महाभारत · अध्याय 15.28
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
15.28.1
युधिष्ठिर महाबाहो कच्चित्वं कुशली ह्यसि ।
सहितो भ्रातृभिः सर्वैः पौरजानपदैस्तथा ॥ १५.२८.१ ॥
हे महाबाहो युधिष्ठिरा, तू कुशल आहेस ना? तू सर्व बंधूंसह, नगरवासी आणि जनपदवासीयांसह सुखरूप आहेस ना?
15.28.2
ये च त्वामनुजीवन्ति कच्चित्तेऽपि निरामयाः ।
सचिवा भृत्यवर्गाश्च गुरवश्चैव ते नृप ॥ १५.२८.२ ॥
जे तुझ्यावर अवलंबून जगतात ते सुद्धा निरोगी आहेत ना? हे नृपा, तुझे मंत्री, सेवकवर्ग आणि गुरुजन सुद्धा निरोगी आहेत ना?
15.28.3
कच्चित्तेऽपि निरातङ्का वसन्ति विषये तव ।
कच्चिद्वर्तसि पौराणीं वृत्तिं राजर्षिसेविताम् ॥ १५.२८.३ ॥
तुझ्या राज्यात ते सुद्धा निर्भयपणे राहतात ना? राजर्षींनी आचरलेली प्राचीन वर्तणूक तू अनुसरतोस ना?
15.28.4
कच्चिन्न्यायाननुच्छिद्य कोशस्तेऽभिप्रपूर्यते ।
अरिमध्यस्थमित्रेषु वर्तसे चानुरूपतः।
ब्राह्मणानग्रहारैर्वा यथावदनुपश्यसि ॥ १५.२८.४ ॥
न्याय न मोडता तुझा खजिना भरला जातो ना? शत्रू, मध्यस्थ आणि मित्र यांच्याशी योग्य वर्तन करतोस ना? अग्रहार दानांनी ब्राह्मणांची यथायोग्य काळजी घेतोस ना?
15.28.5
कच्चित्ते परितुष्यन्ति शीलेनि भरतर्षभ ।
शत्रवोपि कुतः पौरा भृत्या वा स्वजनोपि वा ॥ १५.२८.५ ॥
हे भरतर्षभा, तुझ्या शीलाने ते समाधानी आहेत ना? शत्रूही समाधानी असतील तर नगरवासी, सेवक वा स्वजन तर किती समाधानी असावेत?
15.28.6
कच्चिद्यजसकि राजेन्द्र श्रद्धावान्पितृदेवताः ।
अतिथीनन्नपानेनि कच्चिदर्चसि भारत ॥ १५.२८.६ ॥
हे राजेंद्रा, तू श्रद्धेने पितर आणि देवतांसाठी यज्ञ करतोस ना? हे भारता, अन्न-पाण्याने अतिथींचा सत्कार करतोस ना?
15.28.7
कच्चिन्नयपथे विप्राः स्वकर्मनिरतास्तव ।
क्षत्रिया वैश्यवर्णा वा शूद्रा वाऽपि कुटुम्बिनः ॥ १५.२८.७ ॥
तुमचे ब्राह्मण न्यायमार्गाने चालतात का आणि आपापल्या कर्मात निरत आहेत का? क्षत्रिय, वैश्य व शूद्र—जे गृहस्थ आहेत—तेही तसेच आहेत का?
15.28.8
कच्चित्स्त्रीबालवृद्धं ते न शोचति न याचते ।
जामयः पूजिताः कच्चित्तव गेहे नरर्षभ ॥ १५.२८.८ ॥
तुमच्या घरात स्त्रिया, बालक व वृद्ध शोक करत नाहीत का आणि याचना करत नाहीत का? हे नरश्रेष्ठा, तुमच्या घरात स्त्री-नातेवाईकांचा सन्मान होतो का?
15.28.9
कच्चिद्राजर्षिवंशोऽयं त्वामासाद्य महीपतिम् ।
यथोचितं महाराज यशसा नावसीदति ॥ १५.२८.९ ॥
राजर्षींचा हा वंश तुमच्यासारख्या महीपतीला प्राप्त होऊन योग्य प्रकारे कीर्तीने क्षीण होत नाही ना? हे महाराजा!
15.28.10
इत्येवादिनं तं स न्यायवित्प्रत्यभाषत ।
कुशलप्रश्नसंयुक्तं कुशलो वाक्यमब्रवीत् ॥ १५.२८.१० ॥
असे बोलणाऱ्या त्याला न्यायज्ञाने उत्तर दिले. कुशल-प्रश्नांनी युक्त असे शब्द कुशलाने सांगितले.
15.28.11
अपि ते वर्धते राजंस्पपो मन्दः श्रमश्च ते ॥ १५.२८.११ ॥
हे राजा, तुमचे तप वाढते आहे का? तुमचा अशक्तपणा व थकवा कमी होत आहे का?
15.28.12
अपि मे जननी चेयं शुश्रूषुर्विगतक्लमा ।
अथास्याः सफलो राजन्वनवासो भविष्यति ॥ १५.२८.१२ ॥
माझी ही आईही सेवा करीत श्रमरहित आहे का? हे राजा, तेव्हा तिचा वनवास सफल होईल.
15.28.13
इयं च माता ज्येष्ठा मे शीतवाताध्वकर्शिता ।
घोरेण तपसा युक्ता देवी कच्चिन्न शोचति ॥ १५.२८.१३ ॥
थंडी, वारा आणि मार्गाने कृश झालेली माझी ज्येष्ठ माता, घोर तपात रत असलेली ही देवी शोक करत नाही ना?
15.28.14
हतान्पुत्रान्महावीर्यान्क्षत्रधर्मपरायणान् ।
नापध्यायति वा कच्चिदस्मान्पापकृतः सदा ॥ १५.२८.१४ ॥
मारले गेलेल्या महापराक्रमी, क्षत्रधर्मात तत्पर पुत्रांचे ती सदैव स्मरण करत नाही का? पापी आम्हांचाही ती विचार करत नाही का?
15.28.15
क्व चासौ विदुरो राजन्नेमं पश्यामहे वयम् ।
संजयः कुशली चायं कच्चिन्नु तपसि स्थिरः ॥ १५.२८.१५ ॥
राजा, तो विदुर कुठे आहे? आम्ही त्याला पाहत नाही. हा संजय कुशल आहे; तोही तपात स्थिर आहे का?
15.28.16
इत्युक्तः प्रत्युवाचैनं धृतराष्ट्रो जनाधिपम् ।
कुशली विदुरः पुत्र तपो घोरं समाश्रितः ॥ १५.२८.१६ ॥
असे विचारले असता धृतराष्ट्राने त्या जनाधिपाला उत्तर दिले, 'हे पुत्रा, विदुर कुशल आहे; त्याने घोर तपाचा आश्रय घेतला आहे.'
15.28.17
वायुभक्षो निराहारः कृशो धमनिसंततः ।
कजाचिद्दृश्यते विप्रैः शून्येऽस्मिन्कानने क्वचित् ॥ १५.२८.१७ ॥
केवळ वारा खाणारा, निराहारी, कृश, नसांनी व्याप्त शरीराचा तो या निर्जन अरण्यात कधीकधी कुठेतरी ब्राह्मणांना दिसतो.
15.28.18
इत्येवं ब्रुवतस्तस्य जटी वीटामुखः कृशः ।
दिग्वासा मलदिग्धाङ्गो वनरेणुसमुक्षितः ॥ १५.२८.१८ ॥
असे बोलत असताना तो — जटाधारी, तोंडात वीटा, कृश, दिगंबर, मळाने माखलेल्या अंगाचा, अरण्यातील धुळीने व्यापलेला.
15.28.19
दूरादालक्षितः क्षत्ता तत्राख्यातो महीपतेः ।
कविदुरस्त्वेष धर्मात्मा जनं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ १५.२८.१९ ॥
राजाने दाखवलेले ते धर्मात्मा क्षत्ता विदुर दुरून दिसले; लोकांना पाहून ते परत फिरत आहेत.
15.28.20
निवर्तमानं सहसा जनं दृष्ट्वाऽऽश्रमं प्रति ।
तमन्वधावन्नृपतिरेक एव युधिष्ठिरः।
प्रविशन्तं वनं घोरं लक्ष्यालक्ष्यं क्वचित्क्वचित् ॥ १५.२८.२० ॥
लोकांना पाहून अचानक आश्रमाकडे परतणाऱ्या त्यांना पाहून राजा युधिष्ठिर एकटेच त्यांच्या मागे धावले; भयंकर वनात शिरताना ते कधी दिसत, कधी दिसेनासे होत.
15.28.21
भोभो विदुर राजाऽहं दयितस्ते युधिष्ठिरः ।
इति ब्रुवन्नरपतिस्तं यत्नादभ्यधावत ॥ १५.२८.२१ ॥
"अहो विदुरा, अहो विदुरा! मी राजा युधिष्ठिर आहे, तुझा प्रिय आहे" असे बोलत राजा त्यांच्याकडे प्रयत्नपूर्वक धावले.
15.28.22
ततो विविक्त एकान्ते तस्थौ बुद्धिमतां वरः ।
विदुरो वृक्षमाश्रित्य कञ्चित्तत्र वनान्तरे ॥ १५.२८.२२ ॥
तेव्हा बुद्धिमानांत श्रेष्ठ विदुर त्या वनाच्या एका एकांत भागात एका वृक्षाचा आधार घेऊन उभे राहिले.
15.28.23
तं राजा क्षीणभूयिष्ठमाकृतीमात्रसूचितम् ।
अभिजज्ञे महाबुद्धिं महाबुद्धिर्युधिष्ठिरः ॥ १५.२८.२३ ॥
अत्यंत क्षीण झालेल्या, केवळ आकृतीवरूनच ओळखता येणाऱ्या त्या महाबुद्धी विदुरांना राजा युधिष्ठिरांनी ओळखले; त्या महाबुद्धी युधिष्ठिरांनी.
15.28.24
युधिष्ठिरोऽहमस्मीति वाक्यमुक्त्वाऽग्रतः स्थितः ।
विदुरस्याश्रमे राजा स च प्रत्याह संज्ञया ॥ १५.२८.२४ ॥
"मी युधिष्ठिर आहे" असे वचन बोलून राजा त्यांच्यासमोर उभे राहिले; आणि विदुरांच्या आश्रमात त्यांनी खुणेने उत्तर दिले.
15.28.25
ततः सोऽनिमिषो भूत्वा राजानं तमुदैक्षत ।
संयोज्य विदुरस्तस्मिन्दृष्टिं दृष्ट्या समाहितः ॥ १५.२८.२५ ॥
मग तो अनिमेष होऊन त्या राजाकडे पाहू लागला. विदुराने एकाग्र दृष्टीने त्याच्यावर आपली दृष्टी स्थिर केली.
15.28.26
विवेश विदुरो धीमान्गात्रैर्गात्राणि चैव ह ।
प्राणान्प्राणेषु च दधदिन्द्रियाणीन्द्रियेषु च ॥ १५.२८.२६ ॥
बुद्धिमान विदुर आपल्या अवयवांसह त्याच्या अवयवांत शिरला. प्राण प्राणांत आणि इंद्रिये इंद्रियांत स्थापित केली.
15.28.27
स योगबलमास्थाय विवेश नृपतेस्तनुम् ।
विदुरो धर्मराजस्य तेजसा प्रज्वलन्निव ॥ १५.२८.२७ ॥
त्याने योगबळाचा आश्रय घेऊन राजाच्या शरीरात प्रवेश केला; धर्मराजाच्या तेजाने जणू तळपत.
15.28.28
विदुरस्य शरीरं तु तथैव स्तब्धलोचनम् ।
वृक्षाश्रितं तदा राजा ददर्श गतचेतनम् ॥ १५.२८.२८ ॥
पण विदुराचे शरीरही तसेच, स्तब्ध नेत्रांनी, एका वृक्षाला टेकून होते. तेव्हा राजाने ते चेतनाहीन पाहिले.
15.28.29
बलवन्तं तथाऽऽत्मानं मेने बहुगुणं तदा ।
धर्मराजो महातेजास्तच्च सस्मार पाण्डवः ॥ १५.२८.२९ ॥
तेव्हा महातेजस्वी धर्मराज पांडव स्वतःला बलवान आणि अनेक गुणांनी युक्त मानू लागला; तेही त्याने स्मरले.
15.28.30
पौराणमात्मनः सर्वं भविष्यं च विशाम्पते ।
योगधर्मं महातेजा व्यासेन कथिनं यथा ॥ १५.२८.३० ॥
हे प्रजापते, महातेजस्वी त्याने आपला सर्व पूर्वेतिहास, भविष्य आणि व्यासांनी सांगितलेला योगधर्म स्मरला.
15.28.31
धर्मराजश्च तत्रैनं सञ्चस्कारयिषुस्तदा ।
दग्धुकामोऽभवद्विद्वानथ वागभ्यभाषत ॥ १५.२८.३१ ॥
तेव्हा धर्मराज युधिष्ठिराने त्यांचे संस्कार करण्याची व दहन करण्याची इच्छा केली; तेव्हा विद्वान बोलले.
15.28.32
भोभो राजन्न दग्धव्यमेतद्विदुरसंज्ञकम् ।
कलेबरमिहैवं ते धर्म एष सनातनः ॥ १५.२८.३२ ॥
हे राजा! विदुर नावाचे हे शरीर जाळण्यायोग्य नाही; येथेच तुझा हा सनातन धर्म आहे.
15.28.33
लोको वैकर्तनो नाम भविष्यत्यस्य भारत ।
यतिधर्ममवाप्तोसौ नैष शोच्यः परंतप ॥ १५.२८.३३ ॥
हे भारता! त्यांचे लोक 'वैकर्तन' नावाने ओळखले जाईल; त्यांनी यतिधर्म प्राप्त केला आहे; हे परंतपा, हे शोक करण्यायोग्य नाही.
15.28.34
इत्युक्तो धर्मराजः स विनिवृत्य ततः पुनः ।
राज्ञो वैचित्रवीर्यस्य तत्सर्वं प्रत्यवेदयत् ॥ १५.२८.३४ ॥
असे सांगितल्यावर धर्मराज परत फिरले आणि विचित्रवीर्याच्या पुत्र राजाला हे सर्व सांगितले.
15.28.35
ततः स राजा धृतिमान्स च सर्वो जनस्तदा ।
भीमसेनादयश्चैव परं विस्मियमागताः ॥ १५.२८.३५ ॥
तेव्हा तो धैर्यवान राजा, सर्व लोक आणि भीमसेन इत्यादी अत्यंत आश्चर्यचकित झाले.
15.28.36
तच्छ्रुत्वा प्रीतिमान्राजा भूत्वा धर्मजमब्रवीत् ।
आपो मूलं फलं चैव ममेदं प्रतिगृह्यताम् ॥ १५.२८.३६ ॥
हे ऐकून आनंदित झालेला राजा धर्मपुत्राला म्हणाला: 'पाणी, कंदमुळे आणि फळे, माझे हे अर्पण स्वीकारा.'
15.28.37
यदन्नो हि नरो राजंस्तदन्नोऽस्यातिथिः स्मृतः ।
इत्युक्तः स तथेत्येवं प्राह धर्मात्मजो नृपम् ॥ १५.२८.३७ ॥
हे राजा, ज्याचे अन्न मनुष्य खातो, तोच त्याचा अतिथी मानला जातो. असे सांगितल्यावर धर्मात्मा युधिष्ठिर राजाला म्हणाला, 'तसेच आहे.'
15.28.38
फलं मूलं च बुभुजे राज्ञा दत्तं सहानुजः ।
ततस्ते वृक्षमूलेषु कृतवासपरिग्रहाः।
तां रात्रिमवसन्सर्वे फलमूलजलाशनाः ॥ १५.२८.३८ ॥
राजाने दिलेली फळे आणि कंदमुळे त्यांनी आपल्या धाकट्या भावांसह खाल्ली. नंतर ते सर्व वृक्षांच्या मुळांजवळ निवास करून फळे, मुळे आणि पाणी यांवर त्या रात्री राहिले.