महाभारत · अध्याय 15.3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
15.3.1
युधिष्ठिरस्य नृपतेर्दुर्योधनपितुस्तदा ।
नान्तरं दद्दशू राज्ये पुरुषाः प्रणयं प्रति ॥ १५.३.१ ॥
तेव्हा दुर्योधनाचे पिता राजा धृतराष्ट्र यांच्या राज्यात युधिष्ठिराविषयीच्या स्नेहाबाबत हेरांना कोणतीही संधी दिसली नाही.
15.3.2
यदा तु कौरवो राजा पुत्रं सस्मार बालिशम् ।
तदा भीमं हृदा राजन्नपध्याति स पार्थिवः ॥ १५.३.२ ॥
हे राजा! कौरव राजा जेव्हा आपल्या मूर्ख पुत्राचे स्मरण करत, तेव्हा त्या राजाने मनात भीमाविषयी द्वेष धरला.
15.3.3
कौरवश्चैव भीमश्च हृदाऽन्योन्यमवर्तताम् ।
ध्यायन्तौ श्लक्ष्णया वाचा त्वन्योन्यमभितिष्टितां ॥ १५.३.३ ॥
कौरव आणि भीम मनात एकमेकांचा विचार करत होते, आणि गोड बोलण्यातही एकमेकांसमोर उभे राहिले होते.
15.3.4
अप्रकाशं व्यलीकानि चकारास्य वृकोदरः ।
आज्ञां प्रत्यहरच्चापि कृतकैः पुरुषैः सदा ॥ १५.३.४ ॥
वृकोदर (भीम) गुप्तपणे त्याच्याविरुद्ध अपकार करत असे; बनावट माणसांद्वारे त्याचा आदेशही सतत रद्द करीत असे.
15.3.5
स्मरन्दुर्मन्त्रितं तस्य वृत्तान्यप्यस्य कानिचित् ।
असकृच्चाप्युवाचेदं हतास्ते मन्दचेतसः ॥ १५.३.५ ॥
त्याची दुष्ट मसलत आणि त्याची काही कृत्ये आठवून, तो वारंवार असेही बोलला, "तुझे मंदबुद्धी पुत्र मारले गेले."
15.3.6
अथ भीमः सुहृन्मध्ये बाहुशब्दं तथाऽकरोत् ।
संश्रवे धृतराष्ट्रस्य गान्धार्याश्चाप्यमर्षणः ॥ १५.३.६ ॥
मग अमर्षी भीमाने मित्रांमध्ये दंड थोपटून आवाज केला; धृतराष्ट्र आणि गांधारी ऐकतील अशा रीतीने.
15.3.7
स्मृत्वा दुर्योधनं शत्रुं कर्णदुःखासनावपि ।
प्रोवाचेदं सुसंरब्धो भीमः सपरुषं वचः ॥ १५.३.७ ॥
शत्रू दुर्योधन, कर्ण आणि दुःशासन यांचे स्मरण करून अत्यंत संतप्त झालेला भीम हे कठोर वचन बोलला.
15.3.8
अन्धस्य नृपतेः पुत्रा मया परिघवाहुना ।
नीता लोकममुं सर्वे नानाशस्त्रास्त्रयोधिनः ॥ १५.३.८ ॥
आंधळ्या राजाचे सर्व पुत्र, नाना शस्त्रास्त्रांत निपुण योद्धे, परिघबाहू अशा माझ्याकडून त्या लोकी पाठविले गेले.
15.3.9
इमौ तौ परिघप्रख्यौ भुजौ मम दुरासदौ ।
ययोरन्तरमासाद्य धार्तराष्ट्राः क्षयं गताः ॥ १५.३.९ ॥
परिघासारखे हे माझे दोन बाहू दुर्धर्ष आहेत; यांच्या मधे संधी मिळून धृतराष्ट्राचे पुत्र नाश पावले.
15.3.10
ताविमौ चन्दनेनाकौ वन्दनीयौ च मे भुजौ ।
याभ्यां दुर्योधनो नीतः क्षयं ससुतबान्धवः ॥ १५.३.१० ॥
चंदनाने लेपलेले आणि वंदनीय असे माझे हे दोन बाहू; ज्यांच्या योगे दुर्योधन पुत्र व बांधवांसह नाशाला नेला गेला.
15.3.11
एतास्चान्याश्च विविधाः शल्यभुता नराधिपः ।
वृकोदरस्य ता वाचः श्रुत्वा निर्वेदमागमत् ॥ १५.३.११ ॥
हे आणि इतर अनेक शल्यासारखी बोचणारी वचने; वृकोदराची ती वचने ऐकून नरेश खिन्न झाला.
15.3.12
सा च बुद्धिमती देवी कालपर्यायवेदिनी ।
गान्धारी सर्वधर्मज्ञा तान्यलीकानि शुश्रुवे।
कुन्तीं वर्या तु संवीक्ष्य शापे नास्याकरोन्मति ॥ १५.३.१२ ॥
ती बुद्धिमती देवी गांधारी, कालचक्राची जाणकार, सर्वधर्मज्ञ; त्या असत्य वचनांची तिने श्रवणे केली. पण कुंतीला पाहून तिने शाप देण्याचे मन केले नाही.
15.3.13
ततः पञ्चदशे वर्षे समतीते नराधिपः ।
राजा निर्वेदमापेदे भीमवाग्बाणपीडितः ॥ १५.३.१३ ॥
नंतर पंधरावे वर्ष सरल असता, भीमाच्या वाग्बाणांनी पीडित झालेल्या राजाला वैराग्य प्राप्त झाले.
15.3.14
सुखासक्तं कृच्छ्रपरं ज्ञात्वा चैव युधिष्ठिरम् ।
तपोयोगात्तपस्तप्तुं मनश्चक्रे महामतिः ॥ १५.३.१४ ॥
युधिष्ठिर सुखासक्त असून कठोर तपात रुची नसलेला आहे हे जाणून, त्या महामतीने तपोयोगाने तप करण्याचे मनात ठरवले.
15.3.15
नान्वबुध्यत तद्राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
श्वेताश्वोवाऽथकुन्ती वा द्रौपदी वा यशस्विनी ॥ १५.३.१५ ॥
कुंतीपुत्र राजा युधिष्ठिराला ते समजले नाही; श्वेताश्व, कुंती किंवा यशस्विनी द्रौपदीलाही ते समजले नाही.
15.3.16
माद्रीपुत्रौ च भीमस्य मतं तावन्ववर्तताम् ।
राज्ञस्तु चित्तं रक्षन्तौ नोचतुः स्वयमप्रियम् ॥ १५.३.१६ ॥
माद्रीचे दोन्ही पुत्र भीमाच्या मताचे अनुसरण करत; पण राजाच्या मनाचे रक्षण करत त्यांनी स्वतः अप्रिय असे काही सांगितले नाही.
15.3.17
ततः समानयामास धृतराष्ट्रः सुहृज्जनम् ।
बाष्पसंदिग्धमत्यर्थमिदमाह च तान्भृशम् ॥ १५.३.१७ ॥
मग धृतराष्ट्राने सुहृदांना बोलावून घेतले आणि अश्रूंनी दाटलेल्या कंठाने अत्यंत व्याकूळ होऊन त्यांना हे सांगितले.
15.3.18
विदितं भवतामेतद्यथा वृत्तः कुरुक्षयः ।
ममापराधात्तत्सर्वमिति ज्ञेयं तु कौरवाः ॥ १५.३.१८ ॥
कुरूंचा विनाश कसा घडला हे तुम्हाला ठाऊक आहे. हे कौरवांनो, हे सर्व माझ्याच अपराधामुळे घडले, हेच जाणावे.
15.3.19
योऽहं दुष्टमतिं मन्दो ज्ञातीनां भयवर्धनम् ।
दुर्योधनं कौरवाणामाधइपत्येऽभ्यषेचयम्।
यच्चाहं वासुदेवस्य नाश्रौषं वाक्यमर्थवत् ॥ १५.३.१९ ॥
दुष्ट बुद्धीचा आणि मूर्ख असा मी, जातींना भय वाढवणाऱ्या दुर्योधनाला कौरवांच्या आधिपत्यावर अभिषिक्त केले; आणि वासुदेवाचे सार्थ वचन मी ऐकले नाही.
15.3.20
वध्यतां साध्वयं पापः सामात्य इति दुर्मतिः ।
पुत्रस्नेहाभिभूतस्तु हितमुक्तो मनीषिभिः ॥ १५.३.२० ॥
'हा पापी आणि दुर्बुद्धी मंत्र्यांसह वधास योग्य आहे' असे; पण पुत्रस्नेहाने अभिभूत झालो मी, ज्ञान्यांनी सांगितलेला हितकारक सल्ला स्वीकारला नाही.
15.3.21
विदुरेणाथ भीष्मेण द्रोणेन च कृपेण च ।
पदेपदे भगवता व्यासेन च महात्मना।
संजयेनाथ गान्धार्या तदिदं तप्यते मया ॥ १५.३.२१ ॥
विदुर, भीष्म, द्रोण आणि कृप यांनी, पावलोपावली भगवान व्यास, महात्मा संजय आणि गांधारी यांनी दिलेले उपदेश — तेच आता मला पोळत आहेत.
15.3.22
यच्चाहं पाण्डुपुत्रेषु गुणवत्सु महात्मसु ।
न न्यस्तवाञ्श्रियं दीप्तां पितृपैतामहीमिमाम् ॥ १५.३.२२ ॥
पांडूच्या गुणवान महात्मा पुत्रांना, पिता-पितामहांकडून आलेली ही तेजस्वी राजलक्ष्मी मी सोपवली नाही.
15.3.23
विनाशं पश्यमानो हि सर्वराज्ञां गदाग्रजः ।
एतच्छ्रेयस्तु परमममन्यत जनार्दनः ॥ १५.३.२३ ॥
सर्व राजांचा विनाश पाहून गदाग्रज जनार्दनांनी हेच परम कल्याण मानले.
15.3.24
सोहमेतान्यलीकानि दुर्वृत्तान्यात्मनस्तदा ।
हृदये शल्यभूतानि धारयामि सहस्रशः ॥ १५.३.२४ ॥
तोच मी, त्या वेळी केलेली माझी ही असत्ये आणि दुराचरणे हृदयात काट्यांसारखी हजारो वेळा बाळगत आहे.
15.3.25
विशेषतस्तु दह्यामि वर्षे पञ्चदशेऽद्य वै ।
अस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं नियतोस्मि सुदुर्मतिः ॥ १५.३.२५ ॥
विशेषतः आज पंधराव्या वर्षात मी जळत आहे. या पापाच्या शुद्धीसाठी मी नियमात बद्ध आहे, अत्यंत दुर्बुद्धी आहे मी.
15.3.26
चतुर्थे नियते काले कदाचिदपि चाष्टमे ।
तृष्णाविनयनं भुञ्जे गान्धारी वेद तन्मम ॥ १५.३.२६ ॥
नियत काळी, चौथ्या दिवशी, कधी आठव्या दिवशीही, तृष्णा शमविण्यासाठी मी भोजन करतो. हे गांधारीला माहीत आहे.
15.3.27
करोत्याहारमिति मां सर्वः परिजनः सदा ।
युधिष्ठिरभयादेति भृशं तप्यति पाण्डवः ॥ १५.३.२७ ॥
'हा मला भोजन करवतो' असे माझे सर्व परिजन नेहमी म्हणतात. युधिष्ठिराच्या भयाने पांडव अत्यंत दुःखी होतो.
15.3.28
भूमौ शये जप्यपरो दर्भष्वजिनसंवृतः ।
नियमव्यपदेशेन गान्धारी च यशस्विनी ॥ १५.३.२८ ॥
मी जमिनीवर झोपतो, जपात मग्न, दर्भावर मृगचर्माने आच्छादित होऊन. नियमाच्या निमित्ताने यशस्विनी गांधारीही.
15.3.29
अहं पुत्रशतं वीरं सङ्ग्रामेष्वपलायिनम् ।
नानुतप्ये हतं तत्र क्षत्रधर्मं हि तं विदुः ॥ १५.३.२९ ॥
युद्धांत पाठ न दाखविणारे माझे शंभर वीर पुत्र तेथे मारले गेले याचे मला दुःख नाही; तो क्षत्रधर्म होय असे लोक जाणतात.
15.3.30
इत्युक्त्वा धर्मराजानमभ्यभाषत कौरवः ।
भद्रं ते यादवीमातर्वचश्चेदं निबोध मे ॥ १५.३.३० ॥
असे बोलून कौरवाने धर्मराजाला संबोधले: 'हे यादवीमाते, तुझे कल्याण असो; माझे हे वचन ऐक.'
15.3.31
सुखमध्युषितः पुत्र त्वया सुपरिपालितः ।
मया दानानि दत्तानि श्राद्धानि च पुनःपुनः ॥ १५.३.३१ ॥
हे पुत्रा, तू सुखाने राहिलास आणि उत्तम रक्षिला गेलास. मी वारंवार दाने आणि श्राद्धे दिली.
15.3.32
प्रकृष्टं च मया पुत्र पुण्यं चीर्णं यथाबलम् ।
गान्धारी हतपुत्रेयं धैर्येणोदीक्षते च माम् ॥ १५.३.३२ ॥
हे पुत्रा, मी माझ्या शक्तीनुसार उत्तम पुण्यकर्मे केली. पुत्र मारले गेलेली ही गांधारी धैर्याने माझ्याकडे पाहते.
15.3.33
द्रौपद्या ह्यपकर्तारस्तव चैश्वर्यहारिणः ।
समतीता नृशंसास्ते स्वधर्मेण हता युधि ॥ १५.३.३३ ॥
द्रौपदीचे अपराधी आणि तुझे ऐश्वर्य हरण करणारे ते क्रूर लोक निघून गेले. युद्धात ते स्वधर्माने मारले गेले.
15.3.34
न तेषु प्रतिकर्तव्यं पश्यामि कुरुनन्दन ।
सर्वे शस्त्रजिताँल्लोकान्गतास्तेऽभिमुखं हताः ॥ १५.३.३४ ॥
हे कुरुनंदना, त्यांच्यावर प्रतिशोध घेण्यासारखे काही आहे असे मला दिसत नाही. ते सर्व शस्त्राने जिंकलेल्या लोकांना गेले; समोरासमोर लढताना मारले गेले.
15.3.35
आत्मनस्तु हितं पुण्यं प्रतिकर्तव्यमद्य ते ।
गान्धार्याश्चैव राजेन्द्र तदनुज्ञातुमर्हसि ॥ १५.३.३५ ॥
पण हे राजेंद्रा, आता तुझ्या हितासाठी आणि पुण्यासाठी जे करायचे आहे ते तू करावे; गांधारीची अनुज्ञाही तुला मिळवणे योग्य आहे.
15.3.36
त्वं तु शस्त्रभृतां श्रेष्ठः सततं धर्मवत्सलः ।
राजा गुरुः प्राणभृतां तस्मादेतद्ब्रवीम्यहम् ॥ १५.३.३६ ॥
तू शस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठ आणि सदैव धर्मप्रिय आहेस. राजा हा प्राणिमात्रांचा गुरु आहे; म्हणून मी हे सांगतो.
15.3.37
अनुज्ञातस्त्वया वीर संश्रयेयं वनान्यहम् ।
चीरवल्कलभृद्राजन्गान्धार्या सहितोऽनया ॥ १५.३.३७ ॥
हे वीरा, राजा! तुझी अनुमती मिळाल्यावर मी हिच्यासह चीर व वल्कल धारण करून वनांचा आश्रय घेईन.
15.3.38
तवाशिषः प्रयुञ्जानो भविष्यामि वनेचरः ।
उचितं नः कुले तात सर्वेषां भरतर्षभ।
पुत्रेष्वैश्चर्यमाधाय वयसोन्ते वनं नृप ॥ १५.३.३८ ॥
तुझे आशीर्वाद मागत मी वनवासी होईन. हे तात, भरतश्रेष्ठा! आमच्या कुळात सर्वांसाठी हेच योग्य आहे—हे नृपा, वयाच्या शेवटी पुत्रांवर ऐश्वर्य सोपवून वनात जाणे.
15.3.39
तत्राहं वायुभक्षो वा निराहारोपि वा वसन् ।
पत्न्या सहानया वीर चरिष्यामि तपः परम् ॥ १५.३.३९ ॥
तेथे मी वायुभक्षण करून किंवा निराहार राहूनही, हे वीरा, हिच्यासह परम तप करीन.
15.3.40
त्वं चापि फलभाक्तात तपसः पार्थिवो ह्यसि ।
फलभाजो हि राजानः कल्याणस्येतरस्य वा ॥ १५.३.४० ॥
हे तात! तूही तपाच्या फलाचा भागीदार आहेस, कारण तू राजा आहेस. राजेच खरोखर पुण्य किंवा त्याच्या विरुद्धाच्या फलाचे भागीदार असतात.