महाभारत · अध्याय 15.31
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
15.31.1
वनवासं गते विप्र धृतराष्ट्रे महीपतौ ।
सभार्ये नृपशार्दूले वध्वा कुन्त्या समन्विते ॥ १५.३१.१ ॥
हे ब्राह्मणा, वनवासाला गेलेला राजा धृतराष्ट्र, आपली पत्नी आणि सून कुंती यांच्यासह.
15.31.2
विदुरे चापि धर्मज्ञे धर्मराजं व्यपश्रिते ।
वसत्सु पाण्डुपुत्रेषु सर्वेष्वाश्रममण्डले ॥ १५.३१.२ ॥
धर्मज्ञ विदुरही धर्मराज युधिष्ठिराच्या आश्रयाला होता; पांडुपुत्र सर्व आश्रममंडळात राहत असताना.
15.31.3
यत्तदाश्चर्यमिति वै करिष्यामीत्युवाच ह ।
व्यासः परमतेजस्वी महर्षिस्तद्वदस्व मे ॥ १५.३१.३ ॥
'हे मी करीन' असे म्हणून परमतेजस्वी महर्षी व्यास जे आश्चर्य बोलले, ते मला सांगा.
15.31.4
वनवासे च कौरव्याः कियन्तं कालमच्युतः ।
युधिष्ठिरो नरपतिर्न्यवसत्सजनस्तदा ॥ १५.३१.४ ॥
वनवासात कौरव अच्युत नरपती युधिष्ठिर तेव्हा आपल्या लोकांसह किती काळ राहिला?
15.31.5
किमाहाराश्च ते तत्र ससैन्या न्यवसन्प्रभो ।
सान्तःपुरा महात्मान एतदिच्छामि वेदितुम् ॥ १५.३१.५ ॥
हे प्रभो, तेथे सैन्य आणि अंतःपुरासह ते महात्मे कोणत्या आहारावर राहिले? हे मला जाणून घ्यायचे आहे.
15.31.6
वनवासगतं राजन्धृतराष्ट्रं महीपतिम् ।
युधिष्ठिरोऽभ्ययाद्द्रष्टुं ससैन्यो भ्रातृभिः सह ॥ १५.३१.६ ॥
हे राजा, वनवासाला गेलेला महीपती धृतराष्ट्र पाहण्यासाठी युधिष्ठिर बंधूंसह व सैन्यासह गेला.
15.31.7
प्रथमे दिवसे चैषामापो मूलं फलं तथा ।
भोजनं भूमिशय्या च तत्रासीद्भरतर्षभ ॥ १५.३१.७ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, पहिल्या दिवशी त्यांचे भोजन पाणी, मुळे आणि फळे होते; आणि जमीनच त्यांची शय्या होती.
15.31.8
तेऽनुज्ञातास्तदा राजन्कुरुराजेन पाण्डवाः ।
विविधान्यन्नपानानि शय्याश्चैवाभजन्वने ॥ १५.३१.८ ॥
हे राजा, तेव्हा कुरुराजाची अनुज्ञा मिळाल्यावर पांडवांनी वनात विविध अन्नपान आणि शय्या स्वीकारल्या.
15.31.9
मासमेकं विजह्रुस्ते ससैन्यान्तःपुरो वने ।
अथ तत्रागमद्व्यासो यथोक्तं ते मयाऽनघ ॥ १५.३१.९ ॥
ते सैन्य आणि अंतःपुरासह एक महिना वनात विहरले. हे निष्पाप, तेथे व्यास आले, जसे मी तुला सांगितले होते.
15.31.10
तथा च तेषां सर्वेषां कथाभिर्नृपसन्निधौ ।
व्यासन्वास्य तं राजन्नाजग्मुर्मुनयोऽपरे ॥ १५.३१.१० ॥
तसेच त्या सर्वांच्या संभाषणात, राजाच्या सान्निध्यात व्यासांना बसवून, हे राजा, इतर मुनीही आले.
15.31.11
नारदः पर्वतश्चैव देवलश्च महातपाः ।
विश्वावसुस्तुंबुरुश्च चित्रसेनश्च भारत ॥ १५.३१.११ ॥
नारद, पर्वत, आणि महातपस्वी देवल, विश्वावसू, तुम्बुरू आणि चित्रसेनही, हे भारता.
15.31.12
तेषामपि यथान्यायं पूजां चक्रे महातपाः ।
धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातः कुरराजो युधिष्ठिरः ॥ १५.३१.१२ ॥
धृतराष्ट्राच्या अनुज्ञेने कुरुराज युधिष्ठिरानेही त्यांची यथाविधी पूजा केली.
15.31.13
निषेदुस्ते ततः सर्वे पूजां प्राप्य युधिष्ठिरात् ।
आसनेषु च पुण्येषु बर्हिणेषु वरेषउ च ॥ १५.३१.१३ ॥
नंतर सर्वजण युधिष्ठिराकडून सन्मान मिळवून पवित्र दर्भासनांवर बसले.
15.31.14
तेषु तत्रोपविष्टेषु स तु राजा महामतिः ।
पाण्डुपुत्रैः परिवृतो निषसाद कुरूद्वह ॥ १५.३१.१४ ॥
ते तेथे बसले असता, तो महामती राजा, कुरुवंशातील श्रेष्ठ, पांडुपुत्रांनी वेढलेला बसला.
15.31.15
गान्धारी चैव कुन्ती च द्रौपदी सात्वती तथा ।
स्त्रियश्चान्यास्तथाऽन्याभिः सहोपविविशुस्ततः ॥ १५.३१.१५ ॥
गांधारी, कुंती, द्रौपदी, सात्वती आणि इतर स्त्रिया, इतर स्त्रियांसह तेव्हा बसल्या.
15.31.16
तेषां तत्र कथा दिव्या धर्मिष्ठाश्चाभवन्नृप ।
राजर्षीणां पुराणानां देवासुरविभिश्रिताः ॥ १५.३१.१६ ॥
हे राजा, तेथे त्यांच्या कथा दिव्य आणि अत्यंत धर्मनिष्ठ होत्या; देव-असुरांनी गुंफलेल्या प्राचीन राजर्षींच्या कथा होत्या.
15.31.17
ततः कथान्ते व्यासस्तं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ।
प्रोवाच वदतांश्रेष्ठः पुनरेव स तद्वचः ॥ १५.३१.१७ ॥
मग कथेच्या शेवटी, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ व्यासाने प्रज्ञाचक्षू त्या ईश्वराला (धृतराष्ट्राला) पुन्हा ते वचन सांगितले.
15.31.18
प्रीयमाणो महातेजाः सर्ववेदविदांवरः ।
विदितं मम राजेन्द्र यत्ते हृदि विवक्षितम् ॥ १५.३१.१८ ॥
प्रसन्न झालेला महातेजस्वी, सर्व वेदज्ञांत श्रेष्ठ तो म्हणाला: "हे राजेंद्रा, तुझ्या हृदयात जे सांगण्याची इच्छा आहे ते मला ठाऊक आहे."
15.31.19
दह्यमानस्य शोकेन तव पुत्रकृतेन वै ।
गान्धार्याश्चैव यद्दुःखं हृदि तिष्टति नित्यदा ॥ १५.३१.१९ ॥
तुझ्या पुत्रांमुळे उत्पन्न झालेल्या शोकाने तू होरपळत आहेस; आणि गांधारीच्या हृदयात सदैव राहणारे दुःखही तेच आहे.
15.31.20
कुन्त्याश्च यन्महाराज द्रौपद्याश्च हृदि स्थितम् ।
यच्च धारयते तीव्रं दुःखं पुत्रविनाशजम्।
सुभद्रा कृष्णभगिनी तच्चापि विदितं मम ॥ १५.३१.२० ॥
महाराजा, कुंतीच्या आणि द्रौपदीच्या हृदयात असलेले दुःख, पुत्रांच्या नाशातून जन्मलेली तीव्र वेदना त्या वाहतात ते, आणि कृष्णाची भगिनी सुभद्रा हिचे ते दुःखही मला ठाऊक आहे.
15.31.21
श्रुत्वा समागममिमं सर्वेषां वस्ततो नृप ।
संशयच्छेदनार्थाय प्राप्तः कौरवनन्दन ॥ १५.३१.२१ ॥
हे नृपा, तुम्हा सर्वांच्या या समागमाविषयी ऐकून, संशय दूर करण्यासाठी, हे कौरवनंदना, मी आलो आहे.
15.31.22
इमे च देवगन्धर्वाः सर्वे चेमे महर्षयः ।
पश्यन्तु तपसो वीर्यमद्य मे चिरसम्भृतम् ॥ १५.३१.२२ ॥
हे देव, गंधर्व आणि हे सर्व महर्षी, आज माझ्या दीर्घकाळ संचित केलेल्या तपाचे सामर्थ्य पाहोत.
15.31.23
तदुच्यतां महाप्राज्ञ कं कामं प्रददामि ते ।
प्रवणोस्मि वरं दातुं पश्य मे तपसो बलम् ॥ १५.३१.२३ ॥
म्हणून, हे महाप्राज्ञा, तुझी कोणती इच्छा मी पूर्ण करू ते सांग. वर देण्यास मी तयार आहे; माझ्या तपाचे बळ पाहा.
15.31.24
एवमुक्तः स राजेन्द्रो व्यासेनामितबुद्धिना ।
मुहूर्तमिव संचिन्त्य वचनायोपचक्रमे ॥ १५.३१.२४ ॥
अमित बुद्धीच्या व्यासांनी असे सांगितल्यावर, तो राजेंद्र जणू क्षणभर विचार करून बोलण्यास प्रवृत्त झाला.
15.31.25
धन्योस्म्यनुगृहीतश्च सफलं जीवितं च मे ।
यन्मे समागमोऽद्येह भवद्भिः सह साधुभिः ॥ १५.३१.२५ ॥
मी धन्य आणि अनुगृहीत आहे; आज येथे तुम्हा साधुजनांशी माझी भेट झाली, म्हणून माझे जीवन सफल झाले.
15.31.26
अद्य चाप्यवगच्छामि गतिमिष्टामिहात्मनः ।
ब्रह्मकल्पैर्भवद्भिर्यत्समेतोऽहं तपोधनाः ॥ १५.३१.२६ ॥
आज मलाही माझी इष्ट गती कळत आहे; हे तपोधनांनो, ब्रह्मासमान अशा तुम्हा सर्वांशी माझी भेट झाली.
15.31.27
दर्शनादेव भवतां पूतोऽहं नात्र संशयः ।
विद्यते न भयं चापि परलोके ममानघाः ॥ १५.३१.२७ ॥
केवळ तुमच्या दर्शनानेच मी पवित्र झालो आहे, यात संशय नाही. हे निष्पाप जनहो, परलोकातही मला भय उरलेले नाही.
15.31.28
किंतु तस्य सुदुर्बुद्धेर्मन्दस्यापनयैर्भृशम् ।
दूयते मे मनो नित्यं स्मरतः पुत्रगृद्धिनः ॥ १५.३१.२८ ॥
परंतु त्या अतिदुर्बुद्धी, मूर्ख, पुत्रासक्त माणसाची दुष्कृत्ये आठवून माझे मन नेहमी फार दुखावते.
15.31.29
अपापाः पाण्डवा येन निकृताः पापबुद्धिना ।
घातिता पृथिवी येन सहया सनरद्विपा ॥ १५.३१.२९ ॥
ज्या पापबुद्धीने निष्पाप पांडवांना फसवले, ज्याने घोडे, माणसे आणि हत्तींसह पृथ्वीचा नाश करवला.
15.31.30
राजानश्च महात्मानो नानाजनपदेश्वराः ।
आगम्य मम पुत्रार्थे सर्वे मृत्युवशं गताः ॥ १५.३१.३० ॥
अनेक जनपदांचे अधिपती असलेले महात्मे राजे माझ्या पुत्रांसाठी येऊन सर्वजण मृत्यूच्या अधीन झाले.
15.31.31
ये ते पितॄश्चं दारांश्च प्राणांश्च मनसः प्रियान् ।
परित्यज्य गताः शूराः प्रेतराजनिवेशनम् ॥ १५.३१.३१ ॥
जे वीर तुझे पितर, पत्नी आणि मनाला प्रिय असे प्राण सोडून प्रेतराजाच्या निवासस्थानी गेले.
15.31.32
का नु तेषां गतिर्ब्रह्मन्मित्रार्थे ये हता मृधे ।
तथैव पुत्रपौत्राणां मम ये निहता युधि ॥ १५.३१.३२ ॥
हे ब्राह्मणा, मित्रांसाठी युद्धात मारले गेलेल्यांची काय गती झाली? तसेच माझ्या पुत्र-पौत्रांपैकी जे युद्धात मारले गेले त्यांची?
15.31.33
दूयते मे मनोऽभीक्ष्णं घातयित्वा महाबलम् ।
भीष्मं शान्तनवं वृद्धं द्रोणं च द्विजसत्तमम् ॥ १५.३१.३३ ॥
महाबली, वृद्ध शंतनुपुत्र भीष्म आणि द्विजश्रेष्ठ द्रोण यांचा वध घडवून आणल्यामुळे माझे मन सतत दुःखी होते.
15.31.34
मम पुत्रेण मूढेन पापेनाकृतबुद्धिना ।
क्षयं नीतं कुलं दीप्तं पृथिवीराज्यमिच्छता ॥ १५.३१.३४ ॥
माझ्या मूर्ख, पापी आणि अविवेकी पुत्राने पृथ्वीचे राज्य इच्छून तेजस्वी कुलाचा नाश घडवून आणला.
15.31.35
एते मदर्थे पुत्रांश्च दारांश्च मनसः प्रियान् ।
भोगांश्च विविधांस्तात इष्टापुर्तांस्तथैव च।
परित्यज्य गताः शूराः प्रेतराजनिवेशनम् ॥ १५.३१.३५ ॥
हे वीर माझ्यासाठी पुत्र, पत्नी, मनाला प्रिय विविध भोग आणि इष्टापूर्त कर्मे सोडून प्रेतराजाच्या निवासस्थानी गेले.
15.31.36
एतत्सर्वमनुस्मृत्य दह्यमानो दिवानिशम् ।
न शान्तिमधिगच्छामि दुःखशोकसमाहतः ॥ १५.३१.३६ ॥
हे सर्व आठवून मी रात्रंदिवस जळत आहे; दुःख आणि शोकाने पीडित होऊन मला शांती मिळत नाही.
15.31.37
इति मे चिन्तयानस्य पितः शान्तिर्न विद्यते ॥ १५.३१.३७ ॥
असा विचार करणाऱ्या माझ्या पित्याला शांती मिळत नाही.
15.31.38
तच्छ्रुत्वा विविधं तस्य राजर्षेः परिदेवितम् ।
पुनर्नवीकृतः शोको गान्धार्या जनमेजय ॥ १५.३१.३८ ॥
हे जनमेजया, त्या राजर्षीचा विविध प्रकारचा विलाप ऐकून गांधारीचा शोक पुन्हा उफाळला.
15.31.39
कुन्त्या द्रुपदपुत्र्याश्च सुभद्रायास्तथैव च ।
तासां च वरनारीणां वधूनां कौरवस्य ह ॥ १५.३१.३९ ॥
कुंती, द्रुपदकन्या (द्रौपदी), सुभद्रा आणि त्या श्रेष्ठ स्त्रिया व कौरवांच्या सुना यांचाही शोक (पुन्हा उफाळला).
15.31.40
पुत्रशोकसमाविष्टा गान्धारी त्विदमब्रवीत् ।
श्वशुरं बद्धनयना देवी प्राञ्जलिरुत्थिता ॥ १५.३१.४० ॥
पुत्रशोकाने व्याकूळ झालेली गांधारी असे म्हणाली. डोळे बांधलेली ती देवी हात जोडून उठून आपल्या सासऱ्याला म्हणाली.
15.31.41
लोकान्तरगतान्पुत्रानयं काङ्क्षति मानद ।
तच्चास्य मासं ज्ञातं भगवंस्तपसा त्वया ॥ १५.३१.४१ ॥
हे मानद! हा राजा लोकांतरी गेलेल्या पुत्रांची इच्छा करतो. हे भगवन्, तुम्ही तपाने हे एक महिना आधीच जाणले होते.
15.31.42
षोडशेमानि वर्षाणि गतानि मुनिपुङ्गव ।
अस्य राज्ञोहतान्पुत्राञ्शोचतो न शमो विभो ॥ १५.३१.४२ ॥
हे मुनिश्रेष्ठा! ही सोळा वर्षे निघून गेली. मारल्या गेलेल्या पुत्रांसाठी शोक करणाऱ्या या राजाला शांती नाही, हे विभो.
15.31.43
पुत्रशोकसमाविष्टो निःश्वसन्ह्येष भूमिपः ।
न शेते वसतीः सर्वा धृतराष्ट्रो महामुने ॥ १५.३१.४३ ॥
पुत्रशोकाने व्याकुळ झालेला हा भूपती धृतराष्ट्र दीर्घ निःश्वास टाकत कोणत्याही निवासस्थानात झोपत नाही, हे महामुने.
15.31.44
लोकानन्यान्समर्थोसि स्रष्टुं सर्वांस्तपोबलात् ।
किमु लोकान्तरगतान्राज्ञो दर्शयितुं सुतान् ॥ १५.३१.४४ ॥
तपोबलाने तू इतर सर्व लोक निर्माण करण्यास समर्थ आहेस; मग राजाला लोकान्तरास गेलेले त्याचे पुत्र दाखवणे कशासाठी कठीण?
15.31.45
इयं च द्रौपदी कृष्णा हतज्ञातिसुता भृशम् ।
शोचत्यतीव सर्वासां स्नुषाणां दयिता स्नुषा ॥ १५.३१.४५ ॥
नातेवाईक आणि पुत्र मारले गेलेली ही कृष्णा द्रौपदी अत्यंत शोक करते; सर्व सुनांमध्ये ती प्रिय सून आहे.
15.31.46
तथा कृष्णस्य भगिनी सुभद्रा भद्रभाषिणी ।
सौभद्रकवधसंतप्ता भृशं शोचति भामिनी ॥ १५.३१.४६ ॥
तसेच कृष्णाची भगिनी सुभद्रा, गोड बोलणारी, सौभद्रकाच्या वधाने अत्यंत संतप्त होऊन शोक करते.
15.31.47
इयं च भूरिश्रवसो भार्या परमसम्मता ।
भर्तृव्यसनशोकार्ता भृशं शोचति भामिनी ॥ १५.३१.४७ ॥
ही भूरिश्रवसाची अत्यंत मान्य पत्नी आहे; पतीच्या विपत्तीच्या शोकाने पीडित होऊन ती अत्यंत शोक करते.
15.31.48
यस्यास्तु श्वशुरो धीमान्बाह्लिकः स कुरूद्वहः ।
निहतः सोमदत्तश्च पित्रा सह महारणे ॥ १५.३१.४८ ॥
जिचा सासरा बुद्धिमान बाह्लिक, तो कुरुश्रेष्ठ, आणि सोमदत्त, वडिलांसह महायुद्धात मारले गेले.
15.31.49
श्रीमतोस्य महाबुद्धेः सङ्ग्रामेष्वपलायिनः ।
पुत्रस्य ते पुत्रशतं निहतं यद्रणाजिरे ॥ १५.३१.४९ ॥
या महाबुद्धी, तेजस्वी आणि युद्धात कधीही पाठ न दाखवणाऱ्या तुझ्या पुत्राचे शंभर पुत्र रणांगणावर मारले गेले.
15.31.50
तस्य भार्याशतमिदं दुःखशोकसमाहतम् ।
पुनःपुनर्वर्धयानं शोकं रोज्ञो ममैव च।
हताहारेण महता मामुपास्ते महामुने ॥ १५.३१.५० ॥
दुःख आणि शोकाने पीडित असलेल्या त्याच्या या शंभर पत्नी राजाचा आणि माझा शोक वारंवार वाढवतात. हे महामुनी, कठोर उपवासाने त्या माझी सेवा करतात.
15.31.51
ये च शूरा महात्मानः श्वशुरा मे महारथाः ।
सोमदत्तप्रभृतयः का नु तेषां गतिः प्रभो ॥ १५.३१.५१ ॥
जे शूर, महात्मे, माझे सासरे महारथी — सोमदत्त इत्यादी — हे प्रभो, त्यांची गती काय?
15.31.52
तव प्रसादाद्भगवन्विशोकोऽयं महीपतिः ।
कुर्यात्कालमहं चेयं वधूस्तव महामुने ॥ १५.३१.५२ ॥
हे भगवन्, तुझ्या कृपेने हा राजा शोकरहित होवो; मी आणि ही तुझी सून यांनीही काळ घालवावा. हे महामुनी.
15.31.53
इत्युक्तवत्यां गान्धार्यां कुन्ती व्रतकृशानना ।
प्रच्चन्नजातं पुत्रं तु सस्मारादित्यसन्निभम् ॥ १५.३१.५३ ॥
गांधारीने असे म्हटल्यावर, व्रताने कृश झालेल्या मुखाची कुंती गुप्तपणे जन्मलेल्या, सूर्यासारख्या त्या पुत्राचे स्मरण करू लागली.
15.31.54
तामृषिर्वरदो व्यासो दूरश्रवणदर्शनः ।
अपश्यद्दुःखितां देवीं मातरं सव्यसाचिनः ॥ १५.३१.५४ ॥
वरदाता ऋषी व्यास, जे दुरून ऐकू आणि पाहू शकत होते, त्यांनी त्या दुःखी देवीला पाहिले — सव्यसाची अर्जुनाच्या मातेला.
15.31.55
तामुवाच ततो व्यासो यत्ते कार्यं विवक्षितम् ।
तद्बूहि त्वं महाभागे यत्ते मनसि वर्तते ॥ १५.३१.५५ ॥
तेव्हा व्यास तिला म्हणाले, "हे महाभागे, तुझ्या मनात जे कार्य सांगण्याची इच्छा आहे, ते तू सांग."
15.31.56
श्वशुराय तत कुन्ती प्रणम्य शिरसा तदा ।
उवाच वाक्यं सव्रीडा विवृण्वाना पुरातनम् ॥ १५.३१.५६ ॥
तेव्हा कुंती सासऱ्यांना मस्तक लववून नमस्कार करून, लज्जेने जुनी गोष्ट उघड करत हे शब्द म्हणाली.