มหาภารตะ · อัธยายะ 15.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
15.4.1
न मां प्रीणयते राज्यं त्वय्येवं दुःखिते नृप ।
दिङ्मामस्तु सुदुर्बुद्धिं राज्यसक्तं प्रमादिनम् ॥ १५.४.१ ॥
ข้าแต่พระราชา เมื่อพระองค์ทรงทุกข์ระทมเช่นนี้ ราชสมบัตินี้ก็มิได้ทำให้ข้าพระองค์ยินดีเลย ขอให้ข้าพระองค์ผู้มีปัญญาเลวทราม ยึดติดในราชสมบัติและประมาทเช่นนี้ จงถูกติเตียนเถิด
15.4.2
गृहे वसन्तं दुःखार्तमुपवासकृशं भृशम् ।
यताहारं क्षितिशयं नाविदं भ्रातृभिः सह ॥ १५.४.२ ॥
เมื่อครั้งอยู่ในวัง ข้าพระองค์ไม่รู้เลยว่าพระองค์ทรงเศร้าโศก ทรงผอมโซเพราะการอดอาหาร ทรงควบคุมการกินอยู่ และบรรทมบนพื้นดิน ทั้งพระองค์และพี่น้องทั้งหลาย
15.4.3
अहोस्मि वञ्चितो मूढो भवता गूढबुद्धिना ।
विस्वासयित्वा पूर्वं मां यदिदं दुःखमश्नुथा ॥ १५.४.३ ॥
เฮ้ ข้าพระองค์ผู้โง่เขลาถูกหลอกลวงเสียแล้ว โดยพระองค์ผู้มีเจตนาแอบแฝง ทรงสร้างความไว้วางใจในข้าพระองค์ก่อน แล้วจึงนำความทุกข์นี้มาสู่ตนเอง
15.4.4
किं मे राज्येन भोगैर्वा किं यज्ञैः किं सुखेन वा ।
यस्य मे त्वं महीपाल दुखान्येतान्यवाप्तवान् ॥ १५.४.४ ॥
ข้าแต่ผู้พิทักษ์แผ่นดิน ราชสมบัติ ความสุขสำราญ การบูชายัญ หรือความสุขใดเล่าจะมีค่าแก่ข้าพระองค์ ในเมื่อเพราะข้าพระองค์ พระองค์จึงต้องได้รับความทุกข์เหล่านี้
15.4.5
पीडितं चापि जानामि राज्यमात्मानमेव च ।
अनेन वचसा तेऽद्य दुःखितस्य जनेश्वरः ॥ १५.४.५ ॥
ข้าแต่เจ้าแห่งมนุษย์ วันนี้ด้วยพระดำรัสของพระองค์ ข้าพระองค์รู้ว่าราชสมบัติและตัวข้าพระองค์เองต่างได้รับความเจ็บปวด และพระองค์ผู้ทรงโศกเศร้าเช่นนี้ก็เช่นกัน
15.4.6
भवान्पिता भवान्माता भवान्नः परमो गुरुः ।
भवता विप्रहीणा वै क्वनु तिष्ठामहे वयम् ॥ १५.४.६ ॥
พระองค์เป็นทั้งบิดา เป็นทั้งมารดา และเป็นครูผู้สูงสุดของพวกข้าพระองค์ เมื่อต้องแยกจากพระองค์แล้ว พวกข้าพระองค์จะยืนอยู่ที่ไหนได้เล่า
15.4.7
औरसो भवतः पुत्रो युयुत्सुर्नृपसत्तम ।
अस्तु राजा महाराज यमन्यं मन्यते भवान् ॥ १५.४.७ ॥
ข้าแต่ราชาผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่กษัตริย์ ขอให้ยุยุตสุ โอรสแท้ของพระองค์ เป็นกษัตริย์เถิด ข้าแต่มหาราช ขอให้ผู้ที่พระองค์ถือว่าเป็นคนอื่นเป็นกษัตริย์เถิด
15.4.8
अहं वनं गमिष्यामि भवान्राजा प्रशास्त्विदम् ।
नमामयशसा दग्धं भूयस्त्वं दग्धुमर्हसि ॥ १५.४.८ ॥
ข้าพระองค์จะเข้าป่าไป ส่วนพระองค์ในฐานะกษัตริย์ควรปกครองแผ่นดินนี้ พระองค์สมควรจะเผาผลาญอีกครั้งสิ่งที่ถูกเผาไหม้ด้วยเกียรติยศของนมะ
15.4.9
नाहं राजा भवान्राजा भवता परवानहम् ।
कथं गुरुं त्वां धर्मज्ञमनुज्ञातुमिहोत्सहे ॥ १५.४.९ ॥
ข้าพระองค์มิใช่กษัตริย์ พระองค์เป็นกษัตริย์ และข้าพระองค์ต้องพึ่งพระองค์ ข้าพระองค์จะกล้าอนุญาตให้พระองค์ได้อย่างไรในที่นี้ ในเมื่อพระองค์เป็นครูของข้าพระองค์และทรงรู้ธรรม
15.4.10
न मन्युर्हृदि नः कश्चित्सुयोधनकृतेऽनघ ।
भवितव्यं तथा तद्धि वयं चान्ये च मोहिताः ॥ १५.४.१० ॥
ข้าแต่ผู้ปราศจากบาป ในใจของพวกข้าพระองค์ไม่มีความโกรธแค้นใดๆ เพราะเหตุของสุโยธน์ เรื่องนี้จะต้องเกิดขึ้นเช่นนั้นเอง พวกข้าพระองค์และคนอื่นๆ ต่างถูกความหลงทำให้สับสน
15.4.11
वयं पुत्रा हि भवोत यथा दुर्योधनादयः ।
गान्धारी चैव कुन्ती च निर्विशेषे मते मम ॥ १५.४.११ ॥
พวกข้าพระองค์ก็เป็นโอรสของพระองค์เช่นกัน เหมือนอย่างทุรโยธน์และคนอื่นๆ คานธารีและกุนตีก็เช่นกัน ในความเห็นของข้าพระองค์ ทั้งหมดนี้ไม่มีความแตกต่างกัน
15.4.12
स मां त्वं यदि राजेन्द्र परित्यज्य गमिष्यसि ।
पृष्ठतस्त्वनुयास्यामि सत्यमात्मानमालभे ॥ १५.४.१२ ॥
ข้าแต่ราชาแห่งกษัตริย์ หากพระองค์ทรงละทิ้งข้าพระองค์แล้วเสด็จไป ข้าพระองค์จะตามไปข้างหลังพระองค์ นี่คือความจริง ข้าพระองค์ขอสาบานด้วยตัวข้าพระองค์เอง
15.4.13
इयं हि वसुसंपूर्णा मही सागरमेखला ।
भवता विप्रहीणस्य न मे प्रीतिकरी भवेत् ॥ १५.४.१३ ॥
แผ่นดินนี้เต็มไปด้วยทรัพย์สมบัติและมีมหาสมุทรเป็นสายคาดเอว แต่หากข้าพระองค์ต้องแยกจากพระองค์ ก็คงไม่ทำให้ข้าพระองค์เกิดความยินดี
15.4.14
भवदीयमिदं सर्वं शिरसा त्वां प्रसादये ।
त्वदधीनाः स्म राजेन्द्र व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥ १५.४.१४ ॥
ทั้งหมดนี้เป็นของพระองค์ ข้าพระองค์ขอวิงวอนพระองค์ด้วยศีรษะที่น้อมลง ข้าแต่ราชาแห่งกษัตริย์ พวกข้าพระองค์ต่างพึ่งพระองค์ ขอให้ไข้แห่งจิตใจของพระองค์สงบลงเถิด
15.4.15
भवितव्यमनुप्राप्तो मन्ये त्वं वसुधाधिप ।
दिष्ट्या शुश्रूषमाणस्त्वां मोक्षिष्ये मनसो ज्वरं ॥ १५.४.१५ ॥
ข้าพระองค์คิดว่าเรื่องนี้ต้องเกิดขึ้นแน่แล้ว ข้าแต่เจ้าแห่งแผ่นดิน โชคดีที่ขณะรับใช้พระองค์ ข้าพระองค์จะได้หลุดพ้นจากไข้แห่งจิตใจนี้
15.4.16
तापस्ये मे मनस्तात वर्तते कुरुनन्दन ।
उचितं च कुलेऽस्माकमरण्यगमनं प्रभो ॥ १५.४.१६ ॥
ลูกรัก จิตใจของข้าพระองค์มุ่งไปสู่การบำเพ็ญตบะ ข้าแต่ผู้เป็นความยินดีของชาวกุรุ และสำหรับตระกูลของพวกเรา การเข้าป่าเป็นสิ่งที่เหมาะสม ข้าแต่พระองค์
15.4.17
चिरमध्युषितः पुत्र चिरं शुश्रूषितस्त्वया ।
वृद्धं मामप्यनुज्ञातुमर्हसि त्वं नराधिप ॥ १५.४.१७ ॥
ลูกเอ๋ย ข้าพระองค์อยู่ที่นี่มานานแล้ว และพระองค์ก็รับใช้ข้าพระองค์มานานแล้ว ข้าแต่เจ้าแห่งมนุษย์ ข้าพระองค์เป็นคนชรา พระองค์สมควรจะอนุญาตให้ข้าพระองค์ไปด้วยเช่นกัน
15.4.18
इत्युक्त्वा धर्मराजानं वेपमानं कृताञ्जलिम् ।
उवाच विदुरं राजा धृतराष्ट्रोंऽबिकासुतः ॥ १५.४.१८ ॥
เมื่อพระองค์ตรัสเช่นนี้แก่พระธรรมราชา ผู้สั่นเทาและประนมมือ พระเจ้าธฤตราษฎร์ โอรสของอัมพิกา จึงตรัสกับวิทูร
15.4.19
संजयं च महात्मानं कृपं चापि महारथम् ।
अनुनेतुमिहेच्छामि भवद्भिर्वसुधाधिपम् ॥ १५.४.१९ ॥
ข้าพระองค์ปรารถนาให้ทุกท่านปลอบโยนสัญชัยผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่ และกฤปะผู้เป็นนักรบรถศึกผู้ยิ่งใหญ่ รวมทั้งเจ้าแห่งแผ่นดินนี้ ณ ที่นี้
15.4.20
म्लायते मे मनो हीदं मुखं च परिशुष्यति ।
वयसा च प्रकृष्टेन वाग्व्यायामेन चैव ह ॥ १५.४.२० ॥
จิตใจของข้าพระองค์เหี่ยวเฉา และใบหน้าของข้าพระองค์แห้งเหือด ทั้งเพราะวัยชราอันมากแล้ว และเพราะการกล่าวถ้อยคำมากมายเช่นนี้
15.4.21
इत्युक्त्वा स तु धर्मात्मा वृद्धो राजा कुरूद्वहः ।
गान्धारीं शिश्रिये धीमान्सहसैव गतासुवत् ॥ १५.४.२१ ॥
ครั้นกล่าวดังนี้แล้ว พระราชาผู้ชราผู้มีจิตประเสริฐ ผู้เป็นยอดแห่งกุรุและฉลาดรอบรู้ ก็พิงตัวลงกับนางคันธารี ทันใดนั้นเอง ประหนึ่งผู้สิ้นลมแล้ว
15.4.22
तं तु दृष्ट्वा समासीनं विसंज्ञमिव कौरवम् ।
आर्तिं राजाऽगमत्तीव्रां कौन्तेयः परवीरहा ॥ १५.४.२२ ॥
เมื่อเห็นพระกุรุผู้นั่งอยู่ตรงนั้นประหนึ่งหมดสติ พระราชาผู้เป็นกุนตียะ ผู้สังหารวีรบุรุษของข้าศึก ก็เกิดความทุกข์โศกอย่างแรงกล้า
15.4.23
यस्य नागसहस्रेण शतसङ्ख्येन वै बलम् ।
सोयं नारीं व्यपाश्रित्य शेते राजा गतासुवत् ॥ १५.४.२३ ॥
พระราชาผู้มีกำลังเท่าช้างนับพันเชือก บัดนี้กลับนอนประหนึ่งผู้สิ้นลมแล้ว พิงตัวอยู่กับสตรีผู้หนึ่ง
15.4.24
आयसी प्रतिमा येन भीमसेनस्य सा पुरा ।
चूर्णीकृता बलवता सोबलामाश्रितः स्त्रियम् ॥ १५.४.२४ ॥
ผู้ที่เคยทำลายรูปเหล็กของภีมเสนในกาลก่อน บัดนี้กลับนอนพิงอยู่กับสตรีผู้อ่อนแอ
15.4.25
धिगस्तु मामधर्मज्ञं धिग्बुद्धिं धिक्च मे श्रुतम् ।
यत्कृते पृथिवीपालः शेतेऽयमतथोचितः ॥ १५.४.२५ ॥
ข้าพเจ้าน่าสาปแช่งนัก ผู้ไม่รู้ธรรม น่าสาปแช่งปัญญาของข้าพเจ้า และน่าสาปแช่งความรู้ของข้าพเจ้า เพราะข้าพเจ้า ผู้ปกป้องแผ่นดินนี้จึงต้องนอนอยู่ในสภาพที่ไม่สมควรแก่ตน
15.4.26
अहमप्युपवत्स्यामि यथैवायं गुरुर्मम ।
यदि राजा न भुङ्क्तेऽयं गान्धारी च यशस्विनी ॥ १५.४.२६ ॥
แม้ข้าพเจ้าก็จะอดอาหารเช่นกัน ดังที่ท่านอาจารย์ของข้าพเจ้าผู้นี้คือพระราชาไม่เสวย และนางคันธารีผู้มีเกียรติก็ไม่เสวย
15.4.27
ततोस्य पाणिना राजञ्जलशीतेन पाण्डवः ।
उरो मुखं च शनकैः पर्यमार्जत धर्मवित् ॥ १५.४.२७ ॥
แล้วพระปาณฑพผู้รู้ธรรม ได้ใช้มือที่ชุ่มด้วยน้ำเย็นค่อยๆ ลูบหน้าอกและพระพักตร์ของพระราชา ดูก่อนพระราชา
15.4.28
तेन रत्नौषधिमता पुण्येन च सुगन्धिना ।
पाणिस्पर्शेन राज्ञः स राजा संज्ञामवाप ह ॥ १५.४.२८ ॥
ด้วยการสัมผัสของมือนั้นอันศักดิ์สิทธิ์และหอมกรุ่น ซึ่งมีรัตนะและยาสมุนไพร พระราชาก็กลับได้สติคืนมา
15.4.29
स्पृशन्तं पाणिना भूयः परिष्यज्य च पाण्डवम् ।
उवाच राजा धर्मज्ञो धृतराष्ट्रः शुभं वचः ॥ १५.४.२९ ॥
พระราชาธฤตราษฎร์ผู้รู้ธรรม ทรงกอดพระปาณฑพอีกครั้ง ขณะที่พระองค์ยังทรงลูบไล้ด้วยพระหัตถ์ และตรัสถ้อยคำอันเป็นมงคล
15.4.30
जीवामीवातिसंस्पर्शात्तव राजीवलोचन ।
मूर्धानं च तवाघ्रातुमिच्छामि मनुजाधिप।
पाणिभ्यां हि परिस्प्रष्टुं प्राणानां हितमात्मनि ॥ १५.४.३० ॥
ข้าแต่ผู้มีดวงเนตรดุจดอกบัว ข้าพเจ้ามีชีวิตอยู่ได้ก็ด้วยการสัมผัสของพระองค์ ข้าแต่จอมมนุษย์ ข้าพเจ้าปรารถนาจะดมศีรษะของพระองค์ การสัมผัสด้วยสองมือนั้นเป็นประโยชน์แก่ลมปราณและแก่ตัวข้าพเจ้าเองอย่างแท้จริง
15.4.31
अष्टमो ह्यद्य कालोऽयमाहारस्य कृतस्य मे ।
येनाहं कुरुशार्दूल शक्नोमि न विचेष्टितुम् ॥ १५.४.३१ ॥
ข้าแต่เสือแห่งกุรุ วันนี้เป็นครั้งที่แปดแล้วที่ข้าพเจ้าได้รับอาหาร จนข้าพเจ้าไม่อาจแม้แต่จะขยับตัวได้
15.4.32
व्यायामश्चायमत्यर्थं कृतस्त्वामभियाचता ।
ततो ग्लानमनास्तान नष्टसंज्ञ इवाभवम् ॥ १५.४.३२ ॥
และความพยายามอย่างยิ่งยวดนี้ ข้าพเจ้าได้ทำเพื่อวิงวอนขอพระองค์ ครั้นแล้ว ด้วยจิตที่อ่อนล้า ข้าพเจ้าก็ประหนึ่งผู้สูญเสียสติไป
15.4.33
तवामृतसुखस्पर्शं हस्तस्पर्शमिमं प्रभो ।
लब्ध्वा संजीवितोस्मीति मन्ये कुरुकुलोद्वह ॥ १५.४.३३ ॥
ข้าแต่พระผู้เป็นใหญ่ ผู้เป็นยอดแห่งวงศ์กุรุ เมื่อได้รับการสัมผัสมือของพระองค์นี้ ซึ่งการสัมผัสนั้นอ่อนหวานดุจน้ำอมฤต ข้าพเจ้าคิดว่าตนได้ฟื้นคืนชีวิตแล้ว
15.4.34
एवमुक्तस्तु कौन्तेयः पित्रा ज्येष्ठेन भारत ।
पस्पर्श सर्वगात्रेषु स्नेहार्द्रस्तं शनैस्तदा ॥ १५.४.३४ ॥
ดูก่อนภารตะ เมื่อบิดาผู้เป็นพี่คนโตตรัสดังนี้ บุตรของกุนตีผู้ชุ่มด้วยความรัก ก็ค่อยๆ ลูบไล้ไปทั่วทุกอวัยวะของพระองค์
15.4.35
उपलभ्य ततः प्राणान्धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य मूर्ध्न्याजिघ्रत पाण्डवम् ॥ १५.४.३५ ॥
จากนั้น เมื่อพระราชาธฤตราษฎร์ได้ฟื้นลมหายใจคืนมาแล้ว ทรงกอดพระปาณฑพด้วยพระพาหาทั้งสอง และดมศีรษะของพระปาณฑพ
15.4.36
विदुरादयश्च ते सर्वे रुरुदुर्दुःखिता भृशम् ।
अतिदुःखात्तु राजानं नोचुः किञ्चन पाण्डवम् ॥ १५.४.३६ ॥
ส่วนวิทุระและทุกคนที่เหลือ ต่างร่ำไห้อย่างสาหัส แต่ด้วยความเศร้าโศกอย่างยิ่ง จึงมิได้กล่าวอะไรแก่พระราชาผู้เป็นปาณฑพเลย
15.4.37
गान्धारी त्वेव धर्मज्ञा मनसोद्वहती भृशम् ।
दुःखान्यधारयद्राजन्मैवमित्येव चाब्रवीत् ॥ १५.४.३७ ॥
ส่วนนางคันธารีผู้รู้ธรรม แม้จะแบกรับความทุกข์อันหนักในใจ ก็ได้กล่าวว่า ดูก่อนพระราชา เป็นเช่นนั้นเถิด
15.4.38
इतरास्तु स्त्रियः सर्वाः कुन्त्या सह सुदःखिताः ।
नेत्रैरागतविक्लेदैः परिवार्य स्थिताऽभवन् ॥ १५.४.३८ ॥
บรรดาสตรีอื่นทั้งหมด ซึ่งเศร้าโศกอย่างยิ่งร่วมกับกุนตี ยืนล้อมนางไว้ โดยมีดวงเนตรชุ่มด้วยน้ำตาที่ไหลออกมา
15.4.39
अथाब्रवीत्पुनर्वाक्यं धृतराष्ट्रो युधिष्ठिरम् ।
अनुजानीहि मां राजंस्तापस्ये भरतर्षभ ॥ १५.४.३९ ॥
แล้วพระธฤตราษฎร์ได้ตรัสถ้อยคำนี้อีกต่อยุธิษฐิระ ดูก่อนพระราชา ผู้เป็นยอดแห่งภารตะ โปรดอนุญาตให้ข้าพเจ้าออกบวชเป็นฤๅษีด้วยเถิด
15.4.40
ग्लायते मे मनस्तात भूयोभूयः प्रजल्पतः ।
न मामतः परं पुत्र परिक्लेष्टुमिहार्हसि ॥ १५.४.४० ॥
ดูก่อนลูกรัก จิตของข้าพเจ้าอ่อนล้าเหลือเกินเพราะพูดซ้ำแล้วซ้ำเล่า ลูกเอ๋ย เจ้าไม่ควรจะรบกวนข้าพเจ้าต่อไปอีกในที่นี้
15.4.41
तस्मिंस्तु कौरवेन्द्रे तं तथा ब्रुवति पाण्डवम् ।
सर्वेषामवरोधानामार्तनादो महानभूत् ॥ १५.४.४१ ॥
ขณะที่ราชาแห่งกุรุกล่าวกับปาณฑพเช่นนั้น เสียงคร่ำครวญด้วยความโศกอันดังก็ดังขึ้นจากบรรดาสตรีทั้งหมดในห้องใน
15.4.42
दृष्ट्वा कृशं विवर्णं च राजानमतथोचितम् ।
उपवासपरिश्रान्तं त्वगस्थिपरिवारितम् ॥ १५.४.४२ ॥
พวกเขาเห็นพระราชาผอมซูบและซีดเผือด ไม่อยู่ในสภาพที่ควรเป็น อิดโรยเพราะการอดอาหาร และถูกห่อหุ้มด้วยหนังและกระดูก
15.4.43
धर्मपुत्रः स्वपितरं परिष्वज्य महाप्रभुम् ।
शोकजं बाष्पमुत्सृज्यि पुनर्वचनमब्रवीत् ॥ १५.४.४३ ॥
โอรสแห่งธรรม ได้โอบกอดบิดาผู้เป็นเจ้าผู้ยิ่งใหญ่ ร้องไห้ด้วยความเศร้าโศก แล้วกล่าวถ้อยคำเหล่านี้อีกครั้ง
15.4.44
न कामये नरश्रेष्ठ जीवितं पृथिवीं तथा ।
यथा तव प्रियं राजंश्चिकीर्षामि परंतप ॥ १५.४.४४ ॥
โอ้ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่มนุษย์ โอ้ผู้ทำลายศัตรู โอ้พระราชา หม่อมฉันไม่ปรารถนาชีวิตหรือแผ่นดินนี้ หม่อมฉันปรารถนาเพียงจะทำสิ่งที่เป็นที่รักของพระองค์
15.4.45
यदि चाहमनुग्राह्यो भवतो दयितोऽपि वा ।
क्रियतां तावदाहारस्ततो वेत्स्याम्यहं परम् ॥ १५.४.४५ ॥
หากหม่อมฉันคู่ควรกับความเมตตาของพระองค์ หรือเป็นที่รักของพระองค์ ขอให้รับประทานอาหารเถิด เมื่อนั้นหม่อมฉันจะรู้ถึงความดีสูงสุด
15.4.46
ततोऽब्रवीन्महातेजा धृतराष्ट्रो युधिष्ठिरम् ।
अनुज्ञातस्त्वया पुत्र भुञ्जीयामिति कामये ॥ १५.४.४६ ॥
ครั้นแล้ว ธฤตราษฎร์ผู้มีรัศมีอันยิ่งใหญ่ ตรัสกับยุธิษฐิระว่า ลูกเอ๋ย เมื่อได้รับอนุญาตจากเจ้าแล้ว พ่อปรารถนาจะรับประทานอาหาร
15.4.47
इति ब्रुवति राजेन्द्रे धृतराष्ट्रे युधिष्ठिरम् ।
ऋषिः सत्यवतीपुत्रो व्यासोऽभ्योत्य वचोऽब्रवीत् ॥ १५.४.४७ ॥
ขณะที่จอมกษัตริย์ธฤตราษฎร์ตรัสกับยุธิษฐิระเช่นนั้น ฤๅษีวยาส โอรสของสัตยวดี เสด็จเข้ามาใกล้ แล้วกล่าวถ้อยคำเหล่านี้