महाभारत · अध्याय 15.6
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
15.6.1
ततो राज्ञाऽभ्यनुज्ञातो धृतराष्ट्रो महामनाः ।
ययौ स्वभवनं राजा गान्धार्याऽनुगतस्तदा ॥ १५.६.१ ॥
मग राजाची अनुज्ञा मिळालेला उदारमनाचा धृतराष्ट्र आपल्या भवनाकडे गेला; तेव्हा गांधारी त्याच्या मागोमाग चालली होती.
15.6.2
मन्दप्राणगतिर्धामान्कृच्छ्रादिव समुद्वहन् ।
पदानि स महीपालो जीर्णो गजपतिर्यथा ॥ १५.६.२ ॥
मंद श्वास आणि मंद गती असलेला तो तेजस्वी राजा, वृद्ध गजराजाप्रमाणे कष्टाने पावले उचलत चालला.
15.6.3
तमन्वगच्छद्विदुरो विद्वान्सूतश्च संजयः ।
स चापि परमेष्वासः कृपः सारद्वतस्तथा ॥ १५.६.३ ॥
त्याच्या मागे विद्वान विदुर आणि सूत संजय चालले; तसेच परम धनुर्धर शारद्वत कृपही.
15.6.4
स प्रविश्य गृहं राजा कृतपूर्वाह्णिकक्रियः ।
तर्पयित्वा द्विजश्रेष्ठानाहारमकरोत्तदा ॥ १५.६.४ ॥
तो राजा गृहात प्रवेश करून पूर्वाह्नकर्मे आटोपून, श्रेष्ठ द्विजांना तृप्त करून तेव्हा भोजन करता झाला.
15.6.5
गान्धारी चैव धर्मज्ञा कुन्त्या सह मनस्विनी ।
वधूभिरुपचारेणि पूजिताऽभुङ्क्त भारत ॥ १५.६.५ ॥
धर्मज्ञ मनस्विनी गांधारीही कुंतीसह, सुनांनी केलेल्या सेवेने सन्मानित होऊन, हे भारता, भोजन करती झाली.
15.6.6
कृताहारं कृताहाराः सर्वे ते विदुरादयः ।
पाण्डवाश्च कुरुश्रेष्ठमुपातिष्ठन्त तं नृपम् ॥ १५.६.६ ॥
जेवण आटोपलेले ते सर्व — विदुर इत्यादी व पांडव — त्या कुरुश्रेष्ठ राजाच्या सेवेसाठी उभे राहिले.
15.6.7
ततोऽब्रवीन्महाराजः कुन्तीपुत्रमुपह्वरे ।
निषण्णं पाणिना पृष्ठे संस्पृशन्नंबिकासुतः ॥ १५.६.७ ॥
तेव्हा महाराज, अंबिकेचा पुत्र, एकांतात बसलेल्या कुंतीपुत्राशी बोलले, त्याच्या पाठीवर हात ठेवून.
15.6.8
अप्रमादस्त्वया कार्यः सर्वथा कुरुनन्दन ।
अष्टाङ्गे राजशार्दूल राज्ये धर्मपुरस्कृते ॥ १५.६.८ ॥
हे कुरुनंदना, तू सर्वथा सावध राहिले पाहिजेस. हे राजशार्दूला, धर्माला पुढे ठेवणाऱ्या अष्टांग राज्यात.
15.6.9
तत्तु शक्यं महाराज रक्षितुं पाण्डुनन्दन ।
राज्यं धर्मेण कौन्तेय विद्वानसि निबोध तत् ॥ १५.६.९ ॥
महाराज, पांडुनंदना, ते राज्य रक्षणे शक्य आहे. हे कौंतेया, धर्माने राज्य रक्षण कर. तू विद्वान आहेस, ते जाण.
15.6.10
विद्यावृद्धान्सदैव त्वमुपासीथा युधिष्ठिर ।
शृणुयास्ते च यद्ब्रूयुः कुर्याश्चैवाविचारयन् ॥ १५.६.१० ॥
हे युधिष्ठिरा, विद्येत वृद्धांची तू सदैव सेवा कर. त्यांचे बोलणे ऐक, आणि ते सांगतील ते विचार न करता कर.
15.6.11
प्रातरुस्थाय तान्राजन्पूजयित्वा यथाविधि ।
कृत्यकाले समुत्पन्ने पृच्छेथाः कार्यमात्मनः ॥ १५.६.११ ॥
हे राजा, सकाळी उठून विधिपूर्वक त्यांचा सन्मान करून, कार्याचा काळ आला की स्वतःच्या कार्याविषयी त्यांना विचार.
15.6.12
ते तु सम्मानिता राजंस्त्वया लोकहितार्थिना ।
प्रवक्ष्यन्ति हितं तात सर्वथा तव भारत ॥ १५.६.१२ ॥
हे राजा, लोककल्याण इच्छिणाऱ्या तुझ्याकडून सन्मानित झाल्यावर ते, हे तात, हे भारता, तुला सर्वथा हितकारक बोलतील.
15.6.13
इन्द्रियाणि च सर्वाणि वाजिवत्परिपालय ।
हितायैव भविष्यन्ति रक्षितं द्रविणं यथा ॥ १५.६.१३ ॥
तुझ्या सर्व इंद्रियांना घोड्यांप्रमाणे नियंत्रित ठेव. संरक्षित धनाप्रमाणे ती तुझ्या हिताची ठरतील.
15.6.14
अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्शुचीन् ।
दान्तान्कर्मसु सर्वेषु मुख्यान्मुख्येषु योजयेः ॥ १५.६.१४ ॥
वडील व आजोबांच्या काळापासून असलेल्या, कसोटीच्या पलीकडील, शुचिर्भूत व संयमी अमात्यांना सर्व कामांत आणि मुख्य पदांवर प्रमुखांची नेमणूक कर.
15.6.15
चारयेथाश्च सततं चारैरविदितः परैः ।
परीक्षितैर्बहुविधैः स्वराष्ट्रेषु परेषु च ॥ १५.६.१५ ॥
इतरांना कळू न देता, विविध प्रकारे पारखलेल्या हेरांना स्वतःच्या राष्ट्रात आणि शत्रूराष्ट्रांत सतत फिरवत ठेव.
15.6.16
पुरं च ते सुगुप्तं स्याद्दृढप्राकारतोरणम् ।
अट्टाट्टालकसम्बाधं षट्पदं सर्वतो दिशम् ॥ १५.६.१६ ॥
तुझे नगर चांगले संरक्षित असो, भक्कम तट्टे व वेशींनी युक्त, बुरुज व मनोऱ्यांनी भरलेले, चारही दिशांना चौकोनी आकाराचे असो.
15.6.17
तस्य द्वाराणि सर्वाणि पर्याप्तानि बृहन्ति च ।
सर्वतः सुविभक्तानि यन्त्रैरारक्षितानि च ॥ १५.६.१७ ॥
त्याची सर्व द्वारे पुरेशी व मोठी असोत, सर्व बाजूंनी व्यवस्थित मांडलेली असोत आणि यंत्रांनी संरक्षित असोत.
15.6.18
पुरुषैरलमर्थस्ते विदितैः कुलशीलतः ।
आत्मा च रक्ष्यः सततं भोजनादिषु भारत।
विहाराहारकालेषु माल्यशय्यासनेषु च ॥ १५.६.१८ ॥
कुळ व शील ओळखलेले पुरुष तुला पुरेसे आहेत. हे भारता, भोजनादी प्रसंगी, विहार व आहाराच्या वेळी, माळा, शय्या व आसनांच्या ठिकाणीही सतत स्वतःचे रक्षण करावे.
15.6.19
स्त्रियश्च ते सुगुप्ताः स्युर्वृद्धैराप्तैरधिष्ठिताः ।
शीलवद्भिः कुलीनैश्च विद्वद्भिश्च युधिष्ठिर ॥ १५.६.१९ ॥
युधिष्ठिरा, तुझ्या स्त्रिया वृद्ध, विश्वासू, शीलवान, कुलीन आणि विद्वान लोकांच्या देखरेखीखाली सुरक्षित असाव्यात.
15.6.20
मन्त्रिणिश्चैव कुर्वीथा द्विजान्विद्याविशारदान् ।
विनीतांश्च कुलीनांश्च धर्मार्थकुशलानृजून् ॥ १५.६.२० ॥
तू मंत्री म्हणून विद्येत निपुण द्विज, विनीत, कुलीन, धर्म आणि अर्थात कुशल आणि सरळ स्वभावाचे लोक नेमावेस.
15.6.21
तैः सार्धं मन्त्रयेथास्त्वं नात्यर्थं बहुभिःक सह ।
समस्तैरपि च व्यस्तैर्व्यपदेशेन केनचित् ॥ १५.६.२१ ॥
त्यांच्याशी तू मसलत करावीस, पण फार लोकांशी नाही; सर्वांना एकत्र किंवा वेगवेगळे, कोणत्यातरी निमित्ताने.
15.6.22
सुसंवृतं मन्त्रगृहं स्थलं चारुह्य मन्त्रयेः ।
अरण्ये निःशलाके वा न च रात्रौ कथञ्चन ॥ १५.६.२२ ॥
अत्यंत सुरक्षित मसलतगृहात, किंवा एखाद्या उंच जागी चढून तू मसलत करावीस; किंवा कोणी ऐकणार नाही अशा अरण्यात. रात्री कोणत्याही प्रकारे नाही.
15.6.23
वानराः पक्षिणश्चैव ये मनुष्यानुकारिणः ।
सर्वे मन्त्रगृहे वर्ज्या ये चापि जडपङ्गवः ॥ १५.६.२३ ॥
माणसांचे अनुकरण करणारी माकडे व पक्षी, तसेच मूर्ख आणि मंदबुद्धी लोक—हे सर्व मसलतगृहातून वर्ज्य असावेत.
15.6.24
मन्त्रभेदे हि ये दोषा भन्ति पृथिवीक्षिताम् ।
न ते शक्याः समाधातुं कथञ्चिदिति मे मतिः ॥ १५.६.२४ ॥
मसलत फुटल्यास राजांना जे दोष उद्भवतात ते कोणत्याही प्रकारे दूर करता येत नाहीत, असे माझे मत आहे.
15.6.25
दोषांश्च मन्त्रभेदस्य ब्रूयास्त्वं मन्त्रिमण्डले ।
अभेदे च गुणा राजन्पुनःपुनररिंदम ॥ १५.६.२५ ॥
हे राजा, मंत्रिमंडळात गुप्त मसलत फुटण्यातील दोष आणि ती गुप्त ठेवण्याचे गुण तू वारंवार सांगावेस, हे शत्रुदमना.
15.6.26
पौरजानपदानां च शौचशौचे युधिष्ठिर ।
यथा स्याद्विदितं राजंस्तथा कार्यं कुरूद्वह ॥ १५.६.२६ ॥
हे युधिष्ठिरा, नगरवासी आणि ग्रामवासी यांचे शुद्ध-अशुद्ध वर्तन कसे आहे ते नीट जाणून, हे कुरुश्रेष्ठा, त्यानुसार कार्य करावे.
15.6.27
व्यवहारश्च ते राजन्नित्यमाप्तैरधिष्ठितः ।
योज्यस्तुष्टैर्हितै राजन्नित्यं चारैरनुष्ठितः ॥ १५.६.२७ ॥
हे राजा, तुझा न्यायव्यवहार नेहमी विश्वासू लोकांच्या देखरेखीखाली असावा; समाधानी आणि हितचिंतक लोकांना त्यात नेमावे; हे राजा, गुप्तहेरांकडून तो सतत पाळला जावा.
15.6.28
परिमाणं विदित्वा च दण्डं दण्ड्येषु भारत ।
प्रणयेयुर्यथान्यायं पुरुषास्ते युधिष्ठिर ॥ १५.६.२८ ॥
हे भारता, दंडाचे प्रमाण जाणून, दंडनीयांवर न्यायानुसार तुझे अधिकारी दंड लावोत, हे युधिष्ठिरा.
15.6.29
आदानरुचयश्चैव परदाराभिमर्शिनः ।
उग्रदण्डिप्रधानाश्च मिथ्याव्याहारिणस्तथा ॥ १५.६.२९ ॥
जे परधन घेण्याची आवड बाळगतात, जे परस्त्रीला स्पर्श करतात, जे अत्यंत कठोर दंड देण्यात आघाडीवर असतात, आणि जे खोटे बोलतात, तेही तसेच (दंडनीय).
15.6.30
आक्रोष्टारश्च लुब्धाश्च हर्तारः साहसप्रियाः ।
सभाविहारभेत्तारो वर्णानां च प्रदूषकाः।
हिरण्यदण्ड्या वध्याश्च कर्तव्या देशकालतः ॥ १५.६.३० ॥
जे निंदा करतात, लोभी, चोर-दरोडेखोर, हिंसाप्रिय, सभेची शांती भंग करणारे, आणि वर्णांना दूषित करणारे — त्यांना देश-कालानुसार सुवर्णदंड द्यावा आणि काहींना वधही करावा.
15.6.31
अवरोधभूमौ भृत्यैश्च पानं सह विवर्जयेत् ।
आक्रोशन्त्यनुमत्तास्ते कलत्रं वाऽपि गृह्णते ॥ १५.६.३१ ॥
अंतःपुरात सेवकांसोबत मद्यपान टाळावे. मत्त होऊन ते शिवीगाळ करतात किंवा पत्नीलाही धरतात.
15.6.32
जिघांसन्त्यपि शस्त्रेण नष्टाः क्रीडन्ति चोत्कटाः ।
नानाक्षेपा व्याहरन्ति गम्यागम्यं न जानते ॥ १५.६.३२ ॥
बुद्धी नष्ट होऊन उद्धट झालेले ते शस्त्राने मारण्याची इच्छाही करतात; खेळतात. नाना प्रकारचे आक्षेप बोलतात, गम्य-अगम्य जाणत नाहीत.
15.6.33
अतिपानेनि राजाऽपि सर्वं कोशं विनाशयेत् ।
वितरेद्गायकेभ्यश्च वृथा च द्रव्यसञ्चयम् ॥ १५.६.३३ ॥
अतिमद्यपानाने राजाही सर्व कोश नष्ट करील. गायकांना व्यर्थ धनसंचय वाटेल.
15.6.34
शब्दमात्मनि दोषांश्च पिबेदेकश्च जायया ।
युक्त्या प्रकाशमयति सुवीर्यस्यि विवृद्धये ॥ १५.६.३४ ॥
स्वतःतील दोष आणि वार्ता लक्षात घेऊन, केवळ पत्नीसह एकांतात प्यावे. युक्तीने प्रकट करावे, त्या पराक्रमीच्या वृद्धीसाठी.
15.6.35
प्रातरेव हि पश्यथा ये कुर्युः प्रियकर्म ते ।
अलङ्कारमथो भोज्यमत ऊर्ध्वं समाचरेः ॥ १५.६.३५ ॥
सकाळीच जे प्रिय कर्म करतात त्यांना तू पाहावेस. नंतर त्यांना अलंकार आणि भोजनही द्यावे.
15.6.36
पश्येथाश्चि ततो योधान्सदा त्वं प्रतिहर्षयन् ।
दूतानां च चराणां च प्रदोषस्ते सदा भवेत् ॥ १५.६.३६ ॥
नंतर तू नेहमी योद्ध्यांना पाहावेस आणि त्यांना हर्षित करावेस. दूत आणि हेरांचा सायंकालीन वृत्तांत तुला नेहमी मिळावा.
15.6.37
सदा चापररात्रान्ते भवेत्कार्यार्थनिर्णयः ।
मध्यरात्रे विहारस्ते मध्याह्ने च सदा भवेत् ॥ १५.६.३७ ॥
नेहमी रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरी कार्ये व त्यांचे प्रयोजन ठरवावे. मध्यरात्री तुझा विहार असावा; मध्यान्हीही नेहमी तसेच असावे.
15.6.38
सर्वे त्वौपयिकाः कालाः कार्याणां भरतर्षभ ।
तथैवालङ्कृतः काले तिष्ठिथा भूरिदक्षिणः ॥ १५.६.३८ ॥
हे भरतर्षभा, कार्यांसाठी योग्य असे सर्व काळ उपयुक्त आहेत. त्याचप्रमाणे योग्य वेळी अलंकृत होऊन, विपुल दक्षिणा देणारा असा तू उभा राहा.
15.6.39
न विद्राव्य च तिष्ठेत परिहार्य विभूषणम् ।
प्रयोज्यं सर्वदैवेह मङ्गल्यं पापनाशनम् ॥ १५.६.३९ ॥
ते सोडून उभे राहू नये, आणि त्याज्य अलंकारही धारण करू नये. येथे नेहमी मंगलकारक आणि पापनाशक तेच वापरावे.
15.6.40
चक्रवत्तात कार्याणां पर्यायो दृश्यते सदा ।
कोशस्य निचये यत्नं कुर्वीथा न्यायतः सदा।
विविधस्य महाराज विपरीतं विवर्जयेः ॥ १५.६.४० ॥
हे वत्सा, कार्यांचा क्रम नेहमी चक्राप्रमाणे दिसतो. कोष संचयात नेहमी न्यायाने प्रयत्न कर. हे महाराज, विविध कार्यांतील विपरीत मार्ग त्याग.
15.6.41
चारैर्विदित्वा शत्रूंश्च ये राज्ञामन्तरैषिणः ।
तानाप्तैः पुरुषैर्दूराद्धातयेथा नराधिप ॥ १५.६.४१ ॥
हेरांद्वारे जाणून, जे राजांच्या संधीची वाट पाहणारे शत्रू आहेत, त्यांना विश्वासू माणसांकरवी दूरूनच मारवावे, हे नराधिपा.
15.6.42
कर्म दृष्ट्वाऽथ भृत्यांस्त्वं वरयेथाः कुरूद्वह ।
कारयेथाश्च कर्माणि युक्तायुक्तैरधिष्ठितैः ॥ १५.६.४२ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, कार्ये पाहून मग सेवकांची निवड कर; योग्य-अयोग्य यांची देखरेख करणाऱ्यांकरवी कामे करवून घे.
15.6.43
सेनाप्राणेता च भवेत्तव तात दृढव्रतः ।
शूरः क्लेशसहश्चैव हितो भक्तश्च पूरुषः ॥ १५.६.४३ ॥
तुझा सेनापती दृढव्रती, शूर, क्लेश सहन करणारा, हितकारी आणि भक्त पुरुष असावा, हे तात.
15.6.44
सर्वे जनपदाश्चैव तव कर्माणि पाण्डव ।
गोवद्रासभवच्चैव कुर्युर्ये व्यवहारिणः ॥ १५.६.४४ ॥
हे पांडवा, तुझी सर्व जनपदे आणि जे व्यवहारी आहेत, त्यांनी गाई आणि गाढवांप्रमाणे तुझी कामे करावीत.
15.6.45
स्वरन्ध्रं पररन्ध्रं च स्वेषु चैव परेषु च ।
उपलक्षयितव्यं ते नित्यमेव युधिष्ठिर ॥ १५.६.४५ ॥
हे युधिष्ठिरा, तुझी स्वतःची दुर्बलस्थळे आणि शत्रूची दुर्बलस्थळे, आपल्यांमध्ये आणि शत्रूंमध्ये, तू नेहमी ओळखली पाहिजेत.
15.6.46
देशजाश्चैव पुरुषा विक्रान्ताः स्वेषु कर्मसु ।
यात्राभिरनुरूपाभिरनुग्राह्या हितास्त्वया ॥ १५.६.४६ ॥
तुझ्या स्वदेशात जन्मलेल्या पराक्रमी पुरुषांना, त्यांच्या कामात, योग्य प्रवास व भेटवस्तूंनी तू अनुग्रह करावास; ते तुझे हितकर्ते आहेत.
15.6.47
गुणार्थिनां गुणः कार्यो विदुषा वै जनाधिप ।
अविचार्याश्च ते ते स्युरचला इव नित्यशः ॥ १५.६.४७ ॥
हे जनाधिपा, विद्वानाने गुणार्थींना गुणाचे फळ द्यावे; त्यांना न पारखता सोडू नये, आणि ते नेहमी पर्वतासारखे अचल राहावेत.