মহাভারত · অধ্যায় 15.38
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
15.38.1
दृष्ट्वा पुत्रांस्तथा पौत्रान्सानुबन्धाञ्जनाधिपः ।
धृतराष्ट्रः किमकरोद्राजा चैव युधिष्ठिरः ॥ १५.३८.१ ॥
জনাধিপ পুত্র ও পৌত্রদের তাদের আত্মীয়স্বজনসহ দেখার পর, রাজা ধৃতরাষ্ট্র ও রাজা যুধিষ্ঠির কী করলেন?
15.38.2
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं पुत्राणां दर्शनं पुनः ।
वीतशोकः स राजर्षिः पुनराश्रममागमत् ॥ १५.३८.२ ॥
পুত্রদের সেই মহা বিস্ময়কর দর্শন পুনরায় দেখে শোকমুক্ত সেই রাজর্ষি আবার আশ্রমে ফিরে গেলেন।
15.38.3
इतरस्तु जनः सर्वस्ते चैव परमर्षयः ।
प्रतिजग्मुर्यथाकामं धृताराष्ट्राभ्यनुज्ञया ॥ १५.३८.३ ॥
অন্য সকল মানুষ এবং সেই পরম ঋষিরাও ধৃতরাষ্ট্রের অনুমতিক্রমে যার যার ইচ্ছামতো ফিরে গেলেন।
15.38.4
पाण्डवास्तु महात्मानो लघुभूयिष्ठसैनिकाः ।
अनुजग्मुर्महात्मानं सदारास्तं महीपतिम् ॥ १५.३८.४ ॥
কিন্তু মহাত্মা পাণ্ডবেরা, অল্প সৈন্যসামন্ত নিয়ে, স্ত্রীদের সঙ্গে সেই মহাত্মা ভূপতিকে অনুসরণ করলেন।
15.38.5
तमाश्रमगतं धीमान्ब्रह्मर्षिर्लोकपूजितः ।
द्वैपायनोऽभ्युपागम्य राजानमिदम्नब्रवीत् ॥ १५.३८.५ ॥
আশ্রমে আসা সেই রাজার কাছে গিয়ে বুদ্ধিমান, লোকপূজিত ব্রহ্মর্ষি দ্বৈপায়ন এই কথা বললেন।
15.38.6
धृताष्ट्र महाबाहो शृणु कौरवनन्दन ।
श्रुतास्ते ज्ञानवृद्धानामृषीणां पुण्यकर्मणाम् ॥ १५.३८.६ ॥
হে মহাবাহু ধৃতরাষ্ট্র, শোনো, হে কৌরবনন্দন! জ্ঞানবৃদ্ধ, পুণ্যকর্মা ঋষিদের কথা তুমি শুনেছ।
15.38.7
अद्धाभिजनवृद्धानां वेदवेदाङ्गवेदिनाम् ।
धर्मज्ञानां पुराणानां वदतां विविधाः कथाः ॥ १५.३८.७ ॥
প্রকৃতপক্ষে শ্রেষ্ঠ বংশের বৃদ্ধজন, বেদ ও বেদাঙ্গজ্ঞ, ধর্মজ্ঞ এবং পুরাণ পাঠকদের বলা নানা কাহিনি।
15.38.8
मा स्म शोके मनः कार्षीर्दिष्टे न व्यथते बुधः ।
श्रुतं देवरहस्यं ते नारदाद्देवदर्शनात् ॥ १५.३८.८ ॥
শোকে মন দিও না; জ্ঞানী ব্যক্তি দৈবের কারণে ব্যথিত হন না। নারদের কাছ থেকে এবং দেবদর্শনের মাধ্যমে তুমি দেবতার রহস্য শুনেছ।
15.38.9
गतास्ते क्षत्रधर्मेण शस्त्रपूतां गतिं शुभाम् ।
यथा दृष्टास्त्वया पुत्रास्तथा कामविहारिणः ॥ १५.३८.९ ॥
তোমার পুত্রেরা ক্ষাত্রধর্মে অস্ত্রে পবিত্র শুভ গতি লাভ করেছে; তুমি যেমন তাদের দেখেছিলে, তারা তেমনই ইচ্ছামতো বিচরণকারী হয়েছে।
15.38.10
युधिष्ठिरः स्वयं धीमान्भवन्तमनुरुध्यते ।
सहितो भ्रातृभिः सर्वैःइ सदारः ससुहृज्जनः ॥ १५.३८.१० ॥
জ্ঞানী যুধিষ্ঠির নিজে তোমাকে সন্তুষ্ট করতে চান; সমস্ত ভ্রাতা, স্ত্রী ও সুহৃদজনদের সঙ্গে।
15.38.11
विसर्जयैनं यात्वेष स्वराज्यमनुशासताम् ।
मासः समधिकस्तेषामतीतो वसतां वने ॥ १५.३८.११ ॥
তাঁকে বিদায় দাও; নিজের রাজ্য শাসন করতে তিনি যান। বনে বসবাসকারী তাঁদের একমাসেরও বেশি সময় অতিবাহিত হয়েছে।
15.38.12
एतद्धि नित्यं यत्नेन पदं रक्ष्यं नराधिप ।
बहुप्रत्यर्थिकं ह्येतद्राज्यं नाम कुरूद्वह ॥ १५.३८.१२ ॥
হে নরাধিপ! রাজ্যের পদ সর্বদা যত্নে রক্ষা করা উচিত; কারণ হে কুরুশ্রেষ্ঠ, এই রাজ্য নামক পদের বহু প্রতিদ্বন্দ্বী থাকে।
15.38.13
इत्युक्तः कौरवो राजा व्यासेनामितबुद्धिना ।
युधिष्ठिरमथाहूय वाग्मी वचनमब्रवीत् ॥ १५.३८.१३ ॥
অমিতবুদ্ধি ব্যাসদেব এইরূপ বললে কৌরব রাজা যুধিষ্ঠিরকে ডেকে বাগ্মীর মতো এই কথা বললেন।
15.38.14
अजातशत्रो भद्रं ते शृणु मे भ्रातृभिः सह ।
त्वत्प्रसादान्महीपाल शोको नास्मान्प्रबाधते ॥ १५.३८.१४ ॥
হে অজাতশত্রু, তোমার মঙ্গল হোক। ভ্রাতাদের সঙ্গে আমার কথা শোনো। হে মহীপাল, তোমার অনুগ্রহে শোক আমাদের পীড়া দিচ্ছে না।
15.38.15
रमे चाहं त्वया पुत्र पुरेव गजसाहये ।
नाथेनानुगतो विद्वन्प्रियेषु परिवर्तिना ॥ १५.३८.१५ ॥
হে পুত্র, পূর্বে গজসাহ্বয়ে যেমন রমণ করতাম, তেমনই তোমার সঙ্গে আমি আনন্দ পাই। হে বিদ্বান, প্রিয়জনদের মধ্যে বিচরণকারী তোমার নাথত্বে আমি অনুগত।
15.38.16
प्राप्तं पुत्रफलं त्वत्तः प्रीतिर्मे परमा त्वयि ।
न मे मन्युर्महाबाहो गम्यतां मा चिरं कृथाः ॥ १५.३८.१६ ॥
তোমার থেকে পুত্রফল পেয়েছি; তোমার প্রতি আমার পরম প্রীতি। হে মহাবাহু, আমার মনে কোনো ক্রোধ নেই। যাও, বিলম্ব কোরো না।
15.38.17
भवन्तं चेह संप्रेक्ष्य तपो मे परिहीयते ।
उपयुक्तं शरीरं च त्वां दृष्ट्वा धारितं पुनः ॥ १५.३८.१७ ॥
এখানে তোমাকে দেখে আমার তপস্যা ক্ষয় পাচ্ছে। তোমাকে দেখেই আমার দেহ আবার ধারণ করছে।
15.38.18
मातरौ ते तथैवेमे शीर्णपर्णकृताशने ।
मम तुल्यव्रते पुत्र न चिरं वर्तयिष्यतः ॥ १५.३८.१८ ॥
তোমার এই দুই মাতাও, যারা ঝরা পাতা খেয়ে জীবনযাপন করেন, আমারই মতো ব্রতধারিণী। পুত্র, তাঁরা দীর্ঘকাল বাঁচবেন না।
15.38.19
दुर्योधनप्रभृतयो दृष्टा लोकान्तरं गताः ।
व्यासस्य तपसो वीर्याद्भवतश्च समागमात् ॥ १५.३८.१९ ॥
ব্যাসের তপস্যার শক্তিতে ও আপনার সমাগমে দুর্যোধন প্রভৃতি পরলোকে গমন করেছেন বলে দেখা গেল।
15.38.20
प्रयोजनं चिरं वृत्तं जीवितस्य ममानघ ।
उग्रं तपः समास्थास्येत्वमनुज्ञातुमर्हसि ॥ १५.३८.२० ॥
হে নিষ্পাপ, আমার দীর্ঘ জীবনের উদ্দেশ্য সিদ্ধ হয়েছে; আমি ঘোর তপস্যা করব, আপনি অনুমতি দিতে যোগ্য।
15.38.21
त्वय्यद्य पिण्डः कीर्तिश्च कुलं चेदं प्रतिष्ठितम् ।
श्वोवाऽद्य वा महाबाहो गम्यतां माचिरं कृथाः ॥ १५.३८.२१ ॥
তোমাতেই আজ পিণ্ড, কীর্তি ও এই কুল প্রতিষ্ঠিত; হে মহাবাহু, আগামীকাল বা আজই যাও, বিলম্ব করো না।
15.38.22
राजनीतिः सुबहुशः श्रुता ते भरतर्षभ ।
संदेष्टव्यं न पश्यामि कृतमेतावता विभो ॥ १५.३८.२२ ॥
হে ভরতশ্রেষ্ঠ, তুমি বহুবার রাজনীতি শুনেছ; হে বিভু, উপদেশ দেওয়ার কিছু আমি দেখছি না, এটুকুই যথেষ্ট।
15.38.23
इत्युक्तवचनं तं तु नृपो राजानमब्रवीत् ।
न मामर्हसि धर्मज्ञ परित्यक्तुमनागसम् ॥ १५.३८.२३ ॥
এইরূপ উক্ত হলে সেই রাজা রাজাকে বললেন: হে ধর্মজ্ঞ, নিরপরাধ আমাকে ত্যাগ করা আপনার উচিত নয়।
15.38.24
कामं गच्छन्तु मे सर्वे भ्रातरोऽनुचरास्तथा ।
भवन्तमहमन्विष्ये मातरौ च यतव्रतः ॥ १५.३८.२४ ॥
আমার সব ভাই ও অনুচররা যথেচ্ছ চলে যাক; ব্রতনিষ্ঠ হয়ে আমি আপনাকে ও দুই মাতাকে খুঁজব।
15.38.25
तमुवाचाथ गान्धारी मैवं पुत्र शृणुष्व च ।
त्वय्यधीनं कुरुकुलं पिण्डश्च श्वशुरस्य मे ॥ १५.३८.२५ ॥
তখন গান্ধারী তাঁকে বললেন, 'পুত্র, এমন বোলো না, শোনো। কুরুকুল ও আমার শ্বশুরের পিণ্ড তোমারই উপর নির্ভরশীল।'
15.38.26
गम्यतां पुत्र पर्याप्तमेतावत्पूजिता वयम् ।
राजा यदाह तत्कार्यं त्वया पुत्र पितुर्वचः ॥ १५.३८.२६ ॥
'পুত্র, যাও। এতটুকুই যথেষ্ট, আমরা সম্মানিত হয়েছি। রাজা যা বলেছেন, পুত্র, সেটাই পিতার বাক্য; তুমি তা পালন করো।'
15.38.27
इत्युक्तः स तु गान्धार्या कुन्तीमिदमभाषत ।
स्नेहबाष्पाकुले नेत्रे परिमृज्य विनीतवत् ॥ १५.३८.२७ ॥
গান্ধারী এভাবে বললে তিনি কুন্তীকে এই কথা বললেন; স্নেহাশ্রুতে ভরা চোখ মুছে, বিনয়ের সঙ্গে।
15.38.28
विसर्जयति मां राजा गान्धारी च यशस्विनी ।
भवत्यां बद्धचित्तस्तु कथं यास्यामि दुःखितः ॥ १५.३८.२८ ॥
রাজা ও যশস্বিনী গান্ধারী আমাকে বিদায় দিচ্ছেন; কিন্তু তোমার প্রতি আমার চিত্ত আবদ্ধ; দুঃখিত হয়ে আমি কীভাবে যাব?
15.38.29
न चोत्सहे तपोविघ्नं कर्तुं ते धर्मचारिणि ।
तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत् ॥ १५.३८.२९ ॥
ধর্মচারিণী, তোমার তপস্যায় বিঘ্ন ঘটাতে আমি চাই না। তপস্যার চেয়ে শ্রেষ্ঠ আর কিছু নেই; তপস্যা দ্বারাই মহত্ত্ব লাভ হয়।
15.38.30
ममापि न तथा राज्ञि राज्ये बुद्धिर्यथा पुरा ।
तपस्येवानुरक्तं मे मनः सर्वात्मना तथा ॥ १५.३८.३० ॥
রানি, আগের মতো রাজ্যে আমার বুদ্ধি আর নেই। আমার মন তপস্যাতেই সম্পূর্ণ অনুরক্ত।
15.38.31
शून्येयं च मही कृत्स्ना न मे प्रीतिकरी शुभे ।
बान्धवा नः परिक्षीणा बलं नो न यथा पुरा ॥ १५.३८.३१ ॥
এই সমগ্র পৃথিবী শূন্য; হে শুভা, তা আমার আর আনন্দ দেয় না। আমাদের বন্ধুরা অতিশয় ক্ষীণ হয়ে গেছে, আমাদের বলও পূর্বের মতো নেই।
15.38.32
पाञ्चालाः सुभृशं क्षीणाः कन्यामात्रावशेषिताः ।
न तेषां कुलकर्तारं कञ्चित्पश्याम्यहं शुभे ॥ १५.३८.३२ ॥
পাঞ্চালরা অতিশয় ক্ষীণ হয়েছে, কেবল কন্যারাই অবশিষ্ট আছে। হে শুভা, তাদের মধ্যে বংশ রক্ষাকারী কাউকেই আমি দেখি না।
15.38.33
सर्वे हि भस्मासान्नीतास्ते द्रोणेन रणाजिरे ।
अवशिष्टाश्च निहता द्रोणपुत्रेण वै निशि। ॥ १५.३८.३३ ॥
তাদের সকলকেই দ্রোণ রণাঙ্গনে ভস্মে পরিণত করেছেন; আর অবশিষ্টদের দ্রোণপুত্র রাতে বধ করেছেন।
15.38.34
चेदयश्चैव मत्स्याश्च दृष्टपूर्वास्तथैव नः ।
केवलं वृष्णिचक्रं च वासुदेवपरिग्रहात्।
यद्दृष्ट्वा स्थातुमिच्छामि धर्मार्थं नार्थहेतुतः ॥ १५.३८.३४ ॥
চেদি ও মৎস্যদেরও আমরা পূর্বে দেখেছিলাম; এখন বাসুদেবের আশ্রয়ে কেবল বৃষ্ণিদের দল অবশিষ্ট। তাকে দেখে আমি ধর্মের জন্য এখানে থাকতে চাই, ধনের জন্য নয়।
15.38.35
शिवेन पश्य नः सर्वान्दुर्लभं तव दर्शनम् ।
भविष्यत्यंब राजा हि तीव्रं चारप्स्यते तपः ॥ १५.३८.३५ ॥
শুভভাবে আমাদের সকলকে দেখো; তোমার দর্শন দুর্লভ। হে মাতা, রাজা তীব্র তপস্যা করবেন।
15.38.36
एतच्छ्रुत्वा महाबाहुः सहदेवो युधांपतिः ।
युधिष्ठिरमुवाचेदं बाष्पव्याकुललोचनः ॥ १५.३८.३६ ॥
এ কথা শুনে মহাবাহু, যোদ্ধাদের অধিপতি সহদেব অশ্রুতে আকুল নেত্রে যুধিষ্ঠিরকে এই কথা বললেন।
15.38.37
नोत्सहेऽहं परित्यक्तुं मातरं भरतर्षभ ।
प्रतियातु भवान्क्षिप्रं तपस्तप्स्याम्यहं वने ॥ १५.३८.३७ ॥
হে ভরতশ্রেষ্ঠ, আমি মাকে ত্যাগ করতে পারব না। আপনি শীঘ্র ফিরে যান; আমি বনে তপস্যা করব।
15.38.38
इहैव शोषयिष्यामि तपसेदं कलेवरम् ।
पादशुश्रूषणेरक्तो राज्ञो मात्रोस्तथाऽनयोः ॥ १५.३८.३८ ॥
এখানেই আমি তপস্যায় এই দেহ শুষ্ক করব; রাজা এবং এই দুই মাতার পাদসেবায় নিবিষ্ট থেকে।
15.38.39
तमुवाच ततः कुन्ती परिष्वज्य महाभुजम् ।
गम्यतां पुत्र मैवं त्वं वोचः कुरु वचो मम ॥ १५.३८.३९ ॥
তখন কুন্তী সেই মহাবাহুকে আলিঙ্গন করে বললেন - পুত্র, যাও; এমন বলো না; আমার কথা পালন করো।
15.38.40
आगमा वः शिवाः सन्तु स्वस्था भवत पुत्रकाः ।
उपरोधो भवेदेवमस्माकं तपसः कृते ॥ १५.३८.४० ॥
তোমাদের যাত্রাপথ শুভ হোক; হে আমার পুত্রগণ, সুস্থ থাকো। আমাদের তপস্যার জন্য এভাবে বাধা হবে।
15.38.41
त्वत्स्नेहपाशबद्धा च हीयेयं तपसः परात् ।
तस्मात्पुत्रक गच्छ त्वं शिष्टमल्पं च नः प्रभो ॥ १५.३८.४१ ॥
তোমার স্নেহপাশে বদ্ধ হয়ে আমি পরম তপস্যা থেকে বিচ্যুত হব। তাই পুত্র, তুমি যাও; হে প্রভু, আমাদের অবশিষ্ট অল্পই।
15.38.42
एवं संस्तंभितं वाक्यैः कुन्त्या बहुविधैर्मनः ।
सहदेवस्य राजेन्द्र राज्ञश्चैव विशेषतः ॥ १५.३८.४२ ॥
হে রাজেন্দ্র, কুন্তীর নানা প্রকার বাক্যে সহদেবের মন এভাবে স্তম্ভিত হল; বিশেষত রাজারও মন।
15.38.43
ते मात्रा समनुज्ञाता राज्ञा च कुरुपुङ्गवाः ।
अभिवाद्य कुरुश्रेष्ठमामन्त्रयितुमारभन् ॥ १५.३८.४३ ॥
মাতা ও রাজার অনুমতি লাভ করে সেই কুরুশ্রেষ্ঠেরা কুরুশ্রেষ্ঠকে অভিবাদন করে বিদায় চাইতে আরম্ভ করলেন।
15.38.44
राज्यं प्रति गमिष्यामः शिवेन प्रतिनन्दितः ।
अनुज्ञातास्त्वया राजन्गमिष्यामो विकल्मषाः ॥ १५.३८.४४ ॥
শুভ আশীর্বাদে অভিনন্দিত হয়ে আমরা রাজ্যের দিকে যাব। হে রাজন, আপনার অনুমতিতে নিষ্কলুষ হয়ে আমরা যাব।
15.38.45
एवमुक्तः स राजर्षिर्धर्मराज्ञा महात्मना ।
अनुयज्ञे जयाशीर्भिः पूजयित्वा युधिष्ठिरम् ॥ १५.३८.४५ ॥
মহাত্মা ধর্মরাজ এভাবে বললে সেই রাজর্ষি যজ্ঞের অন্তে জয়াশিসে যুধিষ্ঠিরকে সম্মানিত করে...
15.38.46
भीमं च बलिनां श्रेष्ठं सान्त्वयामास पार्थिवः ।
स चास्य सम्यङ्मेधावी प्रत्यपद्यत वीर्यवान् ॥ १५.३८.४६ ॥
রাজা বলবানদের শ্রেষ্ঠ ভীমকেও সান্ত্বনা দিলেন; সেই বুদ্ধিমান ও বীর্যবান তাঁর কথা যথাযথভাবে গ্রহণ করলেন।
15.38.47
अर्जुनं च समाश्लिष्य यंमौ च भरतर्षभौ ।
अनुयज्ञे स कौरव्यः परिष्वज्याभिनन्द्य च ॥ १५.३८.४७ ॥
অর্জুনকে আলিঙ্গন করে এবং ভরতশ্রেষ্ঠ যমজ দুই ভাইকেও আলিঙ্গন করে, সেই কৌরব যজ্ঞের শেষে তাঁদের অভিনন্দন জানিয়ে...
15.38.48
गान्धार्या चाभ्यनुज्ञाताः कृतपादाभिवादनाः ।
जनन्या समुपाघ्राताः परिष्वक्ताश्च ते नृपम् ॥ १५.३८.४८ ॥
গান্ধারীরও অনুমতি পেয়ে, পায়ে প্রণাম করে, মাতার দ্বারা মস্তক আঘ্রাত ও আলিঙ্গিত হয়ে তাঁরা রাজার কাছে গেলেন।
15.38.49
चक्रुः प्रदक्षिणं सर्वे वत्सा इव निवारणे ।
पुनः पुनर्निरीक्षन्तः प्रचक्रुस्ते प्रदक्षिणम् ॥ १५.३८.४९ ॥
বাঁধা বাছুরের মতো সকলে প্রদক্ষিণ করলেন; বারবার পিছন ফিরে তাকাতে তাকাতে তাঁরা প্রদক্ষিণ করলেন।
15.38.50
द्रौपदीप्रमुखाश्चैव सर्वाः कौरवयोषितः ।
न्यायतः श्वशुरे वृत्तिं प्रयुज्य प्रययुस्ततः ॥ १५.३८.५० ॥
দ্রৌপদীর নেতৃত্বে কৌরব বধূরা সকলে শ্বশুরের প্রতি যথাযথ আচরণ পালন করে সেখান থেকে যাত্রা করলেন।
15.38.51
श्वश्रूभ्यां समनुज्ञाताः परिष्वज्याभिनन्दिताः ।
संदिष्टाश्चेतिकर्तव्यं प्रययुर्भर्तृभिः सह ॥ १५.३८.५१ ॥
শাশুড়িদের অনুমতি পেয়ে, আলিঙ্গিত ও আশীর্বাদপ্রাপ্ত হয়ে, এবং কর্তব্যের উপদেশ নিয়ে তাঁরা স্বামীদের সঙ্গে যাত্রা করলেন।
15.38.52
ततः प्रजज्ञे निनदः सूतानां युज्यतामिति ।
उष्ट्राणां क्रोशतां चापि हयानां हेषतामपि ॥ १५.३८.५२ ॥
তখন সারথিদের "জোড়ো" বলে চিৎকার উঠল; উটের আর্তনাদ ও ঘোড়ার হ্রেষাধ্বনিও শোনা গেল।
15.38.53
ततो युधिष्ठिरो राजा सदारः सहसैनिकः ।
नगरं हास्तिनपुरं पुनरायात्सबान्धवः ॥ १५.३८.५३ ॥
তখন রাজা যুধিষ্ঠির পত্নী, সৈন্য ও আত্মীয়স্বজনদের সঙ্গে নিয়ে আবার হস্তিনাপুর নগরে ফিরে এলেন।