महाभारत · अध्याय 15.30
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
15.30.1
ततः समुपविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु ।
व्यासः सत्यवतीपुत्रः प्रोवाचामन्त्र्य पार्थिवम् ॥ १५.३०.१ ॥
तब महात्मा पाण्डव बैठ गए, तो सत्यवती के पुत्र व्यास ने राजा को सम्बोधित करके कहा।
15.30.2
धृतराष्ट्र महाबाहो कच्चित्ते वर्तते तपः ।
कच्चिन्मनस्ते प्रीणाति वनवासे नराधिप ॥ १५.३०.२ ॥
हे महाबाहु धृतराष्ट्र, क्या तुम्हारी तपस्या ठीक चल रही है? हे नराधिप, क्या वनवास में तुम्हारा मन प्रसन्न रहता है?
15.30.3
कच्चिद्धृदि न ते शोको राजन्पुत्रविनाशजः ।
कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि सुप्रसन्नानि तेऽनघ ॥ १५.३०.३ ॥
हे राजन, क्या तुम्हारे हृदय में पुत्रों के विनाश से उत्पन्न शोक नहीं है? हे निष्पाप, क्या तुम्हारे सब ज्ञान पूर्ण रूप से प्रसन्न और स्पष्ट हैं?
15.30.4
कच्चिद्बुद्धिं दृढां कृत्वा चरस्यारण्यकं विधिम् ।
कच्चिद्वधूश्च गान्धारी न शोकेनाभिभूयते ॥ १५.३०.४ ॥
क्या तुम अपनी बुद्धि को दृढ़ करके वनवास की विधि का पालन कर रहे हो? और क्या तुम्हारी पुत्रवधू गान्धारी शोक से अभिभूत नहीं होती?
15.30.5
महाप्रज्ञा बुद्धिमती देवी धर्मार्थदर्शिनी ।
आगमापायतत्त्वज्ञा कच्चिदेषा न शोचति ॥ १५.३०.५ ॥
महाप्रज्ञा, बुद्धिमती देवी, जो धर्म और अर्थ को देखने वाली हैं, और उत्पत्ति तथा विनाश के तत्त्व को जानने वाली हैं, क्या वे शोक नहीं करतीं?
15.30.6
कच्चित्कुन्ती च राजंस्त्वां शुश्रूषत्यनहङ्कृता ।
या परित्यज्य स्वं पुत्रं गुरुशुश्रूषणे रता ॥ १५.३०.६ ॥
हे राजन, क्या कुन्ती तुम्हारी सेवा अहंकार-रहित होकर करती है? जिसने अपने पुत्रों को त्याग कर गुरुजनों की सेवा में मन लगाया है।
15.30.7
कच्चिद्धर्मसुतो राजा त्वया प्रत्यभिनन्दितः ।
भीमार्जुनयमाश्चैव कच्चिदेतेऽपि सान्तिताः ॥ १५.३०.७ ॥
क्या धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिर का तुमने स्वागत-सत्कार किया? क्या ये भीम, अर्जुन और यमज भी सान्त्वना पा चुके हैं?
15.30.8
कच्चिन्नन्दसि दृष्ट्रैतान्कच्चिते निर्मलं मनः ।
कच्चिच्च शुद्धभावोसि जातज्ञानो नराधिप ॥ १५.३०.८ ॥
क्या इन्हें देखकर तुम आनंदित होते हो? क्या तुम्हारा मन निर्मल है? हे नराधिप, क्या तुम्हारा भाव शुद्ध है और तुमने ज्ञान प्राप्त कर लिया है?
15.30.9
एतद्धि त्रितयं श्रेष्ठं सर्वभूतेषु भारत ।
निर्वैरता महाराज सत्यमक्रोध एव च ॥ १५.३०.९ ॥
हे भरतवंशी, सभी प्राणियों के प्रति ये तीनों गुण सर्वश्रेष्ठ हैं: वैरहीनता, हे महाराज, सत्य और क्रोधहीनता।
15.30.10
कच्चित्ते न च मोहोस्ति वनवासेन भारत ।
स्वदत्ते वन्यमन्नं वा उपवासोपि वा भवेत् ॥ १५.३०.१० ॥
हे भरतवंशी, क्या वनवास के कारण तुम्हें मोह नहीं होता? क्या तुम्हें स्वयं प्राप्त वन्य अन्न मिलता है या कभी उपवास भी करना पड़ता है?
15.30.11
विदितं चापि राजेन्द्र विदुरस्य महात्मनः ।
गमनं विधिनाऽनेन धर्मस्य सुमहात्मनः ॥ १५.३०.११ ॥
हे राजेन्द्र, महात्मा विदुर का इस विधि से जाना तुम्हें भी ज्ञात है, और उस अत्यंत महात्मा धर्म का गमन भी।
15.30.12
माण्डव्यशापाद्धि स वै धर्मो विदुरतां गतः ।
महाबुद्धिर्महायोगी महात्मा सुमहामनाः ॥ १५.३०.१२ ॥
माण्डव्य के शाप से ही वह धर्म विदुरत्व को प्राप्त हुए थे। वे महाबुद्धि, महायोगी, महात्मा और अत्यंत उदार मन वाले थे।
15.30.13
बृहस्पतिर्वा देवेषु शुक्रो वाऽप्यसुरेषु च ।
न तथा बुद्धिसम्पन्नो यथा स पुरुषर्षभः ॥ १५.३०.१३ ॥
देवताओं में बृहस्पति अथवा असुरों में शुक्र भी उतने बुद्धिमान नहीं हैं, जितने वे पुरुषश्रेष्ठ हैं।
15.30.14
तपोबलव्ययं कृत्वा सुचिरात्सम्भृतं तदा ।
माण्डव्येनर्षिणा धर्मो ह्यभिभूतः सनातनः ॥ १५.३०.१४ ॥
तब माण्डव्य ऋषि ने अपनी दीर्घकाल से संचित तपोबल की शक्ति का व्यय करके सनातन धर्म को अभिभूत कर दिया।
15.30.15
नियोगाद्ब्रह्मणः पूर्वं मया स्वेन बलेन च ।
वैचित्रवीर्यके क्षेत्रे जातः स सुमहामतिः ॥ १५.३०.१५ ॥
पूर्वकाल में ब्रह्मा के आदेश से और अपने ही बल से मैं वैचित्रवीर्य के क्षेत्र में उत्पन्न हुआ, वह महाबुद्धिमान।
15.30.16
भ्राता तव महाराज देवदेवः सनातनः ।
धारणान्मनसा ध्यानाद्य धर्म कवयो विदुः ॥ १५.३०.१६ ॥
हे महाराज, तुम्हारे भाई देवों के देव सनातन (धर्म) हैं; धारणा और मन से ध्यान के द्वारा विद्वान जिन्हें धर्म जानते हैं।
15.30.17
सत्येन संवर्धयति यो दमेन शमेन च ।
अहिंसया च दानेन तपसा च सनातनः ॥ १५.३०.१७ ॥
जो सत्य, दम, शम, अहिंसा, दान और तप से (धर्म को) संवर्धित करता है, वही सनातन (धर्म) है।
15.30.18
येन योगबलाज्जातः कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
धर्म इत्येष नृपते प्राज्ञेनामितबुद्धिना ॥ १५.३०.१८ ॥
जिससे योगबल से कुरुराज युधिष्ठिर उत्पन्न हुए, हे नृप, अमित बुद्धि वाले प्राज्ञ (विदुर) द्वारा यह धर्म (कहा गया) है।
15.30.19
यथा वह्निर्यथा वायुर्यथाऽऽपः पृथिवी यथा ।
यथाऽऽकाशं तथा धर्म इह चामुत्र च स्थितः ॥ १५.३०.१९ ॥
जैसे अग्नि, जैसे वायु, जैसे जल और पृथ्वी, जैसे आकाश स्थित है, वैसे ही धर्म यहाँ और परलोक में भी स्थित है।
15.30.20
सर्वगश्चैव राजेन्द्र सर्वं व्याप्य चराचरम् ।
दृश्यते देवदेवैः स सिद्धैर्निर्मुक्तकल्मषैः ॥ १५.३०.२० ॥
हे राजेन्द्र, वह सर्वव्यापी है और चराचर सबमें व्याप्त है; पापमुक्त सिद्धों और देवों के देव उसे देखते हैं।
15.30.21
यो हि धर्मः स विदुरो विदुरो यः स पाण्डवः ।
स एष राजन्दृश्यस्ते माण्डवः प्रेष्यवत्स्थितः ॥ १५.३०.२१ ॥
जो धर्म है, वही विदुर है; जो विदुर है, वही पाण्डव है। हे राजन, वही यह माण्डव्य तुम्हें दास की भाँति खड़ा दिखाई देता है।
15.30.22
प्रविष्टः स महात्मानं भ्राता ते बुद्धिसम्मतः ।
दृष्ट्वा महात्मा कौन्तेयं महायोगबलान्वितः ॥ १५.३०.२२ ॥
वह तुम्हारे बुद्धिमान भाई, महात्मा में प्रविष्ट हुए। महायोगबल से युक्त उस महात्मा ने कौन्तेय को देखा।
15.30.23
त्वां चापि श्रेयसा योक्ष्ये नचिराद्भरतर्षभ ।
संशयच्छेदनार्थाय प्राप्तं मां विद्धि पुत्रक ॥ १५.३०.२३ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, मैं शीघ्र ही तुम्हें भी कल्याण से युक्त करूँगा। हे पुत्र, संशय दूर करने के लिए मुझे आया हुआ जानो।
15.30.24
न कृतं यैः पुरा कैश्चित्कर्म लोके महर्षिभिः ।
आश्चर्यभूतं तपसः फलं तद्दर्शयामि वः ॥ १५.३०.२४ ॥
पूर्व में लोक के किसी भी महर्षि द्वारा जो कर्म नहीं किया गया था, तपस्या का वह आश्चर्यमय फल मैं आप लोगों को दिखाता हूँ।
15.30.25
किमिच्छसि महीपाल मत्तः प्राप्तुमभीप्सितम् ।
द्रष्ट्रुं स्प्रष्टुमथ श्रोतुं तत्कर्तास्मि तवानघ ॥ १५.३०.२५ ॥
हे महीपाल, तुम मुझसे जो प्राप्त करना चाहते हो, जिसे देखना, छूना या सुनना चाहते हो, वह मैं तुम्हारे लिए करूँगा, हे निष्पाप।