મહાભારત · અધ્યાય 15.31
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
15.31.1
वनवासं गते विप्र धृतराष्ट्रे महीपतौ ।
सभार्ये नृपशार्दूले वध्वा कुन्त्या समन्विते ॥ १५.३१.१ ॥
હે બ્રાહ્મણ, વનવાસે ગયેલા રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર, પત્ની અને પુત્રવધૂ કુંતી સાથે.
15.31.2
विदुरे चापि धर्मज्ञे धर्मराजं व्यपश्रिते ।
वसत्सु पाण्डुपुत्रेषु सर्वेष्वाश्रममण्डले ॥ १५.३१.२ ॥
ધર્મજ્ઞ વિદુર પણ ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરના શરણે હતા; પાંડુપુત્રો બધા આશ્રમમંડળમાં વસતા હતા ત્યારે.
15.31.3
यत्तदाश्चर्यमिति वै करिष्यामीत्युवाच ह ।
व्यासः परमतेजस्वी महर्षिस्तद्वदस्व मे ॥ १५.३१.३ ॥
'આ હું કરીશ' એમ કહીને પરમ તેજસ્વી મહર્ષિ વ્યાસે જે આશ્ચર્ય કહ્યું હતું, તે મને કહો.
15.31.4
वनवासे च कौरव्याः कियन्तं कालमच्युतः ।
युधिष्ठिरो नरपतिर्न्यवसत्सजनस्तदा ॥ १५.३१.४ ॥
વનવાસમાં કૌરવ અચ્યુત નરપતિ યુધિષ્ઠિર ત્યારે પોતાના લોકો સાથે કેટલો સમય વસ્યા?
15.31.5
किमाहाराश्च ते तत्र ससैन्या न्यवसन्प्रभो ।
सान्तःपुरा महात्मान एतदिच्छामि वेदितुम् ॥ १५.३१.५ ॥
હે પ્રભુ, ત્યાં સેના અને અંતઃપુર સાથે તે મહાત્માઓ કયા આહારથી રહ્યા? આ હું જાણવા ઇચ્છું છું.
15.31.6
वनवासगतं राजन्धृतराष्ट्रं महीपतिम् ।
युधिष्ठिरोऽभ्ययाद्द्रष्टुं ससैन्यो भ्रातृभिः सह ॥ १५.३१.६ ॥
હે રાજન, વનવાસે ગયેલા મહીપતિ ધૃતરાષ્ટ્રને જોવા યુધિષ્ઠિર ભાઈઓ અને સેના સાથે ગયા.
15.31.7
प्रथमे दिवसे चैषामापो मूलं फलं तथा ।
भोजनं भूमिशय्या च तत्रासीद्भरतर्षभ ॥ १५.३१.७ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, પ્રથમ દિવસે તેમનો આહાર પાણી, મૂળ અને ફળ હતો; અને ભૂમિ જ તેમની શય્યા હતી.
15.31.8
तेऽनुज्ञातास्तदा राजन्कुरुराजेन पाण्डवाः ।
विविधान्यन्नपानानि शय्याश्चैवाभजन्वने ॥ १५.३१.८ ॥
હે રાજન, ત્યારે કુરુરાજની અનુમતિ મેળવીને પાંડવોએ વનમાં વિવિધ અન્નપાન અને શય્યાઓ સ્વીકારી.
15.31.9
मासमेकं विजह्रुस्ते ससैन्यान्तःपुरो वने ।
अथ तत्रागमद्व्यासो यथोक्तं ते मयाऽनघ ॥ १५.३१.९ ॥
તેઓ સેના અને અંતઃપુર સહિત એક માસ વનમાં વિહર્યા. હે નિષ્પાપ, ત્યાં વ્યાસ આવ્યા, જેમ મેં તને કહ્યું હતું.
15.31.10
तथा च तेषां सर्वेषां कथाभिर्नृपसन्निधौ ।
व्यासन्वास्य तं राजन्नाजग्मुर्मुनयोऽपरे ॥ १५.३१.१० ॥
એ જ રીતે તેઓ બધાની વાતચીત વચ્ચે, રાજાની સમીપ વ્યાસને બેસાડીને, હે રાજન, બીજા મુનિઓ પણ આવ્યા.
15.31.11
नारदः पर्वतश्चैव देवलश्च महातपाः ।
विश्वावसुस्तुंबुरुश्च चित्रसेनश्च भारत ॥ १५.३१.११ ॥
નારદ, પર્વત, અને મહાતપસ્વી દેવલ, વિશ્વાવસુ, તુંબુરુ અને ચિત્રસેન પણ, હે ભારત.
15.31.12
तेषामपि यथान्यायं पूजां चक्रे महातपाः ।
धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातः कुरराजो युधिष्ठिरः ॥ १५.३१.१२ ॥
ધૃતરાષ્ટ્રની અનુમતિથી કુરુરાજ યુધિષ્ઠિરે પણ તેમની યથાયોગ્ય પૂજા કરી.
15.31.13
निषेदुस्ते ततः सर्वे पूजां प्राप्य युधिष्ठिरात् ।
आसनेषु च पुण्येषु बर्हिणेषु वरेषउ च ॥ १५.३१.१३ ॥
પછી બધા યુધિષ્ઠિર પાસેથી સન્માન પામીને પવિત્ર દર્ભાસનો પર બેઠા.
15.31.14
तेषु तत्रोपविष्टेषु स तु राजा महामतिः ।
पाण्डुपुत्रैः परिवृतो निषसाद कुरूद्वह ॥ १५.३१.१४ ॥
તેઓ ત્યાં બેઠા ત્યારે, મહામતિ રાજા, કુરુવંશના શ્રેષ્ઠ, પાંડુના પુત્રોથી ઘેરાયેલા બેઠા.
15.31.15
गान्धारी चैव कुन्ती च द्रौपदी सात्वती तथा ।
स्त्रियश्चान्यास्तथाऽन्याभिः सहोपविविशुस्ततः ॥ १५.३१.१५ ॥
ગાંધારી, કુંતી, દ્રૌપદી, સાત્વતી અને બીજી સ્ત્રીઓ, બીજી સ્ત્રીઓ સાથે ત્યારે બેઠી.
15.31.16
तेषां तत्र कथा दिव्या धर्मिष्ठाश्चाभवन्नृप ।
राजर्षीणां पुराणानां देवासुरविभिश्रिताः ॥ १५.३१.१६ ॥
હે રાજન, ત્યાં તેમની વાતો દિવ્ય અને અત્યંત ધર્મનિષ્ઠ હતી; દેવો અને અસુરો સાથે ગૂંથાયેલી પ્રાચીન રાજર્ષિઓની કથાઓ હતી.
15.31.17
ततः कथान्ते व्यासस्तं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ।
प्रोवाच वदतांश्रेष्ठः पुनरेव स तद्वचः ॥ १५.३१.१७ ॥
પછી વાર્તાના અંતે, વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ વ્યાસે પ્રજ્ઞાચક્ષુ એ ઈશ્વર (ધૃતરાષ્ટ્ર) ને ફરીથી તે વચન કહ્યાં.
15.31.18
प्रीयमाणो महातेजाः सर्ववेदविदांवरः ।
विदितं मम राजेन्द्र यत्ते हृदि विवक्षितम् ॥ १५.३१.१८ ॥
પ્રસન્ન થયેલા મહાતેજસ્વી, સર્વવેદજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ તેમણે કહ્યું: "હે રાજેન્દ્ર, તમારા હૃદયમાં જે કહેવાની ઇચ્છા છે તે મને જાણીતું છે."
15.31.19
दह्यमानस्य शोकेन तव पुत्रकृतेन वै ।
गान्धार्याश्चैव यद्दुःखं हृदि तिष्टति नित्यदा ॥ १५.३१.१९ ॥
તારા પુત્રોને કારણે ઉત્પન્ન થયેલા શોકથી તું બળી રહ્યો છે; અને ગાંધારીના હૃદયમાં સદા રહેલું દુઃખ પણ તે જ છે.
15.31.20
कुन्त्याश्च यन्महाराज द्रौपद्याश्च हृदि स्थितम् ।
यच्च धारयते तीव्रं दुःखं पुत्रविनाशजम्।
सुभद्रा कृष्णभगिनी तच्चापि विदितं मम ॥ १५.३१.२० ॥
મહારાજ, કુંતી અને દ્રૌપદીના હૃદયમાં જે દુઃખ છે, અને પુત્રોના વિનાશથી જન્મેલી તીવ્ર વેદના તેઓ ધારણ કરે છે, કૃષ્ણની બહેન સુભદ્રાનું તે દુઃખ પણ મને જ્ઞાત છે.
15.31.21
श्रुत्वा समागममिमं सर्वेषां वस्ततो नृप ।
संशयच्छेदनार्थाय प्राप्तः कौरवनन्दन ॥ १५.३१.२१ ॥
હે રાજા, તમારા સૌના આ સમાગમની વાત સાંભળીને, સંશય દૂર કરવા માટે, હે કૌરવનંદન, હું આવ્યો છું.
15.31.22
इमे च देवगन्धर्वाः सर्वे चेमे महर्षयः ।
पश्यन्तु तपसो वीर्यमद्य मे चिरसम्भृतम् ॥ १५.३१.२२ ॥
આ દેવો અને ગંધર્વો, અને આ સર્વ મહર્ષિઓ, આજે મારા લાંબા સમયથી સંચિત તપનું બળ જુઓ.
15.31.23
तदुच्यतां महाप्राज्ञ कं कामं प्रददामि ते ।
प्रवणोस्मि वरं दातुं पश्य मे तपसो बलम् ॥ १५.३१.२३ ॥
તેથી, હે મહાપ્રાજ્ઞ, તારી કઈ ઇચ્છા હું પૂર્ણ કરું તે કહે. વરદાન આપવા હું તત્પર છું; મારા તપનું બળ જો.
15.31.24
एवमुक्तः स राजेन्द्रो व्यासेनामितबुद्धिना ।
मुहूर्तमिव संचिन्त्य वचनायोपचक्रमे ॥ १५.३१.२४ ॥
અમિત બુદ્ધિવાળા વ્યાસે આ પ્રમાણે કહ્યું ત્યારે, તે રાજેન્દ્ર જાણે ક્ષણભર વિચારીને બોલવા પ્રવૃત્ત થયા.
15.31.25
धन्योस्म्यनुगृहीतश्च सफलं जीवितं च मे ।
यन्मे समागमोऽद्येह भवद्भिः सह साधुभिः ॥ १५.३१.२५ ॥
હું ધન્ય અને અનુગ્રહિત છું; આજે અહીં તમ સાધુજનો સાથે મારો સમાગમ થયો, તેથી મારું જીવન સફળ થયું.
15.31.26
अद्य चाप्यवगच्छामि गतिमिष्टामिहात्मनः ।
ब्रह्मकल्पैर्भवद्भिर्यत्समेतोऽहं तपोधनाः ॥ १५.३१.२६ ॥
આજે મને મારી ઇષ્ટ ગતિ પણ સમજાઈ રહી છે; હે તપોધનો, બ્રહ્મા સમાન તમ સાથે હું મળ્યો છું.
15.31.27
दर्शनादेव भवतां पूतोऽहं नात्र संशयः ।
विद्यते न भयं चापि परलोके ममानघाः ॥ १५.३१.२७ ॥
માત્ર તમારા દર્શનથી જ હું પવિત્ર થયો છું, એમાં સંશય નથી. હે નિષ્પાપો, પરલોકમાં પણ મને ભય નથી.
15.31.28
किंतु तस्य सुदुर्बुद्धेर्मन्दस्यापनयैर्भृशम् ।
दूयते मे मनो नित्यं स्मरतः पुत्रगृद्धिनः ॥ १५.३१.२८ ॥
પરંતુ તે અતિ દુર્બુદ્ધિ, મૂર્ખ, પુત્રમાં આસક્ત માણસના દુષ્કર્મોનું સ્મરણ કરીને મારું મન સદા અત્યંત દુઃખી થાય છે.
15.31.29
अपापाः पाण्डवा येन निकृताः पापबुद्धिना ।
घातिता पृथिवी येन सहया सनरद्विपा ॥ १५.३१.२९ ॥
જે પાપબુદ્ધિએ નિષ્પાપ પાંડવોને છેતર્યા, જેણે ઘોડા, માણસો અને હાથીઓ સહિત પૃથ્વીનો વિનાશ કરાવ્યો.
15.31.30
राजानश्च महात्मानो नानाजनपदेश्वराः ।
आगम्य मम पुत्रार्थे सर्वे मृत्युवशं गताः ॥ १५.३१.३० ॥
અનેક જનપદોના સ્વામી મહાત્મા રાજાઓ મારા પુત્રો માટે આવીને બધા મૃત્યુને વશ થઈ ગયા.
15.31.31
ये ते पितॄश्चं दारांश्च प्राणांश्च मनसः प्रियान् ।
परित्यज्य गताः शूराः प्रेतराजनिवेशनम् ॥ १५.३१.३१ ॥
જે વીરો તારા પિતૃઓ, પત્નીઓ અને મનને પ્રિય પ્રાણોને ત્યજીને પ્રેતરાજના નિવાસે ગયા.
15.31.32
का नु तेषां गतिर्ब्रह्मन्मित्रार्थे ये हता मृधे ।
तथैव पुत्रपौत्राणां मम ये निहता युधि ॥ १५.३१.३२ ॥
હે બ્રાહ્મણ, મિત્રો માટે યુદ્ધમાં જે હણાયા તેમની શી ગતિ થઈ? એ જ રીતે મારા પુત્રો અને પૌત્રોમાં જે યુદ્ધમાં હણાયા તેમની?
15.31.33
दूयते मे मनोऽभीक्ष्णं घातयित्वा महाबलम् ।
भीष्मं शान्तनवं वृद्धं द्रोणं च द्विजसत्तमम् ॥ १५.३१.३३ ॥
મહાબલી, વૃદ્ધ શંતનુપુત્ર ભીષ્મ અને દ્વિજશ્રેષ્ઠ દ્રોણનો વધ કરાવ્યો તેથી મારું મન સતત દુઃખી રહે છે.
15.31.34
मम पुत्रेण मूढेन पापेनाकृतबुद्धिना ।
क्षयं नीतं कुलं दीप्तं पृथिवीराज्यमिच्छता ॥ १५.३१.३४ ॥
મારા મૂર્ખ, પાપી અને અવિવેકી પુત્રે પૃથ્વીના રાજ્યની ઇચ્છાથી તેજસ્વી કુળનો વિનાશ કરાવ્યો.
15.31.35
एते मदर्थे पुत्रांश्च दारांश्च मनसः प्रियान् ।
भोगांश्च विविधांस्तात इष्टापुर्तांस्तथैव च।
परित्यज्य गताः शूराः प्रेतराजनिवेशनम् ॥ १५.३१.३५ ॥
આ વીરો મારા માટે પુત્રો, પત્નીઓ, મનને પ્રિય વિવિધ ભોગો અને ઇષ્ટાપૂર્ત કર્મો ત્યજીને પ્રેતરાજના નિવાસે ગયા.
15.31.36
एतत्सर्वमनुस्मृत्य दह्यमानो दिवानिशम् ।
न शान्तिमधिगच्छामि दुःखशोकसमाहतः ॥ १५.३१.३६ ॥
આ બધું યાદ કરીને હું દિવસ-રાત બળું છું; દુઃખ અને શોકથી પીડિત થઈને મને શાંતિ મળતી નથી.
15.31.37
इति मे चिन्तयानस्य पितः शान्तिर्न विद्यते ॥ १५.३१.३७ ॥
આ રીતે ચિંતા કરતા મારા પિતાને શાંતિ મળતી નથી.
15.31.38
तच्छ्रुत्वा विविधं तस्य राजर्षेः परिदेवितम् ।
पुनर्नवीकृतः शोको गान्धार्या जनमेजय ॥ १५.३१.३८ ॥
હે જનમેજય, તે રાજર્ષિનો વિવિધ પ્રકારનો વિલાપ સાંભળીને ગાંધારીનો શોક ફરી જાગ્યો.
15.31.39
कुन्त्या द्रुपदपुत्र्याश्च सुभद्रायास्तथैव च ।
तासां च वरनारीणां वधूनां कौरवस्य ह ॥ १५.३१.३९ ॥
કુંતી, દ્રુપદની પુત્રી (દ્રૌપદી), સુભદ્રા, અને તે શ્રેષ્ઠ નારીઓ તથા કૌરવની પુત્રવધૂઓનો શોક પણ (ફરી જાગ્યો).
15.31.40
पुत्रशोकसमाविष्टा गान्धारी त्विदमब्रवीत् ।
श्वशुरं बद्धनयना देवी प्राञ्जलिरुत्थिता ॥ १५.३१.४० ॥
પુત્રશોકથી ઘેરાયેલી ગાંધારીએ ત્યારે આ કહ્યું. આંખો પર પાટા બાંધેલી તે દેવીએ હાથ જોડીને ઊભા થઈ પોતાના સસરાને કહ્યું.
15.31.41
लोकान्तरगतान्पुत्रानयं काङ्क्षति मानद ।
तच्चास्य मासं ज्ञातं भगवंस्तपसा त्वया ॥ १५.३१.४१ ॥
હે માનદ! આ લોકાંતરે ગયેલા પુત્રોને ઇચ્છે છે. હે ભગવન્, તમે તમારી તપસ્યાથી આ એક માસ પહેલાં જાણ્યું હતું.
15.31.42
षोडशेमानि वर्षाणि गतानि मुनिपुङ्गव ।
अस्य राज्ञोहतान्पुत्राञ्शोचतो न शमो विभो ॥ १५.३१.४२ ॥
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! આ સોળ વર્ષ વીતી ગયાં. મરાયેલા પુત્રો માટે શોક કરતા આ રાજાને શાંતિ નથી, હે વિભુ.
15.31.43
पुत्रशोकसमाविष्टो निःश्वसन्ह्येष भूमिपः ।
न शेते वसतीः सर्वा धृतराष्ट्रो महामुने ॥ १५.३१.४३ ॥
પુત્રશોકથી વ્યાકુળ આ ભૂપતિ ધૃતરાષ્ટ્ર નિસાસા નાખતા કોઈ પણ નિવાસસ્થાનમાં સૂતા નથી, હે મહામુનિ.
15.31.44
लोकानन्यान्समर्थोसि स्रष्टुं सर्वांस्तपोबलात् ।
किमु लोकान्तरगतान्राज्ञो दर्शयितुं सुतान् ॥ १५.३१.४४ ॥
તપોબળથી તમે બીજા બધા લોક સર્જવા સમર્થ છો; તો રાજાને લોકાંતરે ગયેલા તેના પુત્રો બતાવવામાં શું મુશ્કેલી?
15.31.45
इयं च द्रौपदी कृष्णा हतज्ञातिसुता भृशम् ।
शोचत्यतीव सर्वासां स्नुषाणां दयिता स्नुषा ॥ १५.३१.४५ ॥
સ્વજનો અને પુત્રો હણાયેલા આ કૃષ્ણા દ્રૌપદી અત્યંત શોક કરે છે; બધી પુત્રવધૂઓમાં એ પ્રિય પુત્રવધૂ છે.
15.31.46
तथा कृष्णस्य भगिनी सुभद्रा भद्रभाषिणी ।
सौभद्रकवधसंतप्ता भृशं शोचति भामिनी ॥ १५.३१.४६ ॥
એ જ રીતે કૃષ્ણની બહેન સુભદ્રા, મધુર બોલનારી, સૌભદ્રકના વધથી અત્યંત સંતપ્ત થઈને શોક કરે છે.
15.31.47
इयं च भूरिश्रवसो भार्या परमसम्मता ।
भर्तृव्यसनशोकार्ता भृशं शोचति भामिनी ॥ १५.३१.४७ ॥
આ ભૂરિશ્રવાની અત્યંત માનિતી પત્ની છે; પતિની આપત્તિના શોકથી પીડિત થઈને તે અત્યંત શોક કરે છે.
15.31.48
यस्यास्तु श्वशुरो धीमान्बाह्लिकः स कुरूद्वहः ।
निहतः सोमदत्तश्च पित्रा सह महारणे ॥ १५.३१.४८ ॥
જેના સસરા બુદ્ધિમાન બાહ્લિક, એ કુરુશ્રેષ્ઠ, અને સોમદત્ત, પિતા સાથે મહાયુદ્ધમાં હણાયા.
15.31.49
श्रीमतोस्य महाबुद्धेः सङ्ग्रामेष्वपलायिनः ।
पुत्रस्य ते पुत्रशतं निहतं यद्रणाजिरे ॥ १५.३१.४९ ॥
આ મહાબુદ્ધિ, તેજસ્વી અને યુદ્ધમાં ક્યારેય પીઠ ન બતાવનાર તમારા પુત્રના સો પુત્રો રણભૂમિમાં માર્યા ગયા.
15.31.50
तस्य भार्याशतमिदं दुःखशोकसमाहतम् ।
पुनःपुनर्वर्धयानं शोकं रोज्ञो ममैव च।
हताहारेण महता मामुपास्ते महामुने ॥ १५.३१.५० ॥
દુઃખ અને શોકથી ઘાયલ તેમની આ સો પત્નીઓ રાજાનો અને મારો શોક વારંવાર વધારે છે. હે મહામુનિ, કઠોર ઉપવાસ સાથે તેઓ મારી સેવા કરે છે.
15.31.51
ये च शूरा महात्मानः श्वशुरा मे महारथाः ।
सोमदत्तप्रभृतयः का नु तेषां गतिः प्रभो ॥ १५.३१.५१ ॥
જે શૂરવીર, મહાત્મા, મારા સસરા મહારથીઓ — સોમદત્ત વગેરે — હે પ્રભુ, તેમની ગતિ શું થઈ?
15.31.52
तव प्रसादाद्भगवन्विशोकोऽयं महीपतिः ।
कुर्यात्कालमहं चेयं वधूस्तव महामुने ॥ १५.३१.५२ ॥
હે ભગવાન, તમારી કૃપાથી આ રાજા શોકરહિત થાય; હું અને તમારી આ પુત્રવધૂ પણ સમય વિતાવીએ. હે મહામુનિ.
15.31.53
इत्युक्तवत्यां गान्धार्यां कुन्ती व्रतकृशानना ।
प्रच्चन्नजातं पुत्रं तु सस्मारादित्यसन्निभम् ॥ १५.३१.५३ ॥
ગાંધારીએ આમ કહ્યા પછી, વ્રતથી કૃશ મુખવાળી કુંતીએ ગુપ્ત રીતે જન્મેલા, સૂર્ય સમાન તે પુત્રનું સ્મરણ કર્યું.
15.31.54
तामृषिर्वरदो व्यासो दूरश्रवणदर्शनः ।
अपश्यद्दुःखितां देवीं मातरं सव्यसाचिनः ॥ १५.३१.५४ ॥
વરદાતા ઋષિ વ્યાસે, જે દૂરથી સાંભળી અને જોઈ શકતા હતા, તે દુઃખી દેવીને જોઈ — સવ્યસાચી અર્જુનની માતાને.
15.31.55
तामुवाच ततो व्यासो यत्ते कार्यं विवक्षितम् ।
तद्बूहि त्वं महाभागे यत्ते मनसि वर्तते ॥ १५.३१.५५ ॥
ત્યારે વ્યાસે તેમને કહ્યું, "હે મહાભાગા, તારા મનમાં જે કાર્ય કહેવાની ઇચ્છા છે, તે તું કહે."
15.31.56
श्वशुराय तत कुन्ती प्रणम्य शिरसा तदा ।
उवाच वाक्यं सव्रीडा विवृण्वाना पुरातनम् ॥ १५.३१.५६ ॥
ત્યારે કુંતી સસરાને માથું નમાવીને પ્રણામ કરીને, શરમથી જૂની વાત ખોલતાં આ વચનો બોલી.