महाभारत · अध्याय 15.39
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
15.39.1
तेषु चोपनिवृत्तेषु पाण्डवेषु यदृच्छया ।
देवर्षिर्नारदो राजन्नाजगाम युधिष्ठिरम् ॥ १५.३९.१ ॥
पाण्डव परत आले असताना, हे राजा, देवर्षी नारद योगायोगाने युधिष्ठिराकडे आले.
15.39.2
तमभ्यर्च्य महाबाहुः कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
आसीनं परिविश्वस्तं प्रोवाच वदतांवरः ॥ १५.३९.२ ॥
त्यांचा सत्कार करून महाबाहू कुरुराज युधिष्ठिर, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ, निवांतपणे बसलेल्या त्यांना म्हणाले.
15.39.3
चिरात्तु नानुपश्यामि भगवन्तमुपस्थितम् ।
कच्चित्ते कुशलं विप्र शुभं वा प्रत्युपस्थितम् ॥ १५.३९.३ ॥
पुष्कळ काळानंतर भगवान आपण येथे आलेले पाहतो. हे विप्रा, आपले कुशल आहे का, की शुभ वार्ता घेऊन आलात?
15.39.4
के देशाः परिदृष्टास्ते किं च कार्यं करोमि ते ।
तद्ब्रूहि द्विजमुख्यस्त्वं ह्यस्माकं च प्रियोऽतिथिः। ॥ १५.३९.४ ॥
आपण कोणकोणती स्थळे पाहिली? आपल्यासाठी मी काय करू? हे द्विजश्रेष्ठा, सांगा; आपण आमचे प्रिय अतिथी आहात.
15.39.5
चिरदृष्टोसि मेऽत्येवमागतोऽहं तपोवनात् ।
परिदृष्टानि तीर्थानि गङ्गा चैव मया नृप ॥ १५.३९.५ ॥
पुष्कळ काळानंतर मी आपल्याला पाहतो आहे; अशा प्रकारे मी तपोवनातून आलो आहे. हे नृपा, मी तीर्थे पाहिली आहेत आणि गंगेचेही दर्शन घेतले आहे.
15.39.6
वदन्ति पुरुषा मेऽद्य गङ्गातीरनिवासिनः ।
धृतराष्ट्रं महात्मानमास्थितं परमं तपः ॥ १५.३९.६ ॥
आज गंगातीरावरील लोक मला सांगतात की महात्मा धृतराष्ट्र परम तपश्चर्येत स्थित आहेत.
15.39.7
अपि दृष्टस्त्वया तत्र कुशली स कुरूद्वहः ।
गान्धारी च पृथा चैव सूतपुत्रश्च संजयः ॥ १५.३९.७ ॥
तेथे कुरुवंशाचा भार वाहणारे ते कुशल आहेत का, हे तुम्ही पाहिले का? गांधारी, पृथा आणि सूतपुत्र संजय यांनाही पाहिले का?
15.39.8
कथं च वर्तते चाद्य पिता मम स पार्थिवः ।
श्रोतुमिच्छामि भगवन्यदि दृष्टस्त्वया नृपः ॥ १५.३९.८ ॥
आता माझे पिता ते राजे कसे आहेत? भगवन्, तुम्ही त्यांना पाहिले असल्यास ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
15.39.9
स्थिरीभूय महाराज शृणु वृत्तं यथातथम् ।
यथाश्रुतं च दृष्टं च मया तस्मिंस्तपोवने ॥ १५.३९.९ ॥
महाराज, स्थिर होऊन ऐका. त्या तपोवनात मी जे ऐकले आणि पाहिले, ते जसेच्या तसे सांगतो.
15.39.10
वनवासनिवृत्तेषु भवत्सु कुरुनन्दन ।
कुरुक्षेत्रात्पिता तुभ्य गङ्गाद्वारं ययौ नृप ॥ १५.३९.१० ॥
कुरुनंदना, तुम्ही वनवास संपवून परत आल्यावर, नृपा, तुमचे पिता कुरुक्षेत्रातून गंगाद्वाराकडे गेले.
15.39.11
गान्धार्या सहितो धीमान्वध्वा कुन्त्या समन्वितः ।
संजयेन च सूतेन साग्निहोत्रः सयाजकः ॥ १५.३९.११ ॥
ते बुद्धिमान गांधारी आणि सून कुंती यांच्यासह, सूत संजयासह, अग्निहोत्र आणि याजकांसह गेले.
15.39.12
आतस्थे स तपस्तीव्रं पिता तव तपोधनः ।
अग्निं मुखे समाधाय वायुभक्षोऽभवन्मुनिः ॥ १५.३९.१२ ॥
तुमचे पिता, तपोधन, कठोर तप आचरू लागले. मुखात अग्नी ठेवून ते वायुभक्षक मुनी झाले.
15.39.13
वने स मुनिभिः सर्वैः पूज्यमानो महातपाः ।
त्वगस्थिमात्रशेषः स षण्मासानभवन्नृपः ॥ १५.३९.१३ ॥
वनात ते महातपस्वी राजा सर्व मुनींकडून पूजित होत सहा महिने केवळ त्वचा आणि हाडेच उरलेले होते.
15.39.14
गान्धारी तु जलाहारी कुन्ती मासोपवासिनी ।
संजयः षष्ठभुक्तेन वर्तयामास भारत ॥ १५.३९.१४ ॥
गांधारी केवळ पाणी घेऊन जगत होती; कुंती एक महिना उपवास करीत होती; संजय सहाव्या वेळी भोजन करून जगत होता, हे भारता.
15.39.15
अग्नींस्तु याजकास्तत्र जुहुवुर्विधिवत्प्रभो ।
दृश्यतोऽदृश्यतश्चैव वने तस्मिन्नृपस्य वै ॥ १५.३९.१५ ॥
हे प्रभो, त्या वनात राजाचे याजक विधिपूर्वक अग्नींमध्ये आहुती देत असत, कधी दिसेल तर कधी न दिसेल अशा रीतीने.
15.39.16
अनिकेतोथ राजा स बभूव वनगोचरः ।
ते चापि सहिते देव्यौ संजयश्च तमन्वयुः ॥ १५.३९.१६ ॥
मग तो राजा बेघर होऊन वनात फिरणारा झाला; त्या दोन्ही देवीही सोबत होत्या आणि संजयही त्याच्या मागे गेला.
15.39.17
संजयो नृपतेर्नेता समेषु विषमेषु च ।
गान्धार्याश्च पृथा चैव चक्षुरासीदनिन्दिता ॥ १५.३९.१७ ॥
संजय राजाचा समतल आणि विषम दोन्ही मार्गांवर मार्गदर्शक होता; आणि निष्कलंक पृथा व गांधारी यांचेही तोच डोळा होता.
15.39.18
ततः कदाचिद्गङ्गायाः कच्छे स नृपसत्तमः ।
गङ्गायामाप्लुतो धीमानाश्रमाभिमुखो ययौ ॥ १५.३९.१८ ॥
मग एकदा तो नृपश्रेष्ठ गंगेच्या काठी गंगेत स्नान करून, बुद्धिमान असा आश्रमाकडे गेला.
15.39.19
अथ वायुः समुद्भुतो दावाग्निरभवन्महान् ।
ददाह तद्वनं सर्वं परिगृह्य समन्ततः ॥ १५.३९.१९ ॥
तेव्हा वारा उठला आणि एक मोठा वणवा पेटला. तो सर्व बाजूंनी वेढून त्या संपूर्ण अरण्याला जाळू लागला.
15.39.20
दह्यत्सु मृगयूथेषु द्विजिह्वेषु समन्ततः ।
वराहाणां च यूथेषु संश्रयत्सु जलाशयान् ॥ १५.३९.२० ॥
चोहीकडे हरिणांचे कळप आणि सर्प जळत होते; डुकरांचे कळप जलाशयांचा आश्रय घेत होते.
15.39.21
सम्प्रदीप्ते वने तस्मिन्प्राप्ते व्यसन उत्तमे ।
निराहारतया राजा मन्दप्राणविचेष्टितः।
असमर्थोऽपसरणे सुकृशे मातरौ च ते ॥ १५.३९.२१ ॥
ते अरण्य पूर्ण पेटले आणि मोठे संकट ओढवले, तेव्हा अन्नाभावी राजा क्षीण श्वासाने निश्चेष्ट झाला; तो दूर सरकू शकला नाही. तुझ्या दोन्ही माताही अत्यंत कृश झाल्या होत्या.
15.39.22
ततः स नृपतिर्दृष्ट्वा वह्निमायान्तमन्तिकात् ।
इदमाह ततः सूतं संजयं जयतांवरः ॥ १५.३९.२२ ॥
तेव्हा त्या राजाने जवळून येणारा अग्नी पाहिला; विजेत्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तो सारथी संजयाला असे म्हणाला.
15.39.23
गच्छ संजय यत्राग्निर्न त्वां दहति कर्हिचित् ।
वयमत्राग्निना युक्ता गमिष्यामः परां गतिम् ॥ १५.३९.२३ ॥
हे संजया, जा — जिथे अग्नी तुला कधीच जाळणार नाही तिथे. आम्ही येथेच अग्नीसह परम गतीला जाऊ.
15.39.24
तमुवाच किलोद्विग्नः संजयो वदतांवरः ।
राजन्मृत्युरनिष्टोऽयं भविता ते वृथाऽग्निना ॥ १५.३९.२४ ॥
तेव्हा विचलित झालेला, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेला संजय त्याला म्हणाला — हे राजा, हे अनिष्ट मरण तुला अग्नीने व्यर्थ येईल.
15.39.25
न चोपायं प्रपश्यामि मोक्षणे जातवेदसः ।
यदत्रानन्तरं कार्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १५.३९.२५ ॥
अग्नीपासून मुक्तीचा कोणताही उपाय मला दिसत नाही. आता येथे पुढे काय करावे हे आपणच सांगण्यास योग्य आहात.
15.39.26
इत्युक्तः संजयेनेदं पुनराह स पार्थिवः ।
नैष मृत्युरनिष्टो नो निःसृतानां गृहात्स्वयम् ॥ १५.३९.२६ ॥
संजयाने असे म्हटल्यावर तो राजा पुन्हा म्हणाला, 'घरातून स्वतः बाहेर पडलेल्या आम्हांसाठी हे मरण अनिष्ट नाही.'
15.39.27
जलमग्निस्तथा वायुरथवाऽपि विकर्षणम् ।
तापसानां प्रशस्यं ते गच्च संजय माचिरम् ॥ १५.३९.२७ ॥
पाणी, अग्नी, वारा किंवा ओढून नेणे, हे तपस्व्यांसाठी प्रशंसनीय आहे. हे संजया, तू लवकर जा, विलंब करू नकोस.
15.39.28
इत्युक्त्वा संजयं राजा समाधाय मनस्तथा ।
प्राङ्मुखः सह गान्धार्या कुन्त्या चोपाविशत्तदा ॥ १५.३९.२८ ॥
संजयाला असे सांगून, राजाने मन एकाग्र केले आणि पूर्वाभिमुख होऊन गांधारी व कुंती यांच्यासह तेव्हा बसला.
15.39.29
संजयस्तं तथा दृष्ट्वा प्रदक्षिणमथाकरोत् ।
उवाच चैनं मेधावी युङ्क्ष्वात्मानमिति प्रभो ॥ १५.३९.२९ ॥
संजयाने त्याला तसे पाहून प्रदक्षिणा घातली आणि म्हणाला, 'हे प्रभो, मेधावी, आपण आत्म्याला स्थिर करा.'
15.39.30
ऋषिपुत्रो मनीषी स राज चक्रेऽस्य तद्वचः ।
सन्निरुध्येन्द्रियग्राममासीत्काष्ठोपमस्तदा ॥ १५.३९.३० ॥
तो ऋषिपुत्र, मनीषी, राजाने त्याचे ते वचन मानले. इंद्रियसमूह पूर्णपणे रोखून तो तेव्हा लाकडासारखा स्थिर बसून राहिला.
15.39.31
गान्धारी च महाभागा जननी च पृथा तव ।
दावाग्निना समायुक्ते स च राजा पिता तव ॥ १५.३९.३१ ॥
महाभागा गांधारी आणि तुझी माता पृथा, तसेच तुझे पिता राजा वणव्यात सापडले.
15.39.32
संजयस्तु महाप्राज्ञस्तस्माद्दावादमुच्यत ।
गङ्गाकूले मया दृष्टस्तापसैः परिवारितः ॥ १५.३९.३२ ॥
पण महाप्राज्ञ संजय त्या वणव्यातून सुटला; गंगेच्या काठी तपस्व्यांनी वेढलेला मी त्याला पाहिला.
15.39.33
स तानामन्त्र्य तेजस्वी निवेद्यैतच्च सर्वशः ।
प्रययौ संजयो धीमान्हिमवन्तं महीधरम् ॥ १५.३९.३३ ॥
त्या तेजस्वी संजयाने त्यांचा निरोप घेतला, हे सर्व पूर्णपणे सांगितले, आणि बुद्धिमान संजय हिमालय पर्वताकडे निघून गेला.
15.39.34
एवं स निधनं प्राप्तः कुरुराजो महामनाः ।
गान्धारी च पृथा चैव जनन्यौ ते विशाम्पते ॥ १५.३९.३४ ॥
अशा प्रकारे महामना कुरुराजा मृत्यू पावला; हे विशांपते, तुझ्या दोन्ही माता गांधारी आणि पृथा (त्याच प्रकारे).
15.39.35
यदृच्छयाऽनुव्रजता मया राज्ञः कलेवरम् ।
तयोश्च देव्योरुभयोर्मया दृष्टानि भारत ॥ १५.३९.३५ ॥
हे भारता, योगायोगाने फिरत असताना मी राजाचे शरीर आणि त्या दोन देवींची शरीरे पाहिली.
15.39.36
ततस्तपोवने तस्मिन्समाजग्मुस्तपोधनाः ।
श्रुत्वा राज्ञस्तदा निष्ठां न त्वशोचन्गतीश्च ते ॥ १५.३९.३६ ॥
नंतर त्या तपोवनात तपोधन ऋषी एकत्र झाले; राजाची अंतिम स्थिती ऐकून त्यांनी शोक केला नाही, तसेच त्यांच्या गतींविषयीही शोक केला नाही.
15.39.37
तत्राश्रौषमहं सर्वमेतत्पुरुषसत्तम ।
यथा च नृपतिर्दग्धो देव्यौ ते चेति पाण्डव ॥ १५.३९.३७ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठ पाण्डवा, तेथे मी हे सर्व ऐकले — राजा कसा दग्ध झाला आणि तुझ्या दोन्ही देवी कशा दग्ध झाल्या.
15.39.38
न शोचितव्यं राजेन्द्र स्वर्गस्थः पृथिवीपतिः ।
प्राप्तवानग्निसंयोगं गान्धारी जननी च ते ॥ १५.३९.३८ ॥
हे राजेंद्रा, शोक करू नये; पृथ्वीपती स्वर्गात आहेत, आणि तुझी माता गांधारीही अग्निसंयोग पावली आहे.
15.39.39
एतच्छ्रुत्वा च सर्वेषां पाण्डवानां महात्मनाम् ।
निर्याणं धृतराष्ट्रस्य शोकः समभवन्महान् ॥ १५.३९.३९ ॥
हे ऐकून महात्मा पाण्डवांना सर्वांना धृतराष्ट्राच्या निर्याणाबद्दल मोठा शोक झाला.
15.39.40
अन्तःपुराणां च तदा महानार्तस्वरोऽभवत् ।
पौराणां च महाराज श्रुत्वा राज्ञस्तदा गतिम् ॥ १५.३९.४० ॥
महाराजा, तेव्हा राजाची गती ऐकून अंतःपुरात व नागरिकांमध्ये मोठा आक्रोश झाला.
15.39.41
अहो धिगिति राजा तु विक्रुश्य भृशदुःखितः ।
ऊर्ध्वबाहुः स्मरन्मातुः प्ररुरोद युधिष्ठिरः ॥ १५.३९.४१ ॥
'अरेरे, धिक्कार!' असे म्हणून अत्यंत दुःखी झालेला राजा युधिष्ठिर हात वर करून मातेचे स्मरण करीत मोठ्याने रडला.
15.39.42
भीमसेनपुरोगाश्च भ्रातरः सर्व एव ते ।
रुरुदुर्दुःखसंतप्ता वर्णयन्तः पृथां तदा ॥ १५.३९.४२ ॥
भीमसेनाच्या पुढाकाराने सर्व बंधू दुःखाने संतप्त होऊन रडले; तेव्हा पृथेचे (कुंतीचे) गुण वर्णन करीत.
15.39.43
अन्तःपुरेषु च तदा सुमहान्रुदितस्वनः ।
प्रादुरासीन्महाराज पृथां श्रुत्वा तथागताम् ॥ १५.३९.४३ ॥
तेव्हा अंतःपुरांमध्ये मोठ्या रडण्याचा आवाज उठला, हे महाराज, पृथा तशी (मृत) झाल्याचे ऐकून.
15.39.44
तं च वृद्धं तथा दग्धं हतपुत्रं नराधिपम् ।
अन्वशोचन्त ते सर्वे गान्धारीं च तपस्विनीम् ॥ १५.३९.४४ ॥
त्या वृद्धासाठी, तसेच दग्ध झालेल्या, पुत्र मारले गेलेल्या त्या नराधिपासाठी ते सर्व शोक करू लागले, आणि तपस्विनी गांधारीसाठीही.
15.39.45
तस्मिन्नुपरते शब्दे मुहूर्तादिव भारत ।
निगृह्य बाष्पं धैर्येण धर्मराजोऽब्रवीदिदम् ॥ १५.३९.४५ ॥
हे भारता, तो आवाज थांबल्यावर जणू एक क्षणानंतर, धैर्याने अश्रू आवरून धर्मराज हे बोलला.