महाभारत · अध्याय 15.3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
15.3.1
युधिष्ठिरस्य नृपतेर्दुर्योधनपितुस्तदा ।
नान्तरं दद्दशू राज्ये पुरुषाः प्रणयं प्रति ॥ १५.३.१ ॥
तब दुर्योधन के पिता राजा धृतराष्ट्र के राज्य में युधिष्ठिर के प्रति स्नेह के विषय में गुप्तचरों को कोई अवसर नहीं दिखा।
15.3.2
यदा तु कौरवो राजा पुत्रं सस्मार बालिशम् ।
तदा भीमं हृदा राजन्नपध्याति स पार्थिवः ॥ १५.३.२ ॥
हे राजन्! जब कौरव राजा ने अपने मूर्ख पुत्र को स्मरण किया, तब उस राजा ने हृदय में भीम के प्रति द्वेषपूर्ण विचार किया।
15.3.3
कौरवश्चैव भीमश्च हृदाऽन्योन्यमवर्तताम् ।
ध्यायन्तौ श्लक्ष्णया वाचा त्वन्योन्यमभितिष्टितां ॥ १५.३.३ ॥
कौरव और भीम, दोनों मन में एक-दूसरे के विषय में सोचते हुए रहते थे, और मधुर वाणी में भी एक-दूसरे के सामने डटे रहते थे।
15.3.4
अप्रकाशं व्यलीकानि चकारास्य वृकोदरः ।
आज्ञां प्रत्यहरच्चापि कृतकैः पुरुषैः सदा ॥ १५.३.४ ॥
वृकोदर (भीम) ने गुप्त रूप से उसके विरुद्ध अपकार किए, और बनावटी पुरुषों द्वारा सदा उसकी आज्ञा को निरस्त भी किया।
15.3.5
स्मरन्दुर्मन्त्रितं तस्य वृत्तान्यप्यस्य कानिचित् ।
असकृच्चाप्युवाचेदं हतास्ते मन्दचेतसः ॥ १५.३.५ ॥
उसके दुष्ट परामर्श और उसके कुछ कर्मों को स्मरण करते हुए, वह बार-बार यह भी बोला, "तुम्हारे मन्दबुद्धि (पुत्र) मारे गए।"
15.3.6
अथ भीमः सुहृन्मध्ये बाहुशब्दं तथाऽकरोत् ।
संश्रवे धृतराष्ट्रस्य गान्धार्याश्चाप्यमर्षणः ॥ १५.३.६ ॥
तब अमर्षी भीम ने मित्रों के बीच ऐसे ही भुजाओं को ठोंककर शब्द किया, धृतराष्ट्र और गान्धारी के सुनते हुए।
15.3.7
स्मृत्वा दुर्योधनं शत्रुं कर्णदुःखासनावपि ।
प्रोवाचेदं सुसंरब्धो भीमः सपरुषं वचः ॥ १५.३.७ ॥
शत्रु दुर्योधन और कर्ण तथा दुःशासन को स्मरण करके अत्यन्त क्रुद्ध भीम ने यह कठोर वचन कहा।
15.3.8
अन्धस्य नृपतेः पुत्रा मया परिघवाहुना ।
नीता लोकममुं सर्वे नानाशस्त्रास्त्रयोधिनः ॥ १५.३.८ ॥
अन्धे राजा के सभी पुत्र, जो विविध शस्त्रास्त्रों के योद्धा थे, परिघ-बाहु मेरे द्वारा उस लोक पहुँचा दिए गए।
15.3.9
इमौ तौ परिघप्रख्यौ भुजौ मम दुरासदौ ।
ययोरन्तरमासाद्य धार्तराष्ट्राः क्षयं गताः ॥ १५.३.९ ॥
ये दोनों मेरी परिघ के समान, दुर्जेय भुजाएँ हैं, जिनके बीच अवसर पाकर धृतराष्ट्र के पुत्र नाश को प्राप्त हुए।
15.3.10
ताविमौ चन्दनेनाकौ वन्दनीयौ च मे भुजौ ।
याभ्यां दुर्योधनो नीतः क्षयं ससुतबान्धवः ॥ १५.३.१० ॥
ये मेरी दोनों भुजाएँ चन्दन से अनुलिप्त और वन्दनीय हैं, जिनसे दुर्योधन पुत्रों और बान्धवों सहित नाश को पहुँचाया गया।
15.3.11
एतास्चान्याश्च विविधाः शल्यभुता नराधिपः ।
वृकोदरस्य ता वाचः श्रुत्वा निर्वेदमागमत् ॥ १५.३.११ ॥
ये और अन्य अनेक शल्य-समान वचन सुनकर नराधिप (धृतराष्ट्र) को वृकोदर के वे वचन सुनकर खेद हुआ।
15.3.12
सा च बुद्धिमती देवी कालपर्यायवेदिनी ।
गान्धारी सर्वधर्मज्ञा तान्यलीकानि शुश्रुवे।
कुन्तीं वर्या तु संवीक्ष्य शापे नास्याकरोन्मति ॥ १५.३.१२ ॥
वह बुद्धिमती देवी गान्धारी, काल के क्रम को जानने वाली और सर्व-धर्मज्ञा, उन असत्य (वचनों) को सुनती रहीं; परन्तु कुन्ती को देखकर उन्होंने शाप देने में मन नहीं लगाया।
15.3.13
ततः पञ्चदशे वर्षे समतीते नराधिपः ।
राजा निर्वेदमापेदे भीमवाग्बाणपीडितः ॥ १५.३.१३ ॥
तब पंद्रहवाँ वर्ष बीत जाने पर भीमसेन के वचन-बाणों से पीड़ित राजा (युधिष्ठिर) को वैराग्य हो गया।
15.3.14
सुखासक्तं कृच्छ्रपरं ज्ञात्वा चैव युधिष्ठिरम् ।
तपोयोगात्तपस्तप्तुं मनश्चक्रे महामतिः ॥ १५.३.१४ ॥
युधिष्ठिर को सुख में आसक्त और कठिन तप में असमर्थ जानकर उस महामति (धृतराष्ट्र) ने तप-योग से तप करने का मन बनाया।
15.3.15
नान्वबुध्यत तद्राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
श्वेताश्वोवाऽथकुन्ती वा द्रौपदी वा यशस्विनी ॥ १५.३.१५ ॥
कुन्ती-पुत्र राजा युधिष्ठिर ने यह नहीं जाना, न श्वेताश्व ने, न कुन्ती ने, न ही यशस्विनी द्रौपदी ने।
15.3.16
माद्रीपुत्रौ च भीमस्य मतं तावन्ववर्तताम् ।
राज्ञस्तु चित्तं रक्षन्तौ नोचतुः स्वयमप्रियम् ॥ १५.३.१६ ॥
माद्री के दोनों पुत्र भीम के मत का अनुसरण करते थे, किंतु राजा के चित्त की रक्षा करते हुए उन्होंने स्वयं कोई अप्रिय बात नहीं कही।
15.3.17
ततः समानयामास धृतराष्ट्रः सुहृज्जनम् ।
बाष्पसंदिग्धमत्यर्थमिदमाह च तान्भृशम् ॥ १५.३.१७ ॥
तब धृतराष्ट्र ने सुहृदों को बुलवाया और आँसुओं से रुँधे कंठ से अत्यंत व्याकुल होकर उनसे यह कहा।
15.3.18
विदितं भवतामेतद्यथा वृत्तः कुरुक्षयः ।
ममापराधात्तत्सर्वमिति ज्ञेयं तु कौरवाः ॥ १५.३.१८ ॥
आप सब जानते हैं कि कुरुओं का विनाश कैसे हुआ। हे कौरवो, यह सब मेरे ही अपराध से हुआ, यही समझना चाहिए।
15.3.19
योऽहं दुष्टमतिं मन्दो ज्ञातीनां भयवर्धनम् ।
दुर्योधनं कौरवाणामाधइपत्येऽभ्यषेचयम्।
यच्चाहं वासुदेवस्य नाश्रौषं वाक्यमर्थवत् ॥ १५.३.१९ ॥
मैं दुष्टबुद्धि और मूर्ख था, जिसने स्वजनों का भय बढ़ाने वाले दुर्योधन को कौरवों के राज्याधिपत्य पर अभिषिक्त किया, और जो मैंने वासुदेव के सार्थक वचन नहीं सुने।
15.3.20
वध्यतां साध्वयं पापः सामात्य इति दुर्मतिः ।
पुत्रस्नेहाभिभूतस्तु हितमुक्तो मनीषिभिः ॥ १५.३.२० ॥
'यह पापी और दुर्बुद्धि मंत्रियों सहित वध के योग्य है' — पर पुत्र-स्नेह से अभिभूत मैंने ज्ञानियों द्वारा कहे गए हितकारी परामर्श को नहीं माना।
15.3.21
विदुरेणाथ भीष्मेण द्रोणेन च कृपेण च ।
पदेपदे भगवता व्यासेन च महात्मना।
संजयेनाथ गान्धार्या तदिदं तप्यते मया ॥ १५.३.२१ ॥
विदुर, भीष्म, द्रोण और कृप द्वारा, पग-पग पर भगवान व्यास और महात्मा संजय तथा गांधारी द्वारा दी गई सलाह से — वही यह मुझे संताप दे रहा है।
15.3.22
यच्चाहं पाण्डुपुत्रेषु गुणवत्सु महात्मसु ।
न न्यस्तवाञ्श्रियं दीप्तां पितृपैतामहीमिमाम् ॥ १५.३.२२ ॥
और जो मैंने पाण्डु के गुणवान महात्मा पुत्रों को पिता-पितामह की इस दीप्त राजलक्ष्मी को नहीं सौंपा।
15.3.23
विनाशं पश्यमानो हि सर्वराज्ञां गदाग्रजः ।
एतच्छ्रेयस्तु परमममन्यत जनार्दनः ॥ १५.३.२३ ॥
सभी राजाओं के विनाश को देखते हुए गदाग्रज (कृष्ण) जनार्दन ने इसी को परम कल्याण माना।
15.3.24
सोहमेतान्यलीकानि दुर्वृत्तान्यात्मनस्तदा ।
हृदये शल्यभूतानि धारयामि सहस्रशः ॥ १५.३.२४ ॥
वही मैं अपने ये असत्य और दुराचार, जो तब किए गए थे, सहस्रों बार हृदय में काँटों की तरह धारण करता हूँ।
15.3.25
विशेषतस्तु दह्यामि वर्षे पञ्चदशेऽद्य वै ।
अस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं नियतोस्मि सुदुर्मतिः ॥ १५.३.२५ ॥
विशेषतः तो मैं आज पंद्रहवें वर्ष में जल रहा हूँ। इस पाप की शुद्धि के लिए मैं नियम में बँधा हूँ, अत्यंत मूढ़मति हूँ।
15.3.26
चतुर्थे नियते काले कदाचिदपि चाष्टमे ।
तृष्णाविनयनं भुञ्जे गान्धारी वेद तन्मम ॥ १५.३.२६ ॥
नियत समय पर, चौथे और कभी आठवें दिन भी, तृष्णा को शांत करने के लिए मैं भोजन करता हूँ। यह गांधारी जानती है।
15.3.27
करोत्याहारमिति मां सर्वः परिजनः सदा ।
युधिष्ठिरभयादेति भृशं तप्यति पाण्डवः ॥ १५.३.२७ ॥
सारा परिजन सदा कहता है कि यह मुझे भोजन करवाता है। युधिष्ठिर के भय से पाण्डव अत्यंत संतप्त होता है।
15.3.28
भूमौ शये जप्यपरो दर्भष्वजिनसंवृतः ।
नियमव्यपदेशेन गान्धारी च यशस्विनी ॥ १५.३.२८ ॥
मैं भूमि पर सोता हूँ, जप में लगा रहता हूँ, कुश घास पर मृगचर्म ओढ़े। नियम के बहाने यशस्विनी गांधारी भी।
15.3.29
अहं पुत्रशतं वीरं सङ्ग्रामेष्वपलायिनम् ।
नानुतप्ये हतं तत्र क्षत्रधर्मं हि तं विदुः ॥ १५.३.२९ ॥
मैं अपने सौ वीर पुत्रों के लिए शोक नहीं करता, जो युद्धों में पीठ दिखाए बिना वहाँ मारे गए; क्योंकि उसे क्षत्रधर्म कहते हैं।
15.3.30
इत्युक्त्वा धर्मराजानमभ्यभाषत कौरवः ।
भद्रं ते यादवीमातर्वचश्चेदं निबोध मे ॥ १५.३.३० ॥
ऐसा कहकर कौरव ने धर्मराज को संबोधित किया: 'हे यादवी माता, तुम्हारा कल्याण हो; मेरी यह बात सुनो।'
15.3.31
सुखमध्युषितः पुत्र त्वया सुपरिपालितः ।
मया दानानि दत्तानि श्राद्धानि च पुनःपुनः ॥ १५.३.३१ ॥
हे पुत्र, तुमने सुखपूर्वक निवास किया और भलीभाँति रक्षा की गई। मैंने बार-बार दान दिए और श्राद्ध किए।
15.3.32
प्रकृष्टं च मया पुत्र पुण्यं चीर्णं यथाबलम् ।
गान्धारी हतपुत्रेयं धैर्येणोदीक्षते च माम् ॥ १५.३.३२ ॥
हे पुत्र, मैंने अपनी शक्ति के अनुसार उत्तम पुण्यकर्म किए हैं। पुत्रों के मारे जाने पर भी यह गान्धारी धैर्य से मेरी ओर देखती है।
15.3.33
द्रौपद्या ह्यपकर्तारस्तव चैश्वर्यहारिणः ।
समतीता नृशंसास्ते स्वधर्मेण हता युधि ॥ १५.३.३३ ॥
द्रौपदी के अपराधी और तुम्हारे ऐश्वर्य के हरणकर्ता वे क्रूर लोग बीत गए। युद्ध में वे अपने क्षत्रिय-धर्म से मारे गए।
15.3.34
न तेषु प्रतिकर्तव्यं पश्यामि कुरुनन्दन ।
सर्वे शस्त्रजिताँल्लोकान्गतास्तेऽभिमुखं हताः ॥ १५.३.३४ ॥
हे कुरुनन्दन, मैं उनसे कोई प्रतिशोध करने योग्य नहीं देखता। वे सब शस्त्र से जीते गए लोकों को प्राप्त हुए हैं, सम्मुख होकर मारे गए।
15.3.35
आत्मनस्तु हितं पुण्यं प्रतिकर्तव्यमद्य ते ।
गान्धार्याश्चैव राजेन्द्र तदनुज्ञातुमर्हसि ॥ १५.३.३५ ॥
परन्तु हे राजेन्द्र, अब तुम्हारे लिए अपने हित और पुण्य के लिए जो करना है, और गान्धारी की भी अनुमति के लिए तुम्हें योग्य होना चाहिए।
15.3.36
त्वं तु शस्त्रभृतां श्रेष्ठः सततं धर्मवत्सलः ।
राजा गुरुः प्राणभृतां तस्मादेतद्ब्रवीम्यहम् ॥ १५.३.३६ ॥
तुम तो शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ और सदा धर्म के प्रेमी हो। राजा प्राणधारियों का गुरु है, इसलिए मैं यह कहता हूँ।
15.3.37
अनुज्ञातस्त्वया वीर संश्रयेयं वनान्यहम् ।
चीरवल्कलभृद्राजन्गान्धार्या सहितोऽनया ॥ १५.३.३७ ॥
हे वीर, राजन्! आपकी अनुमति पाकर मैं इस गान्धारी के साथ चीर और वल्कल धारण करके वनों का आश्रय लूँगा।
15.3.38
तवाशिषः प्रयुञ्जानो भविष्यामि वनेचरः ।
उचितं नः कुले तात सर्वेषां भरतर्षभ।
पुत्रेष्वैश्चर्यमाधाय वयसोन्ते वनं नृप ॥ १५.३.३८ ॥
आपके आशीर्वाद की कामना करता हुआ मैं वनवासी बनूँगा। हे तात, भरतश्रेष्ठ! हमारे कुल में सबके लिए यही उचित है—हे नृप, आयु के अंत में पुत्रों पर ऐश्वर्य सौंपकर वन को जाना।
15.3.39
तत्राहं वायुभक्षो वा निराहारोपि वा वसन् ।
पत्न्या सहानया वीर चरिष्यामि तपः परम् ॥ १५.३.३९ ॥
वहाँ मैं वायु पर जीवित रहकर, या निराहार रहकर भी, हे वीर, इस पत्नी के साथ रहते हुए परम तप करूँगा।
15.3.40
त्वं चापि फलभाक्तात तपसः पार्थिवो ह्यसि ।
फलभाजो हि राजानः कल्याणस्येतरस्य वा ॥ १५.३.४० ॥
हे तात! तुम भी तप के फल के भागी हो, क्योंकि तुम राजा हो। राजा ही निश्चय ही पुण्य या उसके विपरीत के फल के भागी होते हैं।