મહાભારત · અધ્યાય 15.6
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
15.6.1
ततो राज्ञाऽभ्यनुज्ञातो धृतराष्ट्रो महामनाः ।
ययौ स्वभवनं राजा गान्धार्याऽनुगतस्तदा ॥ १५.६.१ ॥
પછી રાજાની અનુમતિ મેળવીને મહામનસ્ક ધૃતરાષ્ટ્ર પોતાના ભવન તરફ ગયા; ત્યારે ગાંધારી તેમની પાછળ ચાલતી હતી.
15.6.2
मन्दप्राणगतिर्धामान्कृच्छ्रादिव समुद्वहन् ।
पदानि स महीपालो जीर्णो गजपतिर्यथा ॥ १५.६.२ ॥
મંદ શ્વાસ અને ધીમી ગતિવાળા એ તેજસ્વી રાજા, વૃદ્ધ ગજરાજની જેમ કષ્ટપૂર્વક પગ ઉપાડતા ચાલ્યા.
15.6.3
तमन्वगच्छद्विदुरो विद्वान्सूतश्च संजयः ।
स चापि परमेष्वासः कृपः सारद्वतस्तथा ॥ १५.६.३ ॥
તેમની પાછળ વિદ્વાન વિદુર અને સૂત સંજય ચાલ્યા; તેમજ પરમ ધનુર્ધર શારદ્વત કૃપ પણ.
15.6.4
स प्रविश्य गृहं राजा कृतपूर्वाह्णिकक्रियः ।
तर्पयित्वा द्विजश्रेष्ठानाहारमकरोत्तदा ॥ १५.६.४ ॥
એ રાજા ઘરમાં પ્રવેશીને પૂર્વાહ્ન કર્મો કરીને, શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને તૃપ્ત કરીને ત્યારે ભોજન લીધું.
15.6.5
गान्धारी चैव धर्मज्ञा कुन्त्या सह मनस्विनी ।
वधूभिरुपचारेणि पूजिताऽभुङ्क्त भारत ॥ १५.६.५ ॥
ધર્મજ્ઞ મનસ્વિની ગાંધારી પણ કુંતી સાથે, પુત્રવધૂઓની સેવાથી સન્માનિત થઈને, હે ભારત, ભોજન કર્યું.
15.6.6
कृताहारं कृताहाराः सर्वे ते विदुरादयः ।
पाण्डवाश्च कुरुश्रेष्ठमुपातिष्ठन्त तं नृपम् ॥ १५.६.६ ॥
ભોજન પૂરું કરીને તેઓ બધા — વિદુર વગેરે અને પાંડવો — તે કુરુશ્રેષ્ઠ રાજાની સેવામાં ઉપસ્થિત થયા.
15.6.7
ततोऽब्रवीन्महाराजः कुन्तीपुत्रमुपह्वरे ।
निषण्णं पाणिना पृष्ठे संस्पृशन्नंबिकासुतः ॥ १५.६.७ ॥
ત્યારે મહારાજ, અંબિકાના પુત્રે, એકાંતમાં બેઠેલા કુંતીપુત્ર સાથે વાત કરી, તેની પીઠ પર હાથ ફેરવતા.
15.6.8
अप्रमादस्त्वया कार्यः सर्वथा कुरुनन्दन ।
अष्टाङ्गे राजशार्दूल राज्ये धर्मपुरस्कृते ॥ १५.६.८ ॥
હે કુરુનંદન, તારે સર્વથા સાવધાન રહેવું જોઈએ. હે રાજશાર્દૂલ, ધર્મને આગળ રાખતા અષ્ટાંગ રાજ્યમાં.
15.6.9
तत्तु शक्यं महाराज रक्षितुं पाण्डुनन्दन ।
राज्यं धर्मेण कौन्तेय विद्वानसि निबोध तत् ॥ १५.६.९ ॥
મહારાજ, પાંડુનંદન, તે રાજ્યનું રક્ષણ કરવું શક્ય છે. હે કૌંતેય, ધર્મથી રાજ્યનું રક્ષણ કર. તું વિદ્વાન છે, તે સમજ.
15.6.10
विद्यावृद्धान्सदैव त्वमुपासीथा युधिष्ठिर ।
शृणुयास्ते च यद्ब्रूयुः कुर्याश्चैवाविचारयन् ॥ १५.६.१० ॥
હે યુધિષ્ઠિર, વિદ્યામાં વૃદ્ધોની તું સદા સેવા કર. તેમનું વચન સાંભળ, અને તેઓ જે કહે તે વિચાર્યા વિના કર.
15.6.11
प्रातरुस्थाय तान्राजन्पूजयित्वा यथाविधि ।
कृत्यकाले समुत्पन्ने पृच्छेथाः कार्यमात्मनः ॥ १५.६.११ ॥
હે રાજન, સવારે ઊઠીને વિધિપૂર્વક તેમનું સન્માન કરીને, કાર્યનો સમય આવે ત્યારે પોતાના કાર્ય વિશે તેમને પૂછ.
15.6.12
ते तु सम्मानिता राजंस्त्वया लोकहितार्थिना ।
प्रवक्ष्यन्ति हितं तात सर्वथा तव भारत ॥ १५.६.१२ ॥
હે રાજન, લોકકલ્યાણ ઇચ્છતા તારા વડે સન્માનિત થયેલા તેઓ, હે તાત, હે ભારત, તને સર્વથા હિતકારી વાત કહેશે.
15.6.13
इन्द्रियाणि च सर्वाणि वाजिवत्परिपालय ।
हितायैव भविष्यन्ति रक्षितं द्रविणं यथा ॥ १५.६.१३ ॥
તારી બધી ઇન્દ્રિયોને ઘોડાની જેમ કાબૂમાં રાખ. સુરક્ષિત ધનની જેમ એ તારા હિત માટે થશે.
15.6.14
अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्शुचीन् ।
दान्तान्कर्मसु सर्वेषु मुख्यान्मुख्येषु योजयेः ॥ १५.६.१४ ॥
પિતા અને દાદાના સમયથી ચાલી આવતા, કસોટીથી પર, શુદ્ધ અને સંયમી અમાત્યોને બધાં કાર્યોમાં, અને મુખ્ય પદો પર મુખ્ય લોકોને નિયુક્ત કર.
15.6.15
चारयेथाश्च सततं चारैरविदितः परैः ।
परीक्षितैर्बहुविधैः स्वराष्ट्रेषु परेषु च ॥ १५.६.१५ ॥
બીજાઓને ખબર ન પડે તેમ, અનેક રીતે પરખાયેલા જાસૂસોને તારા રાજ્યમાં અને શત્રુઓના રાજ્યોમાં સતત ફેરવતો રહે.
15.6.16
पुरं च ते सुगुप्तं स्याद्दृढप्राकारतोरणम् ।
अट्टाट्टालकसम्बाधं षट्पदं सर्वतो दिशम् ॥ १५.६.१६ ॥
તારું નગર સારી રીતે સુરક્ષિત હોય, મજબૂત કિલ્લા અને દરવાજાઓવાળું, અટારીઓ અને બુરજોથી ભરેલું, ચારેય દિશાએ ચોરસ યોજનાવાળું હોય.
15.6.17
तस्य द्वाराणि सर्वाणि पर्याप्तानि बृहन्ति च ।
सर्वतः सुविभक्तानि यन्त्रैरारक्षितानि च ॥ १५.६.१७ ॥
તેના બધા દરવાજા પૂરતા અને મોટા હોય, ચારેય બાજુ સારી રીતે ગોઠવાયેલા હોય અને યંત્રોથી સુરક્ષિત હોય.
15.6.18
पुरुषैरलमर्थस्ते विदितैः कुलशीलतः ।
आत्मा च रक्ष्यः सततं भोजनादिषु भारत।
विहाराहारकालेषु माल्यशय्यासनेषु च ॥ १५.६.१८ ॥
કુળ અને આચરણ જાણીતા માણસો તારા માટે પૂરતા છે. હે ભારત, ભોજન વગેરેમાં, વિહાર અને આહારના સમયે, માળા, શય્યા અને આસનોમાં પણ સતત પોતાની રક્ષા કરવી.
15.6.19
स्त्रियश्च ते सुगुप्ताः स्युर्वृद्धैराप्तैरधिष्ठिताः ।
शीलवद्भिः कुलीनैश्च विद्वद्भिश्च युधिष्ठिर ॥ १५.६.१९ ॥
યુધિષ્ઠિર, તારી સ્ત્રીઓ વૃદ્ધ, વિશ્વાસુ, શીલવાન, કુલીન અને વિદ્વાનોની દેખરેખ હેઠળ સારી રીતે સુરક્ષિત રહે.
15.6.20
मन्त्रिणिश्चैव कुर्वीथा द्विजान्विद्याविशारदान् ।
विनीतांश्च कुलीनांश्च धर्मार्थकुशलानृजून् ॥ १५.६.२० ॥
તારે મંત્રી તરીકે વિદ્યામાં નિપુણ દ્વિજો, વિનયી, કુલીન, ધર્મ અને અર્થમાં કુશળ તથા સરળ સ્વભાવના લોકોને નીમવા જોઈએ.
15.6.21
तैः सार्धं मन्त्रयेथास्त्वं नात्यर्थं बहुभिःक सह ।
समस्तैरपि च व्यस्तैर्व्यपदेशेन केनचित् ॥ १५.६.२१ ॥
તેમની સાથે તારે મંત્રણા કરવી, પણ ઘણા લોકો સાથે નહીં; બધાને એકસાથે કે અલગ અલગ, કોઈ બહાના હેઠળ.
15.6.22
सुसंवृतं मन्त्रगृहं स्थलं चारुह्य मन्त्रयेः ।
अरण्ये निःशलाके वा न च रात्रौ कथञ्चन ॥ १५.६.२२ ॥
અત્યંત સુરક્ષિત મંત્રણાગૃહમાં, અથવા કોઈ ઊંચા સ્થળે ચઢીને તારે મંત્રણા કરવી; અથવા એવા અરણ્યમાં જ્યાં કોઈ સાંભળે નહીં. રાત્રે કોઈ પણ રીતે નહીં.
15.6.23
वानराः पक्षिणश्चैव ये मनुष्यानुकारिणः ।
सर्वे मन्त्रगृहे वर्ज्या ये चापि जडपङ्गवः ॥ १५.६.२३ ॥
મનુષ્યોનું અનુકરણ કરતાં વાંદરાં અને પક્ષીઓ, તેમજ જડ અને મૂર્ખ લોકો—આ સૌને મંત્રણાગૃહમાંથી દૂર રાખવા.
15.6.24
मन्त्रभेदे हि ये दोषा भन्ति पृथिवीक्षिताम् ।
न ते शक्याः समाधातुं कथञ्चिदिति मे मतिः ॥ १५.६.२४ ॥
મંત્રણાનો ભેદ ખૂલી જાય ત્યારે રાજાઓમાં જે દોષ ઉદ્ભવે છે, તે કોઈ પણ રીતે દૂર કરી શકાતા નથી—એવું મારું મત છે.
15.6.25
दोषांश्च मन्त्रभेदस्य ब्रूयास्त्वं मन्त्रिमण्डले ।
अभेदे च गुणा राजन्पुनःपुनररिंदम ॥ १५.६.२५ ॥
હે રાજન, મંત્રીમંડળમાં ગુપ્ત મંત્રણા ફૂટવાના દોષો અને તેને ગુપ્ત રાખવાના ગુણો તમે વારંવાર કહેવા જોઈએ, હે શત્રુદમન.
15.6.26
पौरजानपदानां च शौचशौचे युधिष्ठिर ।
यथा स्याद्विदितं राजंस्तथा कार्यं कुरूद्वह ॥ १५.६.२६ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, નગરજનો અને ગ્રામજનોના શુદ્ધ-અશુદ્ધ આચરણ કેવું છે તે બરાબર જાણીને, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, તે પ્રમાણે કાર્ય કરવું જોઈએ.
15.6.27
व्यवहारश्च ते राजन्नित्यमाप्तैरधिष्ठितः ।
योज्यस्तुष्टैर्हितै राजन्नित्यं चारैरनुष्ठितः ॥ १५.६.२७ ॥
હે રાજન, તમારો વ્યવહાર-વહીવટ હંમેશાં વિશ્વાસુ લોકોની દેખરેખ હેઠળ હોવો જોઈએ; સંતુષ્ટ અને હિતેચ્છુ લોકોને તેમાં નિયુક્ત કરવા; હે રાજન, ગુપ્તચરો દ્વારા સદા તેનું અનુસરણ થાય.
15.6.28
परिमाणं विदित्वा च दण्डं दण्ड्येषु भारत ।
प्रणयेयुर्यथान्यायं पुरुषास्ते युधिष्ठिर ॥ १५.६.२८ ॥
હે ભારત, દંડનું પ્રમાણ જાણીને, દંડપાત્ર લોકો પર ન્યાયાનુસાર તમારા માણસો દંડ લાદે, હે યુધિષ્ઠિર.
15.6.29
आदानरुचयश्चैव परदाराभिमर्शिनः ।
उग्रदण्डिप्रधानाश्च मिथ्याव्याहारिणस्तथा ॥ १५.६.२९ ॥
જેઓ પારકી વસ્તુ લેવાની રુચિ ધરાવે છે, જેઓ પરસ્ત્રીનો સ્પર્શ કરે છે, જેઓ અતિ કઠોર દંડ આપવામાં મોખરે છે, અને જેઓ જૂઠું બોલે છે, તેઓ પણ તેવા જ (દંડપાત્ર) છે.
15.6.30
आक्रोष्टारश्च लुब्धाश्च हर्तारः साहसप्रियाः ।
सभाविहारभेत्तारो वर्णानां च प्रदूषकाः।
हिरण्यदण्ड्या वध्याश्च कर्तव्या देशकालतः ॥ १५.६.३० ॥
જેઓ નિંદા કરે છે, લોભી છે, ચોર-લૂંટારા છે, હિંસાપ્રિય છે, સભાની શાંતિનો ભંગ કરે છે, અને વર્ણોને દૂષિત કરે છે — તેમને દેશ-કાળ અનુસાર સુવર્ણદંડથી દંડવા અને કેટલાકને વધ પણ કરવો.
15.6.31
अवरोधभूमौ भृत्यैश्च पानं सह विवर्जयेत् ।
आक्रोशन्त्यनुमत्तास्ते कलत्रं वाऽपि गृह्णते ॥ १५.६.३१ ॥
અંતઃપુરમાં સેવકો સાથે સાથે મદ્યપાન ટાળવું. નશામાં તેઓ ગાળો બોલે છે, અથવા પત્નીને પણ પકડી લે છે.
15.6.32
जिघांसन्त्यपि शस्त्रेण नष्टाः क्रीडन्ति चोत्कटाः ।
नानाक्षेपा व्याहरन्ति गम्यागम्यं न जानते ॥ १५.६.३२ ॥
બુદ્ધિ નષ્ટ થઈને ઉદ્ધત બનેલા તેઓ શસ્ત્રથી મારવાની ઇચ્છા પણ કરે છે; રમે છે. અનેક પ્રકારના આક્ષેપો બોલે છે, ગમ્યાગમ્ય જાણતા નથી.
15.6.33
अतिपानेनि राजाऽपि सर्वं कोशं विनाशयेत् ।
वितरेद्गायकेभ्यश्च वृथा च द्रव्यसञ्चयम् ॥ १५.६.३३ ॥
અતિ મદ્યપાનથી રાજા પણ સર્વ ખજાનો નષ્ટ કરી દે છે. ગાયકોને વ્યર્થ ધનસંચય વહેંચે છે.
15.6.34
शब्दमात्मनि दोषांश्च पिबेदेकश्च जायया ।
युक्त्या प्रकाशमयति सुवीर्यस्यि विवृद्धये ॥ १५.६.३४ ॥
પોતાની અંદરના દોષો અને સમાચાર ધ્યાનમાં રાખીને, કેવળ પત્ની સાથે એકાંતમાં પીવું. યુક્તિથી પ્રગટ કરવું, એ પરાક્રમીની વૃદ્ધિ માટે.
15.6.35
प्रातरेव हि पश्यथा ये कुर्युः प्रियकर्म ते ।
अलङ्कारमथो भोज्यमत ऊर्ध्वं समाचरेः ॥ १५.६.३५ ॥
સવારે જ જેઓ પ્રિય કર્મ કરે છે તેમને તું જોવો. પછી તેમને અલંકાર અને ભોજન પણ આપવું.
15.6.36
पश्येथाश्चि ततो योधान्सदा त्वं प्रतिहर्षयन् ।
दूतानां च चराणां च प्रदोषस्ते सदा भवेत् ॥ १५.६.३६ ॥
પછી તું સદા યોદ્ધાઓને જોઈ તેમને હર્ષિત કરતો રહે. દૂતો અને ગુપ્તચરોનો સાંજનો અહેવાલ તને સદા મળવો જોઈએ.
15.6.37
सदा चापररात्रान्ते भवेत्कार्यार्थनिर्णयः ।
मध्यरात्रे विहारस्ते मध्याह्ने च सदा भवेत् ॥ १५.६.३७ ॥
સદા રાત્રિના અંતે કાર્યો અને તેમના હેતુઓનો નિર્ણય થાય. મધ્યરાત્રિએ તારો વિહાર હોય, અને મધ્યાહ્ને પણ સદા એમ જ હોય.
15.6.38
सर्वे त्वौपयिकाः कालाः कार्याणां भरतर्षभ ।
तथैवालङ्कृतः काले तिष्ठिथा भूरिदक्षिणः ॥ १५.६.३८ ॥
હે ભરતર્ષભ, કાર્યો માટેના યોગ્ય સમય બધા જ ઉચિત છે. એ જ રીતે યોગ્ય સમયે અલંકૃત થઈને, પુષ્કળ દક્ષિણા આપનારો થઈને તું સ્થિર રહે.
15.6.39
न विद्राव्य च तिष्ठेत परिहार्य विभूषणम् ।
प्रयोज्यं सर्वदैवेह मङ्गल्यं पापनाशनम् ॥ १५.६.३९ ॥
તેને દૂર કરીને ઊભા ન રહેવું; ત્યાગવા યોગ્ય અલંકાર પણ ન પહેરવો. અહીં સદા મંગળકારી અને પાપનાશક જ ઉપયોગમાં લેવું.
15.6.40
चक्रवत्तात कार्याणां पर्यायो दृश्यते सदा ।
कोशस्य निचये यत्नं कुर्वीथा न्यायतः सदा।
विविधस्य महाराज विपरीतं विवर्जयेः ॥ १५.६.४० ॥
હે વત્સ, કાર્યોનો ક્રમ સદા ચક્રની જેમ દેખાય છે. ખજાનાના સંચયમાં સદા ન્યાયપૂર્વક પ્રયત્ન કર. હે મહારાજ, વિવિધ કાર્યોમાં વિપરીત માર્ગ ત્યજી દે.
15.6.41
चारैर्विदित्वा शत्रूंश्च ये राज्ञामन्तरैषिणः ।
तानाप्तैः पुरुषैर्दूराद्धातयेथा नराधिप ॥ १५.६.४१ ॥
ગુપ્તચરો દ્વારા જાણીને, જે રાજાઓની તકની શોધમાં રહે છે તે શત્રુઓને, વિશ્વસનીય માણસો દ્વારા દૂરથી જ મરાવી દે, હે નરાધિપ.
15.6.42
कर्म दृष्ट्वाऽथ भृत्यांस्त्वं वरयेथाः कुरूद्वह ।
कारयेथाश्च कर्माणि युक्तायुक्तैरधिष्ठितैः ॥ १५.६.४२ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠ, કાર્યો જોઈને પછી તું સેવકોને પસંદ કર; યોગ્ય-અયોગ્યની દેખરેખ રાખનારાઓ દ્વારા કાર્યો કરાવ.
15.6.43
सेनाप्राणेता च भवेत्तव तात दृढव्रतः ।
शूरः क्लेशसहश्चैव हितो भक्तश्च पूरुषः ॥ १५.६.४३ ॥
તારો સેનાપતિ દૃઢવ્રતી, શૂર, કષ્ટ સહન કરનાર, હિતકારી અને ભક્ત પુરુષ હોવો જોઈએ, હે તાત.
15.6.44
सर्वे जनपदाश्चैव तव कर्माणि पाण्डव ।
गोवद्रासभवच्चैव कुर्युर्ये व्यवहारिणः ॥ १५.६.४४ ॥
હે પાંડવ, તારા બધા જનપદો અને જે વ્યવહારીઓ છે, તેઓ ગાય અને ગધેડાની જેમ તારાં કામો કરે.
15.6.45
स्वरन्ध्रं पररन्ध्रं च स्वेषु चैव परेषु च ।
उपलक्षयितव्यं ते नित्यमेव युधिष्ठिर ॥ १५.६.४५ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, તારે હંમેશાં પોતાની અને શત્રુની નબળાઈઓ, પોતાનાઓમાં અને શત્રુઓમાં, ઓળખતા રહેવું જોઈએ.
15.6.46
देशजाश्चैव पुरुषा विक्रान्ताः स्वेषु कर्मसु ।
यात्राभिरनुरूपाभिरनुग्राह्या हितास्त्वया ॥ १५.६.४६ ॥
તારા પોતાના દેશમાં જન્મેલા પરાક્રમી પુરુષોને, તેમનાં કામોમાં, યોગ્ય યાત્રાઓ અને ભેટોથી તારે અનુગ્રહ કરવો; તેઓ તારા હિતેચ્છુ છે.
15.6.47
गुणार्थिनां गुणः कार्यो विदुषा वै जनाधिप ।
अविचार्याश्च ते ते स्युरचला इव नित्यशः ॥ १५.६.४७ ॥
હે જનાધિપ, વિદ્વાને ગુણાર્થીઓને ગુણનું ફળ આપવું; તેમને પરખ્યા વિના ન છોડવા, અને તેઓ હંમેશાં પર્વતની જેમ અચળ રહે.