपम् ॥ १५.२८.३७ ॥
હે રાજન, જેનું અન્ન માણસ ખાય છે, તે જ તેનો અતિથિ માનવામાં આવે છે. આમ કહેવાતાં, ધર્મત્મા યુધિષ્ઠિરે રાજાને 'એમ જ' એવું કહ્યું.
15.28.38
फलं मूलं च बुभुजे राज्ञा दत्तं सहानुजः ।
ततस्ते वृक्षमूलेषु कृतवासपरिग्रहाः।
तां रात्रिमवसन्सर्वे फलमूलजलाशनाः ॥ १५.२८.३८ ॥
રાજાએ આપેલાં ફળ અને મૂળ તેમણે પોતાના નાના ભાઈઓ સાથે ખાધાં. પછી તેઓ સૌ વૃક્ષોના મૂળ પાસે નિવાસ કરીને ફળ, મૂળ અને પાણી ખાઈને તે રાત્રિ વીતાવી.