महाभारत · अध्याय 15.38
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
15.38.1
दृष्ट्वा पुत्रांस्तथा पौत्रान्सानुबन्धाञ्जनाधिपः ।
धृतराष्ट्रः किमकरोद्राजा चैव युधिष्ठिरः ॥ १५.३८.१ ॥
जनाधिप पुत्र व पौत्र त्यांच्या नातलगांसह पाहिल्यानंतर राजा धृतराष्ट्र आणि राजा युधिष्ठिर यांनी काय केले?
15.38.2
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं पुत्राणां दर्शनं पुनः ।
वीतशोकः स राजर्षिः पुनराश्रममागमत् ॥ १५.३८.२ ॥
पुत्रांचे ते महान अद्भुत दर्शन पुन्हा पाहून शोकरहित झालेले ते राजर्षी पुन्हा आश्रमात परतले.
15.38.3
इतरस्तु जनः सर्वस्ते चैव परमर्षयः ।
प्रतिजग्मुर्यथाकामं धृताराष्ट्राभ्यनुज्ञया ॥ १५.३८.३ ॥
इतर सर्व लोक आणि ते परम ऋषी धृतराष्ट्राच्या अनुज्ञेने इच्छेनुसार परत गेले.
15.38.4
पाण्डवास्तु महात्मानो लघुभूयिष्ठसैनिकाः ।
अनुजग्मुर्महात्मानं सदारास्तं महीपतिम् ॥ १५.३८.४ ॥
पण महात्मे पाण्डव, थोड्या सैन्यासह, पत्नींसह त्या महात्म्या महीपतीच्या मागे गेले.
15.38.5
तमाश्रमगतं धीमान्ब्रह्मर्षिर्लोकपूजितः ।
द्वैपायनोऽभ्युपागम्य राजानमिदम्नब्रवीत् ॥ १५.३८.५ ॥
आश्रमात आलेल्या त्या राजाजवळ जाऊन बुद्धिमान, लोकपूजित ब्रह्मर्षी द्वैपायन यांनी असे म्हटले.
15.38.6
धृताष्ट्र महाबाहो शृणु कौरवनन्दन ।
श्रुतास्ते ज्ञानवृद्धानामृषीणां पुण्यकर्मणाम् ॥ १५.३८.६ ॥
हे महाबाहो धृतराष्ट्रा, ऐक, हे कौरवनंदना! ज्ञानवृद्ध, पुण्यकर्मी ऋषींविषयी तू ऐकले आहेस.
15.38.7
अद्धाभिजनवृद्धानां वेदवेदाङ्गवेदिनाम् ।
धर्मज्ञानां पुराणानां वदतां विविधाः कथाः ॥ १५.३८.७ ॥
खरोखर उत्तम कुलातील वृद्ध, वेद-वेदांगांचे जाणकार, धर्मज्ञ आणि पुराण सांगणारे यांनी सांगितलेल्या विविध कथा.
15.38.8
मा स्म शोके मनः कार्षीर्दिष्टे न व्यथते बुधः ।
श्रुतं देवरहस्यं ते नारदाद्देवदर्शनात् ॥ १५.३८.८ ॥
शोकात मन लावू नकोस; ज्ञानी माणूस नशिबामुळे व्यथित होत नाही. नारदाकडून आणि देवदर्शनाने तू देवाचे रहस्य ऐकले आहेस.
15.38.9
गतास्ते क्षत्रधर्मेण शस्त्रपूतां गतिं शुभाम् ।
यथा दृष्टास्त्वया पुत्रास्तथा कामविहारिणः ॥ १५.३८.९ ॥
तुझे पुत्र क्षात्रधर्माने शस्त्राने पवित्र झालेली शुभ गती पावले आहेत; तू त्यांना जसे पाहिलेस तसेच ते इच्छेनुसार विहार करणारे झाले आहेत.
15.38.10
युधिष्ठिरः स्वयं धीमान्भवन्तमनुरुध्यते ।
सहितो भ्रातृभिः सर्वैःइ सदारः ससुहृज्जनः ॥ १५.३८.१० ॥
बुद्धिमान युधिष्ठिर स्वतः तुम्हाला प्रसन्न करू इच्छितो; सर्व भावंडे, पत्नी आणि सुहृद-जनांसह.
15.38.11
विसर्जयैनं यात्वेष स्वराज्यमनुशासताम् ।
मासः समधिकस्तेषामतीतो वसतां वने ॥ १५.३८.११ ॥
त्यांना निरोप दे; आपले राज्य शासन करण्यासाठी ते जावोत. वनात राहणाऱ्या त्यांना एका महिन्यापेक्षा अधिक काळ लोटला आहे.
15.38.12
एतद्धि नित्यं यत्नेन पदं रक्ष्यं नराधिप ।
बहुप्रत्यर्थिकं ह्येतद्राज्यं नाम कुरूद्वह ॥ १५.३८.१२ ॥
हे नराधिपा! राज्यपद सदैव प्रयत्नाने जपले पाहिजे; कारण हे कुरुश्रेष्ठा, या राज्य नावाच्या पदाला अनेक शत्रू असतात.
15.38.13
इत्युक्तः कौरवो राजा व्यासेनामितबुद्धिना ।
युधिष्ठिरमथाहूय वाग्मी वचनमब्रवीत् ॥ १५.३८.१३ ॥
अमितबुद्धी व्यासांनी असे सांगितल्यावर कौरव राजाने युधिष्ठिराला बोलावून वाग्मीपणे हे वचन सांगितले.
15.38.14
अजातशत्रो भद्रं ते शृणु मे भ्रातृभिः सह ।
त्वत्प्रसादान्महीपाल शोको नास्मान्प्रबाधते ॥ १५.३८.१४ ॥
अजातशत्रो, तुझे कल्याण असो. भावांसह माझे ऐक. महीपाला, तुझ्या कृपेने शोक आम्हाला त्रास देत नाही.
15.38.15
रमे चाहं त्वया पुत्र पुरेव गजसाहये ।
नाथेनानुगतो विद्वन्प्रियेषु परिवर्तिना ॥ १५.३८.१५ ॥
पुत्रा, पूर्वी गजसाह्वयात जसा रमत होतो, तसाच आता तुझ्यासोबत रमतो. विद्वाना, प्रियजनांमध्ये वावरणाऱ्या तुझ्या नाथत्वात मी अनुसरलो.
15.38.16
प्राप्तं पुत्रफलं त्वत्तः प्रीतिर्मे परमा त्वयि ।
न मे मन्युर्महाबाहो गम्यतां मा चिरं कृथाः ॥ १५.३८.१६ ॥
तुझ्याकडून पुत्रफल मिळाले आहे; तुझ्यावर माझी परम प्रीती आहे. महाबाहो, माझ्या मनात राग नाही. जा, विलंब करू नकोस.
15.38.17
भवन्तं चेह संप्रेक्ष्य तपो मे परिहीयते ।
उपयुक्तं शरीरं च त्वां दृष्ट्वा धारितं पुनः ॥ १५.३८.१७ ॥
येथे तुला पाहून माझे तप क्षीण होते. तुला पाहूनच माझे शरीर पुन्हा टिकून आहे.
15.38.18
मातरौ ते तथैवेमे शीर्णपर्णकृताशने ।
मम तुल्यव्रते पुत्र न चिरं वर्तयिष्यतः ॥ १५.३८.१८ ॥
तुझ्या या दोन्ही माताही, गळलेल्या पानांवर उपजीविका करणाऱ्या, माझ्यासारख्याच व्रतधारी आहेत. पुत्रा, त्या फार काळ जगणार नाहीत.
15.38.19
दुर्योधनप्रभृतयो दृष्टा लोकान्तरं गताः ।
व्यासस्य तपसो वीर्याद्भवतश्च समागमात् ॥ १५.३८.१९ ॥
व्यासांच्या तपाच्या सामर्थ्याने आणि तुमच्या भेटीने दुर्योधन इत्यादी परलोकाला गेलेले दिसले.
15.38.20
प्रयोजनं चिरं वृत्तं जीवितस्य ममानघ ।
उग्रं तपः समास्थास्येत्वमनुज्ञातुमर्हसि ॥ १५.३८.२० ॥
हे निष्पाप, माझ्या दीर्घ जीवनाचे प्रयोजन पूर्ण झाले; मी उग्र तप आचरीन, तुम्ही अनुमती देण्यास योग्य आहात.
15.38.21
त्वय्यद्य पिण्डः कीर्तिश्च कुलं चेदं प्रतिष्ठितम् ।
श्वोवाऽद्य वा महाबाहो गम्यतां माचिरं कृथाः ॥ १५.३८.२१ ॥
तुझ्यातच आज पिंड, कीर्ती आणि हे कुल प्रतिष्ठित आहे; हे महाबाहो, उद्या किंवा आजच जा, विलंब करू नको.
15.38.22
राजनीतिः सुबहुशः श्रुता ते भरतर्षभ ।
संदेष्टव्यं न पश्यामि कृतमेतावता विभो ॥ १५.३८.२२ ॥
हे भरतर्षभा, तुम्ही राजनीती अनेकदा ऐकली आहे; हे विभो, उपदेश देण्यासारखे काही मला दिसत नाही, इतकेच पुरे.
15.38.23
इत्युक्तवचनं तं तु नृपो राजानमब्रवीत् ।
न मामर्हसि धर्मज्ञ परित्यक्तुमनागसम् ॥ १५.३८.२३ ॥
असे बोलल्यावर त्या राजाने राजाला म्हटले: हे धर्मज्ञा, निरपराध अशा मला सोडणे तुम्हाला योग्य नाही.
15.38.24
कामं गच्छन्तु मे सर्वे भ्रातरोऽनुचरास्तथा ।
भवन्तमहमन्विष्ये मातरौ च यतव्रतः ॥ १५.३८.२४ ॥
माझे सर्व बंधू आणि सेवक इच्छेप्रमाणे जावोत; व्रतनिष्ठ होऊन मी तुम्हाला आणि दोन्ही मातांना शोधीन.
15.38.25
तमुवाचाथ गान्धारी मैवं पुत्र शृणुष्व च ।
त्वय्यधीनं कुरुकुलं पिण्डश्च श्वशुरस्य मे ॥ १५.३८.२५ ॥
तेव्हा गांधारी त्याला म्हणाली, 'पुत्रा, असे म्हणू नकोस, ऐक. कुरुकुल आणि माझ्या सासर्‍याचे पिंड तुझ्यावरच अवलंबून आहेत.'
15.38.26
गम्यतां पुत्र पर्याप्तमेतावत्पूजिता वयम् ।
राजा यदाह तत्कार्यं त्वया पुत्र पितुर्वचः ॥ १५.३८.२६ ॥
'पुत्रा, जा. एवढे पुरे, आम्ही सन्मानित झालो. राजा जे म्हणाला, पुत्रा, तेच पित्याचे वचन; ते तू पूर्ण कर.'
15.38.27
इत्युक्तः स तु गान्धार्या कुन्तीमिदमभाषत ।
स्नेहबाष्पाकुले नेत्रे परिमृज्य विनीतवत् ॥ १५.३८.२७ ॥
गांधारीने असे सांगितल्यावर तो कुंतीला हे म्हणाला; प्रेमाच्या अश्रूंनी भरलेले डोळे पुसून, नम्रपणे.
15.38.28
विसर्जयति मां राजा गान्धारी च यशस्विनी ।
भवत्यां बद्धचित्तस्तु कथं यास्यामि दुःखितः ॥ १५.३८.२८ ॥
राजा आणि यशस्विनी गांधारी मला निरोप देत आहेत; पण माझे मन तुमच्यात गुंतलेले आहे; दुःखी होऊन मी कसा जाऊ?
15.38.29
न चोत्सहे तपोविघ्नं कर्तुं ते धर्मचारिणि ।
तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत् ॥ १५.३८.२९ ॥
धर्माचारिणी, तुझ्या तपात विघ्न आणण्याची माझी इच्छा नाही. तपापेक्षा श्रेष्ठ काही नाही; तपानेच महान फल मिळते.
15.38.30
ममापि न तथा राज्ञि राज्ये बुद्धिर्यथा पुरा ।
तपस्येवानुरक्तं मे मनः सर्वात्मना तथा ॥ १५.३८.३० ॥
राणी, पूर्वीप्रमाणे राज्यात माझी बुद्धी आता नाही. माझे मन तपातच पूर्णपणे रमलेले आहे.
15.38.31
शून्येयं च मही कृत्स्ना न मे प्रीतिकरी शुभे ।
बान्धवा नः परिक्षीणा बलं नो न यथा पुरा ॥ १५.३८.३१ ॥
ही सारी पृथ्वी ओसाड झाली आहे; हे शुभे, ती मला आता आनंद देत नाही. आमचे बांधव फार क्षीण झाले आहेत, आमचे बलही पूर्वीसारखे राहिले नाही.
15.38.32
पाञ्चालाः सुभृशं क्षीणाः कन्यामात्रावशेषिताः ।
न तेषां कुलकर्तारं कञ्चित्पश्याम्यहं शुभे ॥ १५.३८.३२ ॥
पांचाल फार क्षीण झाले आहेत, केवळ कन्याच उरल्या आहेत. हे शुभे, त्यांच्यात कुळ पुढे चालवणारा कोणी मला दिसत नाही.
15.38.33
सर्वे हि भस्मासान्नीतास्ते द्रोणेन रणाजिरे ।
अवशिष्टाश्च निहता द्रोणपुत्रेण वै निशि। ॥ १५.३८.३३ ॥
त्या सर्वांना द्रोणाने रणभूमीवर भस्म करून टाकले; उरलेल्यांना द्रोणपुत्राने रात्री ठार मारले.
15.38.34
चेदयश्चैव मत्स्याश्च दृष्टपूर्वास्तथैव नः ।
केवलं वृष्णिचक्रं च वासुदेवपरिग्रहात्।
यद्दृष्ट्वा स्थातुमिच्छामि धर्मार्थं नार्थहेतुतः ॥ १५.३८.३४ ॥
चेदी आणि मत्स्य हे आम्ही पूर्वी पाहिले होते; आता वासुदेवाच्या आश्रयामुळे केवळ वृष्णिकुळच उरले आहे. ते पाहून मी धर्मासाठी येथे राहू इच्छितो, धनासाठी नाही.
15.38.35
शिवेन पश्य नः सर्वान्दुर्लभं तव दर्शनम् ।
भविष्यत्यंब राजा हि तीव्रं चारप्स्यते तपः ॥ १५.३८.३५ ॥
कल्याणपूर्वक आम्हा सर्वांकडे पाहा; तुमचे दर्शन दुर्लभ आहे. माते, राजा कठोर तपश्चर्या करणार आहेत.
15.38.36
एतच्छ्रुत्वा महाबाहुः सहदेवो युधांपतिः ।
युधिष्ठिरमुवाचेदं बाष्पव्याकुललोचनः ॥ १५.३८.३६ ॥
हे ऐकून महाबाहू, योद्ध्यांचा स्वामी सहदेव अश्रूंनी व्याकूळ नेत्रांनी युधिष्ठिराला असे म्हणाला.
15.38.37
नोत्सहेऽहं परित्यक्तुं मातरं भरतर्षभ ।
प्रतियातु भवान्क्षिप्रं तपस्तप्स्याम्यहं वने ॥ १५.३८.३७ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, मी मातेला सोडण्यास समर्थ नाही. आपण लवकर परत जा; मी वनात तपश्चर्या करीन.
15.38.38
इहैव शोषयिष्यामि तपसेदं कलेवरम् ।
पादशुश्रूषणेरक्तो राज्ञो मात्रोस्तथाऽनयोः ॥ १५.३८.३८ ॥
येथेच मी तपश्चर्येने हे शरीर वाळवीन; राजा आणि या दोन मातांच्या पादसेवेत रमून.
15.38.39
तमुवाच ततः कुन्ती परिष्वज्य महाभुजम् ।
गम्यतां पुत्र मैवं त्वं वोचः कुरु वचो मम ॥ १५.३८.३९ ॥
तेव्हा कुंती त्या महाबाहूला आलिंगन देऊन म्हणाली - पुत्रा, जा; असे बोलू नकोस; माझे वचन पाळ.
15.38.40
आगमा वः शिवाः सन्तु स्वस्था भवत पुत्रकाः ।
उपरोधो भवेदेवमस्माकं तपसः कृते ॥ १५.३८.४० ॥
तुमचे मार्ग शुभ होवोत; माझ्या पुत्रांनो, सुखरूप राहा. आमच्या तपश्चर्येसाठी असा अडथळा होईल.
15.38.41
त्वत्स्नेहपाशबद्धा च हीयेयं तपसः परात् ।
तस्मात्पुत्रक गच्छ त्वं शिष्टमल्पं च नः प्रभो ॥ १५.३८.४१ ॥
तुझ्या स्नेहपाशात बांधलेली मी परम तपश्चर्येपासून ढळेन. म्हणून पुत्रा, तू जा; प्रभो, आमचे उरलेले आयुष्य थोडेच आहे.
15.38.42
एवं संस्तंभितं वाक्यैः कुन्त्या बहुविधैर्मनः ।
सहदेवस्य राजेन्द्र राज्ञश्चैव विशेषतः ॥ १५.३८.४२ ॥
हे राजेंद्रा, कुंतीच्या अनेक प्रकारच्या शब्दांनी सहदेवाचे मन अशा प्रकारे थांबवले गेले; विशेषतः राजाचेही मन.
15.38.43
ते मात्रा समनुज्ञाता राज्ञा च कुरुपुङ्गवाः ।
अभिवाद्य कुरुश्रेष्ठमामन्त्रयितुमारभन् ॥ १५.३८.४३ ॥
मातेची आणि राजाची अनुज्ञा मिळवून त्या कुरुश्रेष्ठांनी कुरुकुलातील श्रेष्ठांना नमस्कार करून निरोप मागण्यास सुरुवात केली.
15.38.44
राज्यं प्रति गमिष्यामः शिवेन प्रतिनन्दितः ।
अनुज्ञातास्त्वया राजन्गमिष्यामो विकल्मषाः ॥ १५.३८.४४ ॥
कल्याणकारी आशीर्वादाने निरोप घेऊन आम्ही राज्याकडे जाऊ. हे राजा, तुझ्या अनुज्ञेने निर्दोष होऊन आम्ही जाऊ.
15.38.45
एवमुक्तः स राजर्षिर्धर्मराज्ञा महात्मना ।
अनुयज्ञे जयाशीर्भिः पूजयित्वा युधिष्ठिरम् ॥ १५.३८.४५ ॥
महात्मा धर्मराजाने असे सांगितल्यावर त्या राजर्षीने यज्ञानंतर विजयाशीर्वादांनी युधिष्ठिराचा सन्मान करून...
15.38.46
भीमं च बलिनां श्रेष्ठं सान्त्वयामास पार्थिवः ।
स चास्य सम्यङ्मेधावी प्रत्यपद्यत वीर्यवान् ॥ १५.३८.४६ ॥
राजाने बलवानांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या भीमालाही समजावले; त्या बुद्धिमान आणि पराक्रमी वीराने त्याचे बोलणे नीट स्वीकारले.
15.38.47
अर्जुनं च समाश्लिष्य यंमौ च भरतर्षभौ ।
अनुयज्ञे स कौरव्यः परिष्वज्याभिनन्द्य च ॥ १५.३८.४७ ॥
अर्जुनाला आलिंगन देऊन आणि भरतश्रेष्ठ यमळ बंधूंनाही आलिंगन देऊन, त्या कौरवाने यज्ञानंतर त्यांचे अभिनंदन करून...
15.38.48
गान्धार्या चाभ्यनुज्ञाताः कृतपादाभिवादनाः ।
जनन्या समुपाघ्राताः परिष्वक्ताश्च ते नृपम् ॥ १५.३८.४८ ॥
गांधारीचीही अनुज्ञा मिळवून, चरणी नमस्कार करून, मातेने मस्तक हुंगून आणि आलिंगन देऊन ते राजाकडे गेले.
15.38.49
चक्रुः प्रदक्षिणं सर्वे वत्सा इव निवारणे ।
पुनः पुनर्निरीक्षन्तः प्रचक्रुस्ते प्रदक्षिणम् ॥ १५.३८.४९ ॥
अडवलेल्या वासरांप्रमाणे सर्वांनी प्रदक्षिणा केली; वारंवार मागे वळून पाहत त्यांनी प्रदक्षिणा केली.
15.38.50
द्रौपदीप्रमुखाश्चैव सर्वाः कौरवयोषितः ।
न्यायतः श्वशुरे वृत्तिं प्रयुज्य प्रययुस्ततः ॥ १५.३८.५० ॥
द्रौपदीच्या नेतृत्वाखाली सर्व कौरव स्त्रिया, सासर्‍यांप्रति योग्य वर्तन पाळून, तेथून निघाल्या.
15.38.51
श्वश्रूभ्यां समनुज्ञाताः परिष्वज्याभिनन्दिताः ।
संदिष्टाश्चेतिकर्तव्यं प्रययुर्भर्तृभिः सह ॥ १५.३८.५१ ॥
सासूंची परवानगी मिळवून, आलिंगन देऊन आशीर्वाद देऊन, काय करावे याचे निर्देश घेऊन त्या पतींसह निघाल्या.
15.38.52
ततः प्रजज्ञे निनदः सूतानां युज्यतामिति ।
उष्ट्राणां क्रोशतां चापि हयानां हेषतामपि ॥ १५.३८.५२ ॥
मग सारथ्यांचा "जुंपा" असा आवाज उठला; उंटांचे ओरडणे आणि घोड्यांचे खिंकाळणेही ऐकू आले.
15.38.53
ततो युधिष्ठिरो राजा सदारः सहसैनिकः ।
नगरं हास्तिनपुरं पुनरायात्सबान्धवः ॥ १५.३८.५३ ॥
मग राजा युधिष्ठिर पत्नी, सैनिक आणि नातेवाईकांसह पुन्हा हस्तिनापूर नगरात परतला.