महाभारत · अध्याय 15.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
15.4.1
न मां प्रीणयते राज्यं त्वय्येवं दुःखिते नृप ।
दिङ्मामस्तु सुदुर्बुद्धिं राज्यसक्तं प्रमादिनम् ॥ १५.४.१ ॥
हे राजा, तुम्ही असे दुःखी असताना हे राज्य मला आनंद देत नाही. राज्यासक्त, प्रमादी आणि अतिदुर्बुद्धी अशा मला धिक्कार असो.
15.4.2
गृहे वसन्तं दुःखार्तमुपवासकृशं भृशम् ।
यताहारं क्षितिशयं नाविदं भ्रातृभिः सह ॥ १५.४.२ ॥
घरात राहून दुःखाने पीडित, उपवासाने अत्यंत कृश, संयमित आहार घेणारे आणि जमिनीवर झोपणारे तुम्ही — हे मी बंधूंसह जाणले नाही.
15.4.3
अहोस्मि वञ्चितो मूढो भवता गूढबुद्धिना ।
विस्वासयित्वा पूर्वं मां यदिदं दुःखमश्नुथा ॥ १५.४.३ ॥
अरेरे! मूर्ख अशा मला गूढ बुद्धीच्या तुम्ही फसवले. आधी मला विश्वास देऊन मग तुम्ही हे दुःख भोगले.
15.4.4
किं मे राज्येन भोगैर्वा किं यज्ञैः किं सुखेन वा ।
यस्य मे त्वं महीपाल दुखान्येतान्यवाप्तवान् ॥ १५.४.४ ॥
हे महीपाला! माझ्यामुळे तुम्हाला ही दुःखे प्राप्त झाली. अशा मला राज्याने, भोगांनी, यज्ञांनी किंवा सुखाने काय उपयोग?
15.4.5
पीडितं चापि जानामि राज्यमात्मानमेव च ।
अनेन वचसा तेऽद्य दुःखितस्य जनेश्वरः ॥ १५.४.५ ॥
हे जनेश्वरा! आज तुमच्या या शब्दांनी, दुःखी अशा तुमच्या शब्दांनी, राज्य आणि मी स्वतःही पीडित आहोत हे मी जाणतो.
15.4.6
भवान्पिता भवान्माता भवान्नः परमो गुरुः ।
भवता विप्रहीणा वै क्वनु तिष्ठामहे वयम् ॥ १५.४.६ ॥
तुम्हीच आमचे पिता, तुम्हीच माता, तुम्हीच आमचे परम गुरु आहात. तुमच्यापासून वियुक्त झालेले आम्ही कुठे राहू?
15.4.7
औरसो भवतः पुत्रो युयुत्सुर्नृपसत्तम ।
अस्तु राजा महाराज यमन्यं मन्यते भवान् ॥ १५.४.७ ॥
हे नृपश्रेष्ठा, आपला औरस पुत्र युयुत्सु राजा होवो. हे महाराजा, आपण ज्याला दुसरा मानता तोच राजा होवो.
15.4.8
अहं वनं गमिष्यामि भवान्राजा प्रशास्त्विदम् ।
नमामयशसा दग्धं भूयस्त्वं दग्धुमर्हसि ॥ १५.४.८ ॥
मी वनात जाईन; आपण राजा होऊन हे राज्य शासन करावे. नमाच्या यशाने दग्ध झालेले आपण पुन्हा दग्ध करण्यास योग्य आहात.
15.4.9
नाहं राजा भवान्राजा भवता परवानहम् ।
कथं गुरुं त्वां धर्मज्ञमनुज्ञातुमिहोत्सहे ॥ १५.४.९ ॥
मी राजा नाही; आपणच राजा आहात. मी आपल्या अधीन आहे. धर्मज्ञ, गुरुतुल्य अशा आपल्याला येथे अनुमती देण्याचे धाडस मी कसे करू?
15.4.10
न मन्युर्हृदि नः कश्चित्सुयोधनकृतेऽनघ ।
भवितव्यं तथा तद्धि वयं चान्ये च मोहिताः ॥ १५.४.१० ॥
हे निष्पाप, सुयोधनामुळे आमच्या हृदयात कोणताही क्रोध नाही. ते असेच घडायचे होते; आम्ही व इतर लोक मोहात पडलो होतो.
15.4.11
वयं पुत्रा हि भवोत यथा दुर्योधनादयः ।
गान्धारी चैव कुन्ती च निर्विशेषे मते मम ॥ १५.४.११ ॥
आम्हीही आपले पुत्रच आहोत, दुर्योधनादींप्रमाणे. गांधारी आणि कुंती हाही माझ्या मते भेदरहित आहेत.
15.4.12
स मां त्वं यदि राजेन्द्र परित्यज्य गमिष्यसि ।
पृष्ठतस्त्वनुयास्यामि सत्यमात्मानमालभे ॥ १५.४.१२ ॥
हे राजेंद्रा, आपण मला सोडून गेलात तर मी आपल्या मागोमाग जाईन; हे सत्य आहे, मी स्वतःच्या आत्म्याची शपथ घेतो.
15.4.13
इयं हि वसुसंपूर्णा मही सागरमेखला ।
भवता विप्रहीणस्य न मे प्रीतिकरी भवेत् ॥ १५.४.१३ ॥
धनाने भरलेली, सागरमेखला असलेली ही पृथ्वीसुद्धा तुमच्याविना मला आनंददायी वाटणार नाही.
15.4.14
भवदीयमिदं सर्वं शिरसा त्वां प्रसादये ।
त्वदधीनाः स्म राजेन्द्र व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥ १५.४.१४ ॥
हे सर्व तुमचेच आहे; मान वाकवून मी तुम्हाला प्रसन्न करतो. हे राजेंद्रा, आम्ही तुमच्या अधीन आहोत; तुमच्या मनातील ताप नाहीसा होवो.
15.4.15
भवितव्यमनुप्राप्तो मन्ये त्वं वसुधाधिप ।
दिष्ट्या शुश्रूषमाणस्त्वां मोक्षिष्ये मनसो ज्वरं ॥ १५.४.१५ ॥
हे वसुधाधिपा, असेच घडायचे होते असे मला वाटते. भाग्याने तुमची सेवा करत मी मनाच्या या तापातून मुक्त होईन.
15.4.16
तापस्ये मे मनस्तात वर्तते कुरुनन्दन ।
उचितं च कुलेऽस्माकमरण्यगमनं प्रभो ॥ १५.४.१६ ॥
हे पुत्रा, कुरुनंदना, माझे मन तपस्वी जीवनाकडे लागले आहे. आमच्या कुलाला वनात जाणे योग्य आहे, हे प्रभो.
15.4.17
चिरमध्युषितः पुत्र चिरं शुश्रूषितस्त्वया ।
वृद्धं मामप्यनुज्ञातुमर्हसि त्वं नराधिप ॥ १५.४.१७ ॥
पुत्रा, मी बराच काळ येथे राहिलो आणि तू बराच काळ माझी सेवा केलीस. नराधिपा, वृद्ध अशा मलाही जाण्याची अनुमती देणे तुला योग्य आहे.
15.4.18
इत्युक्त्वा धर्मराजानं वेपमानं कृताञ्जलिम् ।
उवाच विदुरं राजा धृतराष्ट्रोंऽबिकासुतः ॥ १५.४.१८ ॥
धर्मराजाला असे सांगून, थरथरत हात जोडलेल्या अंबिकापुत्र राजा धृतराष्ट्राने विदुराला म्हटले.
15.4.19
संजयं च महात्मानं कृपं चापि महारथम् ।
अनुनेतुमिहेच्छामि भवद्भिर्वसुधाधिपम् ॥ १५.४.१९ ॥
महात्मा संजय आणि महारथी कृप यांनाही — तुमच्याद्वारे येथे पृथ्वीच्या अधिपतीला (राजाला) शांत करावे अशी माझी इच्छा आहे.
15.4.20
म्लायते मे मनो हीदं मुखं च परिशुष्यति ।
वयसा च प्रकृष्टेन वाग्व्यायामेन चैव ह ॥ १५.४.२० ॥
माझे मन कोमेजत आहे आणि माझे तोंड सुकत आहे; अतिवृद्धावस्थेमुळे आणि अधिक बोलण्याच्या श्रमामुळेही.
15.4.21
इत्युक्त्वा स तु धर्मात्मा वृद्धो राजा कुरूद्वहः ।
गान्धारीं शिश्रिये धीमान्सहसैव गतासुवत् ॥ १५.४.२१ ॥
असे बोलून तो धर्मात्मा, वृद्ध, कुरुश्रेष्ठ, बुद्धिमान राजा अचानक गांधारीच्या आश्रयाला गेला — जणू प्राण गेल्यासारखा.
15.4.22
तं तु दृष्ट्वा समासीनं विसंज्ञमिव कौरवम् ।
आर्तिं राजाऽगमत्तीव्रां कौन्तेयः परवीरहा ॥ १५.४.२२ ॥
तो कौरव बसलेला, जणू बेशुद्ध झालेला पाहून, शत्रुवीरांचा संहारक कौंतेय राजा अत्यंत तीव्र दुःखाने व्याकूळ झाला.
15.4.23
यस्य नागसहस्रेण शतसङ्ख्येन वै बलम् ।
सोयं नारीं व्यपाश्रित्य शेते राजा गतासुवत् ॥ १५.४.२३ ॥
ज्याचे बल हजार हत्तींइतके होते, तोच हा राजा आता एका स्त्रीचा आधार घेऊन प्राणहीनासारखा पडलेला आहे.
15.4.24
आयसी प्रतिमा येन भीमसेनस्य सा पुरा ।
चूर्णीकृता बलवता सोबलामाश्रितः स्त्रियम् ॥ १५.४.२४ ॥
पूर्वी ज्या बलवानाने भीमसेनाची ती लोखंडी प्रतिमा चुरडली होती, तोच हा आता एका दुर्बल स्त्रीच्या आश्रयाला पडलेला आहे.
15.4.25
धिगस्तु मामधर्मज्ञं धिग्बुद्धिं धिक्च मे श्रुतम् ।
यत्कृते पृथिवीपालः शेतेऽयमतथोचितः ॥ १५.४.२५ ॥
धर्म न जाणणाऱ्या माझा धिक्कार असो; माझ्या बुद्धीचा धिक्कार असो; माझ्या शास्त्रज्ञानाचाही धिक्कार असो. ज्याच्यामुळे हा पृथ्वीपाल अयोग्य अवस्थेत पडला आहे, त्यामुळे.
15.4.26
अहमप्युपवत्स्यामि यथैवायं गुरुर्मम ।
यदि राजा न भुङ्क्तेऽयं गान्धारी च यशस्विनी ॥ १५.४.२६ ॥
माझे गुरु हे राजे जर जेवले नाहीत, आणि यशस्विनी गांधारीही जेवली नाही, तर मीही तसाच उपवास करीन.
15.4.27
ततोस्य पाणिना राजञ्जलशीतेन पाण्डवः ।
उरो मुखं च शनकैः पर्यमार्जत धर्मवित् ॥ १५.४.२७ ॥
मग, हे राजा, धर्मज्ञ पांडवाने शीतल पाण्याने ओल्या हाताने हळूहळू त्याची छाती आणि मुख पुसले.
15.4.28
तेन रत्नौषधिमता पुण्येन च सुगन्धिना ।
पाणिस्पर्शेन राज्ञः स राजा संज्ञामवाप ह ॥ १५.४.२८ ॥
रत्ने आणि औषधींनी युक्त, पवित्र आणि सुगंधी अशा त्या हाताच्या स्पर्शाने तो राजा पुन्हा शुद्धीवर आला.
15.4.29
स्पृशन्तं पाणिना भूयः परिष्यज्य च पाण्डवम् ।
उवाच राजा धर्मज्ञो धृतराष्ट्रः शुभं वचः ॥ १५.४.२९ ॥
हाताने पुन्हा पुन्हा स्पर्श करणाऱ्या पांडवाला पुन्हा आलिंगन देऊन, धर्मज्ञ राजा धृतराष्ट्र शुभ वचने बोलला.
15.4.30
जीवामीवातिसंस्पर्शात्तव राजीवलोचन ।
मूर्धानं च तवाघ्रातुमिच्छामि मनुजाधिप।
पाणिभ्यां हि परिस्प्रष्टुं प्राणानां हितमात्मनि ॥ १५.४.३० ॥
हे कमललोचना, तुझ्या अत्यंत स्पर्शानेच मी जिवंत आहे. हे मनुजाधिपा, मला तुझे मस्तक हुंगायचे आहे; दोन्ही हातांनी तुला स्पर्श करणे हेच माझ्या प्राणांना आणि आत्म्याला हितकर आहे.
15.4.31
अष्टमो ह्यद्य कालोऽयमाहारस्य कृतस्य मे ।
येनाहं कुरुशार्दूल शक्नोमि न विचेष्टितुम् ॥ १५.४.३१ ॥
हे कुरुशार्दूला, आज मी आहार घेतलेली ही आठवी वेळ आहे; त्यामुळे मला हालचालही करता येत नाही.
15.4.32
व्यायामश्चायमत्यर्थं कृतस्त्वामभियाचता ।
ततो ग्लानमनास्तान नष्टसंज्ञ इवाभवम् ॥ १५.४.३२ ॥
तुझ्याकडे याचना करण्यात हा अत्यंत श्रम झाला; मग थकलेल्या मनाने मी जणू शुद्ध हरपलेला झालो.
15.4.33
तवामृतसुखस्पर्शं हस्तस्पर्शमिमं प्रभो ।
लब्ध्वा संजीवितोस्मीति मन्ये कुरुकुलोद्वह ॥ १५.४.३३ ॥
हे प्रभो, कुरुकुलाचा भार वाहणाऱ्या, तुझ्या अमृतासारख्या सुखद स्पर्शाने, या हाताच्या स्पर्शाने मला पुन्हा जीवन मिळाले असे मी मानतो.
15.4.34
एवमुक्तस्तु कौन्तेयः पित्रा ज्येष्ठेन भारत ।
पस्पर्श सर्वगात्रेषु स्नेहार्द्रस्तं शनैस्तदा ॥ १५.४.३४ ॥
हे भारता, तेव्हा ज्येष्ठ पित्याने असे सांगितल्यावर कौंतेय स्नेहाने ओलावून धीरे धीरे त्यांच्या सर्व अवयवांना स्पर्श करू लागला.
15.4.35
उपलभ्य ततः प्राणान्धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य मूर्ध्न्याजिघ्रत पाण्डवम् ॥ १५.४.३५ ॥
मग प्राण परत मिळालेल्या महीपती धृतराष्ट्राने दोन्ही बाहूंनी पांडवाला आलिंगन देऊन त्याचे मस्तक हुंगले.
15.4.36
विदुरादयश्च ते सर्वे रुरुदुर्दुःखिता भृशम् ।
अतिदुःखात्तु राजानं नोचुः किञ्चन पाण्डवम् ॥ १५.४.३६ ॥
विदुर इत्यादी ते सर्व दुःखी होऊन फार रडले; अति दुःखामुळे त्यांनी राजा पांडवाला काहीच म्हटले नाही.
15.4.37
गान्धारी त्वेव धर्मज्ञा मनसोद्वहती भृशम् ।
दुःखान्यधारयद्राजन्मैवमित्येव चाब्रवीत् ॥ १५.४.३७ ॥
धर्म जाणणारी गांधारी मनात अतिशय दुःखे धारण करीत होती; "हे राजा, असेच होवो" असेही ती म्हणाली.
15.4.38
इतरास्तु स्त्रियः सर्वाः कुन्त्या सह सुदःखिताः ।
नेत्रैरागतविक्लेदैः परिवार्य स्थिताऽभवन् ॥ १५.४.३८ ॥
इतर सर्व स्त्रिया कुंतीसह अतिशय दुःखी झाल्या; अश्रूंनी भिजलेल्या डोळ्यांनी त्यांनी तिला वेढून उभ्या राहिल्या.
15.4.39
अथाब्रवीत्पुनर्वाक्यं धृतराष्ट्रो युधिष्ठिरम् ।
अनुजानीहि मां राजंस्तापस्ये भरतर्षभ ॥ १५.४.३९ ॥
मग धृतराष्ट्र पुन्हा युधिष्ठिराला म्हणाला: "हे राजा, हे भरतश्रेष्ठा, तपश्चर्येसाठी मला अनुमती दे."
15.4.40
ग्लायते मे मनस्तात भूयोभूयः प्रजल्पतः ।
न मामतः परं पुत्र परिक्लेष्टुमिहार्हसि ॥ १५.४.४० ॥
हे तात, वारंवार बोलल्याने माझे मन थकत आहे; हे पुत्रा, आता मला आणखी त्रास देऊ नकोस.
15.4.41
तस्मिंस्तु कौरवेन्द्रे तं तथा ब्रुवति पाण्डवम् ।
सर्वेषामवरोधानामार्तनादो महानभूत् ॥ १५.४.४१ ॥
कौरवेंद्र पांडवाला असे बोलत असताना अंतःपुरातील सर्व स्त्रियांकडून मोठा आक्रोश उठला.
15.4.42
दृष्ट्वा कृशं विवर्णं च राजानमतथोचितम् ।
उपवासपरिश्रान्तं त्वगस्थिपरिवारितम् ॥ १५.४.४२ ॥
राजाला कृश, फिकट आणि त्याला न शोभणाऱ्या स्थितीत पाहिले; उपवासाने थकलेला, त्वचा आणि हाडांनीच आच्छादलेला.
15.4.43
धर्मपुत्रः स्वपितरं परिष्वज्य महाप्रभुम् ।
शोकजं बाष्पमुत्सृज्यि पुनर्वचनमब्रवीत् ॥ १५.४.४३ ॥
धर्मपुत्र युधिष्ठिराने आपल्या महाप्रभू पित्याला मिठी मारली, शोकातून आलेले अश्रू ढाळले आणि पुन्हा हे शब्द म्हटले.
15.4.44
न कामये नरश्रेष्ठ जीवितं पृथिवीं तथा ।
यथा तव प्रियं राजंश्चिकीर्षामि परंतप ॥ १५.४.४४ ॥
हे नरश्रेष्ठा, हे परंतपा राजा! मला जीवन किंवा पृथ्वी नको; तुमचे प्रिय करण्याचीच इच्छा मला आहे.
15.4.45
यदि चाहमनुग्राह्यो भवतो दयितोऽपि वा ।
क्रियतां तावदाहारस्ततो वेत्स्याम्यहं परम् ॥ १५.४.४५ ॥
मी तुमच्या अनुग्रहास पात्र किंवा प्रिय असेन तर प्रथम आहार घ्या; तेव्हाच मला परम समाधान कळेल.
15.4.46
ततोऽब्रवीन्महातेजा धृतराष्ट्रो युधिष्ठिरम् ।
अनुज्ञातस्त्वया पुत्र भुञ्जीयामिति कामये ॥ १५.४.४६ ॥
तेव्हा महातेजस्वी धृतराष्ट्र युधिष्ठिराला म्हणाला: 'पुत्रा, तुझी अनुमती मिळाल्यास मी जेवू इच्छितो.'
15.4.47
इति ब्रुवति राजेन्द्रे धृतराष्ट्रे युधिष्ठिरम् ।
ऋषिः सत्यवतीपुत्रो व्यासोऽभ्योत्य वचोऽब्रवीत् ॥ १५.४.४७ ॥
राजेंद्र धृतराष्ट्र युधिष्ठिराशी असे बोलत असताना, सत्यवतीचा पुत्र ऋषी व्यास जवळ येऊन म्हणाला.