મહાભારત · અધ્યાય 15.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
15.4.1
न मां प्रीणयते राज्यं त्वय्येवं दुःखिते नृप ।
दिङ्मामस्तु सुदुर्बुद्धिं राज्यसक्तं प्रमादिनम् ॥ १५.४.१ ॥
હે રાજન્, તમે આ રીતે દુઃખી હોય ત્યારે આ રાજ્ય મને આનંદ આપતું નથી. રાજ્યાસક્ત, પ્રમાદી અને અતિ દુર્બુદ્ધિ એવા મને ધિક્કાર હો.
15.4.2
गृहे वसन्तं दुःखार्तमुपवासकृशं भृशम् ।
यताहारं क्षितिशयं नाविदं भ्रातृभिः सह ॥ १५.४.२ ॥
ઘરમાં રહીને દુઃખથી પીડાતા, ઉપવાસથી અત્યંત કૃશ, સંયમિત આહાર લેતા અને ભૂમિ પર સૂતા તમને હું ભાઈઓ સહિત જાણી શક્યો નહોતો.
15.4.3
अहोस्मि वञ्चितो मूढो भवता गूढबुद्धिना ।
विस्वासयित्वा पूर्वं मां यदिदं दुःखमश्नुथा ॥ १५.४.३ ॥
અરે! હું મૂઢ, ગૂઢ બુદ્ધિવાળા તમારા દ્વારા છેતરાયો. પહેલાં મને વિશ્વાસ અપાવીને તમે આ દુઃખ ભોગવ્યું.
15.4.4
किं मे राज्येन भोगैर्वा किं यज्ञैः किं सुखेन वा ।
यस्य मे त्वं महीपाल दुखान्येतान्यवाप्तवान् ॥ १५.४.४ ॥
હે મહીપાલ! મારા કારણે તમે આ દુઃખો પામ્યા. એવા મને રાજ્ય, ભોગ, યજ્ઞ કે સુખથી શું લાભ?
15.4.5
पीडितं चापि जानामि राज्यमात्मानमेव च ।
अनेन वचसा तेऽद्य दुःखितस्य जनेश्वरः ॥ १५.४.५ ॥
હે જનેશ્વર! આજે તમારા આ વચનથી, દુઃખી એવા તમારા વચનથી, રાજ્ય અને હું પોતે પણ પીડિત છીએ એમ હું જાણું છું.
15.4.6
भवान्पिता भवान्माता भवान्नः परमो गुरुः ।
भवता विप्रहीणा वै क्वनु तिष्ठामहे वयम् ॥ १५.४.६ ॥
તમે જ અમારા પિતા, તમે જ માતા, તમે જ અમારા પરમ ગુરુ છો. તમારાથી વિખૂટા પડેલા અમે ક્યાં રહીશું?
15.4.7
औरसो भवतः पुत्रो युयुत्सुर्नृपसत्तम ।
अस्तु राजा महाराज यमन्यं मन्यते भवान् ॥ १५.४.७ ॥
હે નૃપશ્રેષ્ઠ, તમારો ઔરસ પુત્ર યુયુત્સુ રાજા થાઓ. હે મહારાજ, તમે જેને અન્ય માનો છો તે રાજા થાઓ.
15.4.8
अहं वनं गमिष्यामि भवान्राजा प्रशास्त्विदम् ।
नमामयशसा दग्धं भूयस्त्वं दग्धुमर्हसि ॥ १५.४.८ ॥
હું વનમાં જઈશ; તમે રાજા થઈને આ રાજ્યનું શાસન કરો. નમના યશથી દગ્ધ થયેલાને તમે ફરી દગ્ધ કરવા યોગ્ય છો.
15.4.9
नाहं राजा भवान्राजा भवता परवानहम् ।
कथं गुरुं त्वां धर्मज्ञमनुज्ञातुमिहोत्सहे ॥ १५.४.९ ॥
હું રાજા નથી; તમે જ રાજા છો. હું તમારા અધીન છું. ધર્મજ્ઞ, ગુરુ સમાન તમને અહીં અનુમતિ આપવાનું સાહસ હું કેવી રીતે કરું?
15.4.10
न मन्युर्हृदि नः कश्चित्सुयोधनकृतेऽनघ ।
भवितव्यं तथा तद्धि वयं चान्ये च मोहिताः ॥ १५.४.१० ॥
હે નિષ્પાપ, સુયોધનને કારણે અમારા હૃદયમાં કોઈ ક્રોધ નથી. તે એમ જ થવાનું હતું; અમે અને બીજા લોકો મોહમાં પડ્યા હતા.
15.4.11
वयं पुत्रा हि भवोत यथा दुर्योधनादयः ।
गान्धारी चैव कुन्ती च निर्विशेषे मते मम ॥ १५.४.११ ॥
અમે પણ તમારા પુત્રો જ છીએ, દુર્યોધન વગેરેની જેમ. ગાંધારી અને કુંતી પણ મારા મતે ભેદ વગરની છે.
15.4.12
स मां त्वं यदि राजेन्द्र परित्यज्य गमिष्यसि ।
पृष्ठतस्त्वनुयास्यामि सत्यमात्मानमालभे ॥ १५.४.१२ ॥
હે રાજેન્દ્ર, જો તમે મને છોડીને જશો તો હું તમારી પાછળ પાછળ જઈશ; આ સત્ય છે, હું મારા આત્માના સોગંદ લઉં છું.
15.4.13
इयं हि वसुसंपूर्णा मही सागरमेखला ।
भवता विप्रहीणस्य न मे प्रीतिकरी भवेत् ॥ १५.४.१३ ॥
ધનથી ભરપૂર, સાગરની મેખલાવાળી આ પૃથ્વી પણ તમારા વિના મને આનંદદાયક નહીં લાગે.
15.4.14
भवदीयमिदं सर्वं शिरसा त्वां प्रसादये ।
त्वदधीनाः स्म राजेन्द्र व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥ १५.४.१४ ॥
આ બધું તમારું જ છે; માથું નમાવીને હું તમને પ્રસન્ન કરું છું. હે રાજેન્દ્ર, અમે તમારે આધીન છીએ; તમારા મનનો તાપ દૂર થાઓ.
15.4.15
भवितव्यमनुप्राप्तो मन्ये त्वं वसुधाधिप ।
दिष्ट्या शुश्रूषमाणस्त्वां मोक्षिष्ये मनसो ज्वरं ॥ १५.४.१५ ॥
આ થવાનું જ હતું એમ હું માનું છું, હે વસુધાધિપ. સદ્ભાગ્યે તમારી સેવા કરતાં હું મનના આ તાપથી મુક્ત થઈશ.
15.4.16
तापस्ये मे मनस्तात वर्तते कुरुनन्दन ।
उचितं च कुलेऽस्माकमरण्यगमनं प्रभो ॥ १५.४.१६ ॥
હે તાત, હે કુરુનંદન, મારું મન તપસ્વી જીવન તરફ વળ્યું છે. અમારા કુળ માટે વનમાં જવું ઉચિત છે, હે પ્રભો.
15.4.17
चिरमध्युषितः पुत्र चिरं शुश्रूषितस्त्वया ।
वृद्धं मामप्यनुज्ञातुमर्हसि त्वं नराधिप ॥ १५.४.१७ ॥
પુત્ર, હું લાંબો સમય રહ્યો અને તેં લાંબો સમય મારી સેવા કરી. હે નરાધિપ, વૃદ્ધ એવા મને પણ જવાની અનુમતિ આપવી તને યોગ્ય છે.
15.4.18
इत्युक्त्वा धर्मराजानं वेपमानं कृताञ्जलिम् ।
उवाच विदुरं राजा धृतराष्ट्रोंऽबिकासुतः ॥ १५.४.१८ ॥
ધર્મરાજને આમ કહીને, કંપતા અને હાથ જોડીને ઊભેલા અંબિકાપુત્ર રાજા ધૃતરાષ્ટ્રે વિદુરને કહ્યું.
15.4.19
संजयं च महात्मानं कृपं चापि महारथम् ।
अनुनेतुमिहेच्छामि भवद्भिर्वसुधाधिपम् ॥ १५.४.१९ ॥
મહાત્મા સંજય અને મહારથી કૃપને પણ — તમારા દ્વારા અહીં પૃથ્વીના અધિપતિ (રાજા)ને શાંત કરાવવાની મારી ઇચ્છા છે.
15.4.20
म्लायते मे मनो हीदं मुखं च परिशुष्यति ।
वयसा च प्रकृष्टेन वाग्व्यायामेन चैव ह ॥ १५.४.२० ॥
મારું મન કરમાઈ રહ્યું છે અને મારું મોં સુકાઈ રહ્યું છે; અતિ વૃદ્ધાવસ્થાથી અને વધુ બોલવાના શ્રમથી પણ.
15.4.21
इत्युक्त्वा स तु धर्मात्मा वृद्धो राजा कुरूद्वहः ।
गान्धारीं शिश्रिये धीमान्सहसैव गतासुवत् ॥ १५.४.२१ ॥
આમ કહીને તે ધર્માત્મા, વૃદ્ધ, કુરુશ્રેષ્ઠ, બુદ્ધિમાન રાજા અચાનક ગાંધારીને આશરે ઢળી પડ્યા — જાણે પ્રાણ ગયા હોય તેમ.
15.4.22
तं तु दृष्ट्वा समासीनं विसंज्ञमिव कौरवम् ।
आर्तिं राजाऽगमत्तीव्रां कौन्तेयः परवीरहा ॥ १५.४.२२ ॥
તે કૌરવને બેઠેલો, જાણે બેભાન હોય તેમ જોઈને, શત્રુવીરોનો સંહારક કૌંતેય રાજા અતિ તીવ્ર પીડાથી ઘેરાયો.
15.4.23
यस्य नागसहस्रेण शतसङ्ख्येन वै बलम् ।
सोयं नारीं व्यपाश्रित्य शेते राजा गतासुवत् ॥ १५.४.२३ ॥
જેનું બળ હજાર હાથીઓ જેટલું હતું, તે જ આ રાજા હવે એક સ્ત્રીનો આશરો લઈને પ્રાણ વગરનાની જેમ પડ્યો છે.
15.4.24
आयसी प्रतिमा येन भीमसेनस्य सा पुरा ।
चूर्णीकृता बलवता सोबलामाश्रितः स्त्रियम् ॥ १५.४.२४ ॥
પહેલાં જે બળવાને ભીમસેનની તે લોખંડની પ્રતિમા ચૂર-ચૂર કરી હતી, તે જ આ હવે એક નિર્બળ સ્ત્રીના આશરે પડ્યો છે.
15.4.25
धिगस्तु मामधर्मज्ञं धिग्बुद्धिं धिक्च मे श्रुतम् ।
यत्कृते पृथिवीपालः शेतेऽयमतथोचितः ॥ १५.४.२५ ॥
અધર્મને ન જાણનાર મને ધિક્કાર હો; મારી બુદ્ધિને ધિક્કાર હો; મારા શાસ્ત્રજ્ઞાનને પણ ધિક્કાર હો. જેના કારણે પૃથ્વીપાલ આ અયોગ્ય દશામાં સૂતા છે.
15.4.26
अहमप्युपवत्स्यामि यथैवायं गुरुर्मम ।
यदि राजा न भुङ्क्तेऽयं गान्धारी च यशस्विनी ॥ १५.४.२६ ॥
મારા ગુરુ આ રાજા જો ન ખાય, અને યશસ્વિની ગાંધારી પણ ન ખાય, તો હું પણ એ રીતે ઉપવાસ કરીશ.
15.4.27
ततोस्य पाणिना राजञ्जलशीतेन पाण्डवः ।
उरो मुखं च शनकैः पर्यमार्जत धर्मवित् ॥ १५.४.२७ ॥
પછી, હે રાજન્, ધર્મજ્ઞ પાંડવે ઠંડા પાણીથી ભીના હાથે ધીમે ધીમે તેમની છાતી અને મુખ લૂછ્યાં.
15.4.28
तेन रत्नौषधिमता पुण्येन च सुगन्धिना ।
पाणिस्पर्शेन राज्ञः स राजा संज्ञामवाप ह ॥ १५.४.२८ ॥
રત્નો અને ઔષધિઓવાળા, પવિત્ર અને સુગંધિત એ હાથના સ્પર્શથી તે રાજાને ફરી ચેતના આવી.
15.4.29
स्पृशन्तं पाणिना भूयः परिष्यज्य च पाण्डवम् ।
उवाच राजा धर्मज्ञो धृतराष्ट्रः शुभं वचः ॥ १५.४.२९ ॥
હાથથી વારંવાર સ્પર્શ કરતા પાંડવને ફરી આલિંગન આપી, ધર્મજ્ઞ રાજા ધૃતરાષ્ટ્રે શુભ વચનો કહ્યાં.
15.4.30
जीवामीवातिसंस्पर्शात्तव राजीवलोचन ।
मूर्धानं च तवाघ्रातुमिच्छामि मनुजाधिप।
पाणिभ्यां हि परिस्प्रष्टुं प्राणानां हितमात्मनि ॥ १५.४.३० ॥
હે કમળનયન, તારા અતિ સ્પર્શથી જ હું જીવું છું. હે મનુજાધિપ, હું તારું મસ્તક સૂંઘવા ઇચ્છું છું; બંને હાથે તને સ્પર્શવું એ મારા પ્રાણ અને આત્મા માટે હિતકર છે.
15.4.31
अष्टमो ह्यद्य कालोऽयमाहारस्य कृतस्य मे ।
येनाहं कुरुशार्दूल शक्नोमि न विचेष्टितुम् ॥ १५.४.३१ ॥
હે કુરુશાર્દૂલ, આજે મેં ભોજન લીધેલો આ આઠમો સમય છે; તેથી હું હલનચલન પણ કરી શકતો નથી.
15.4.32
व्यायामश्चायमत्यर्थं कृतस्त्वामभियाचता ।
ततो ग्लानमनास्तान नष्टसंज्ञ इवाभवम् ॥ १५.४.३२ ॥
તારી પાસે યાચના કરવામાં આ અત્યંત શ્રમ થયો; પછી થાકેલા મનથી હું જાણે ભાન ગુમાવી બેઠો હોઉં તેવો થયો.
15.4.33
तवामृतसुखस्पर्शं हस्तस्पर्शमिमं प्रभो ।
लब्ध्वा संजीवितोस्मीति मन्ये कुरुकुलोद्वह ॥ १५.४.३३ ॥
હે પ્રભુ, કુરુકુળને ધારણ કરનારા, તારા અમૃત જેવા સુખદ સ્પર્શ, આ હાથના સ્પર્શને પામીને હું પુનઃ જીવિત થયો હોવાનું માનું છું.
15.4.34
एवमुक्तस्तु कौन्तेयः पित्रा ज्येष्ठेन भारत ।
पस्पर्श सर्वगात्रेषु स्नेहार्द्रस्तं शनैस्तदा ॥ १५.४.३४ ॥
હે ભારત, ત્યારે જ્યેષ્ઠ પિતાએ આમ કહ્યું ત્યારે કૌંતેયે સ્નેહથી ભીંજાઈને ધીમે ધીમે તેમના સર્વ અંગોને સ્પર્શ કર્યો.
15.4.35
उपलभ्य ततः प्राणान्धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य मूर्ध्न्याजिघ्रत पाण्डवम् ॥ १५.४.३५ ॥
પછી પ્રાણ પાછા મેળવેલા મહીપતિ ધૃતરાષ્ટ્રે બંને બાહુઓથી પાંડવને આલિંગન આપીને તેનું મસ્તક સૂંઘ્યું.
15.4.36
विदुरादयश्च ते सर्वे रुरुदुर्दुःखिता भृशम् ।
अतिदुःखात्तु राजानं नोचुः किञ्चन पाण्डवम् ॥ १५.४.३६ ॥
વિદુર વગેરે તે સૌ દુઃખી થઈને ખૂબ રડ્યા; અતિ દુઃખને કારણે તેમણે રાજા પાંડવને કંઈ પણ કહ્યું નહિ.
15.4.37
गान्धारी त्वेव धर्मज्ञा मनसोद्वहती भृशम् ।
दुःखान्यधारयद्राजन्मैवमित्येव चाब्रवीत् ॥ १५.४.३७ ॥
ધર્મને જાણનારી ગાંધારીએ મનમાં અતિશય દુઃખો ધારણ કર્યાં; અને કહ્યું, "હે રાજન્, એમ જ થાઓ."
15.4.38
इतरास्तु स्त्रियः सर्वाः कुन्त्या सह सुदःखिताः ।
नेत्रैरागतविक्लेदैः परिवार्य स्थिताऽभवन् ॥ १५.४.३८ ॥
બીજી બધી સ્ત્રીઓ કુંતી સાથે અતિ દુઃખી થઈ; આંસુથી ભીંજાયેલી આંખોથી તેને ઘેરીને ઊભી રહી.
15.4.39
अथाब्रवीत्पुनर्वाक्यं धृतराष्ट्रो युधिष्ठिरम् ।
अनुजानीहि मां राजंस्तापस्ये भरतर्षभ ॥ १५.४.३९ ॥
પછી ધૃતરાષ્ટ્રે ફરી યુધિષ્ઠિરને કહ્યું: "હે રાજન્, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તપશ્ચર્યા માટે મને અનુમતિ આપો."
15.4.40
ग्लायते मे मनस्तात भूयोभूयः प्रजल्पतः ।
न मामतः परं पुत्र परिक्लेष्टुमिहार्हसि ॥ १५.४.४० ॥
હે વત્સ, વારંવાર બોલવાથી મારું મન થાકી રહ્યું છે; હે પુત્ર, હવે મને વધુ દુઃખ ન આપો.
15.4.41
तस्मिंस्तु कौरवेन्द्रे तं तथा ब्रुवति पाण्डवम् ।
सर्वेषामवरोधानामार्तनादो महानभूत् ॥ १५.४.४१ ॥
કૌરવેન્દ્ર પાંડવને એ રીતે બોલી રહ્યા ત્યારે અંતઃપુરની બધી સ્ત્રીઓમાંથી મહાન આર્તનાદ ઊઠ્યો.
15.4.42
दृष्ट्वा कृशं विवर्णं च राजानमतथोचितम् ।
उपवासपरिश्रान्तं त्वगस्थिपरिवारितम् ॥ १५.४.४२ ॥
રાજાને દુર્બળ, નિસ્તેજ અને તેમને ન શોભતી અવસ્થામાં જોયો; ઉપવાસથી થાકેલો, ચામડી અને હાડકાંથી ઢંકાયેલો.
15.4.43
धर्मपुत्रः स्वपितरं परिष्वज्य महाप्रभुम् ।
शोकजं बाष्पमुत्सृज्यि पुनर्वचनमब्रवीत् ॥ १५.४.४३ ॥
ધર્મપુત્રે પોતાના મહાપ્રભુ પિતાને ભેટીને, શોકથી ઉદ્ભવેલાં આંસુ વહાવીને ફરી આ વચનો કહ્યાં.
15.4.44
न कामये नरश्रेष्ठ जीवितं पृथिवीं तथा ।
यथा तव प्रियं राजंश्चिकीर्षामि परंतप ॥ १५.४.४४ ॥
હે નરશ્રેષ્ઠ, હે પરંતપ રાજા! મને જીવન કે પૃથ્વી જોઈતી નથી; તમારું પ્રિય કરવાની જ ઇચ્છા છે.
15.4.45
यदि चाहमनुग्राह्यो भवतो दयितोऽपि वा ।
क्रियतां तावदाहारस्ततो वेत्स्याम्यहं परम् ॥ १५.४.४५ ॥
જો હું તમારા અનુગ્રહને પાત્ર કે પ્રિય હોઉં, તો પહેલાં ભોજન લો; ત્યારે જ હું પરમ સંતોષ જાણીશ.
15.4.46
ततोऽब्रवीन्महातेजा धृतराष्ट्रो युधिष्ठिरम् ।
अनुज्ञातस्त्वया पुत्र भुञ्जीयामिति कामये ॥ १५.४.४६ ॥
ત્યારે મહાતેજસ્વી ધૃતરાષ્ટ્રે યુધિષ્ઠિરને કહ્યું: 'પુત્ર, તારી અનુમતિથી હું ભોજન કરવા ઇચ્છું છું.'
15.4.47
इति ब्रुवति राजेन्द्रे धृतराष्ट्रे युधिष्ठिरम् ।
ऋषिः सत्यवतीपुत्रो व्यासोऽभ्योत्य वचोऽब्रवीत् ॥ १५.४.४७ ॥
રાજેન્દ્ર ધૃતરાષ્ટ્ર યુધિષ્ઠિરને આમ કહી રહ્યા હતા ત્યારે, સત્યવતીના પુત્ર ઋષિ વ્યાસ પાસે આવીને બોલ્યા.