મહાભારત · અધ્યાય 15.7
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
15.7.1
मण्डलानि च बुध्येथाः परेषामात्मनस्तथा ।
उदासीनगुणानां च मध्यस्थानां च भारत ॥ १५.७.१ ॥
હે ભારત, બીજાઓના અને તારા પોતાના મંડળો, તેમજ ઉદાસીન ગુણવાળા અને મધ્યસ્થ રાજાઓના મંડળો પણ તારે જાણવાં જોઈએ.
15.7.2
चतुर्णां शत्रुजातानां सर्वेषामाततायिनाम् ।
मित्रं चामित्रमित्रं च बोद्धव्यं तेऽरिकर्शन ॥ १५.७.२ ॥
હે શત્રુકર્શન, ચાર પ્રકારના શત્રુઓમાં અને બધા આતતાયીઓમાં મિત્ર, શત્રુનો મિત્ર અને મિત્રનો મિત્ર તારે ઓળખવા જોઈએ.
15.7.3
अथ नानाजनपदा दुर्गाणि विविधानि च ।
बलानि च कुरुश्रेष्ठ भवत्येषां यथेच्छकम् ॥ १५.७.३ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠ, તેમની પાસે અનેક જનપદો, વિવિધ દુર્ગો અને સેનાઓ હોય છે, જે તેમની ઇચ્છા પ્રમાણે હોય છે.
15.7.4
ते च द्वादश कौन्तेय राजानो विविधात्मकाः ।
मन्त्रिप्रधानाश्च गुणाः षष्टिर्द्वादश च प्रभो ॥ १५.७.४ ॥
હે કૌન્તેય, તે બાર રાજાઓ વિવિધ સ્વભાવના છે, મંત્રીઓ મુખ્ય છે; અને હે પ્રભુ, ગુણો સાઠ અને બાર છે.
15.7.5
एतन्मण्डलमित्याहुराचार्या नीतिकोविदाः ।
अत्र षाड्गुण्यमाचत्तं युधिष्ठिर निबोध तत् ॥ १५.७.५ ॥
આને આચાર્યો અને નીતિજ્ઞો 'મંડળ' કહે છે. અહીં ષાડ્ગુણ્ય વર્ણવ્યું છે; હે યુધિષ્ઠિર, તે સમજ.
15.7.6
वृद्धिक्षयौ च विज्ञेयौ स्थानं च कुरुसत्तम ।
द्विसप्तत्यां महाबाहो ततः षाड्गुण्यजा गुणाः ॥ १५.७.६ ॥
હે કુરુસત્તમ, વૃદ્ધિ, ક્ષય અને સ્થાન પણ જાણવાં જોઈએ. હે મહાબાહો, બહોતેરમાં ષાડ્ગુણ્યથી ઉત્પન્ન ગુણો છે.
15.7.7
यथा स्वपक्षो बलवान्परपक्षस्तथा बलः ।
विगृह्य शत्रून्कौन्तेय यायात्क्षितिपतिस्तदा ॥ १५.७.७ ॥
પોતાનો પક્ષ બળવાન હોય ત્યારે શત્રુપક્ષ પણ તેવો જ બળવાન હોય છે. હે કૌંતેય, ત્યારે રાજાએ શત્રુઓ સામે વિગ્રહ કરીને આગળ વધવું.
15.7.8
यदा परे च बलिनः स्वपक्षश्चैव दुर्बलः ।
सार्धं विद्वांस्तदा क्षीणः परैः सन्धिं मसाश्रयेत् ॥ १५.७.८ ॥
જ્યારે શત્રુઓ બળવાન હોય અને પોતાનો પક્ષ દુર્બળ હોય, ત્યારે જ્ઞાની રાજાએ ક્ષીણ થઈને શત્રુઓ સાથે સંધિનો આશ્રય લેવો.
15.7.9
द्रव्याणां सञ्चयश्चैव कर्तव्यः सुमहांस्तथा ।
यदा समर्था यानाय नचिरेणैव भारत ॥ १५.७.९ ॥
હે ભારત, શીઘ્ર પ્રયાણ માટે સમર્થ થવા માટે મોટો ધનસંચય પણ કરવો જોઈએ.
15.7.10
तदा सर्वं विधेयं स्यात्स्थानेन च विचारयेत् ।
भूमिरल्पफला देया विपरीतस्य भारत ॥ १५.७.१० ॥
ત્યારે બધું કરવું જોઈએ અને પરિસ્થિતિનો વિચાર કરવો. હે ભારત, વિરોધીને અલ્પ ફળ આપનારી ભૂમિ આપવી.
15.7.11
हिरण्यरूप्यभूयिष्ठं मित्रं क्षीणमकोशभृत् ।
विपरीतं निगृह्णीयात्स्वयं सन्धिविशारदः ॥ १५.७.११ ॥
સોના-ચાંદીથી ભરપૂર પણ ક્ષીણ અને ભંડાર વિનાના મિત્રને, સંધિમાં નિપુણ રાજાએ પોતે જ કાબૂમાં રાખવો.
15.7.12
सन्ध्यर्थं राजपुत्रं वा लिप्सेथा भरतर्षभ ।
विपरीतं न तच्छ्रेयः पुत्र कस्यांचिदापदि ॥ १५.७.१२ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, સંધિ માટે રાજકુમારને પણ ઇચ્છવો જોઈએ. હે પુત્ર, કોઈ આપત્તિમાં આથી વિપરીત કરવું કલ્યાણકારી નથી.
15.7.13
तस्याः प्रमोक्षे यत्नं च कुर्याः सोपायमन्त्रवित् ।
प्रकृतीनां च राजेन्द्र राजा दीनान्विभावयेत् ॥ १५.७.१३ ॥
હે રાજેન્દ્ર, તે આપત્તિમાંથી મુક્તિ માટે ઉપાય અને મંત્રણા જાણનારો તું પ્રયત્ન કર. રાજાએ પ્રજાના દીન લોકોની સંભાળ રાખવી.
15.7.14
क्रमेणि युगपद्बुध्वा व्यसनानां बलाबलम् ।
पीडनं स्तंभनं चैव कोशभङ्गस्तथैव च ॥ १५.७.१४ ॥
ક્રમે અથવા એક સાથે આપત્તિઓનું બળાબળ સમજીને, પીડન, સ્તંભન અને કોશભંગ પણ કરવો.
15.7.15
कार्यं यत्नेन शत्रूणां स्वराज्यं रक्षता स्वयम् ।
न च हिंस्योऽभ्युपगतः सामन्तो वृद्धिमिच्छता ॥ १५.७.१५ ॥
પોતાના રાજ્યનું રક્ષણ કરતાં પોતે પ્રયત્નપૂર્વક શત્રુઓનું કાર્ય કરવું; વૃદ્ધિ ઇચ્છનારે શરણે આવેલા સામંતને હિંસવો નહીં.
15.7.16
कौन्तेय तद्धितं ते स्यात्पृथिवीं विजिगीषतः ।
गुणानां भेदने योगमीप्सेथाः सह मन्त्रिभिः ॥ १५.७.१६ ॥
હે કૌંતેય, પૃથ્વી જીતવાની ઇચ્છા રાખનાર તારા માટે હિતકારક એ છે કે મંત્રીઓ સાથે શત્રુના ગુણો ભેદવાનો ઉપાય શોધવો.
15.7.17
साधुसङ्ग्रहणाच्चैव पापनिग्रहणात्तथा ।
आत्मसात्करणे नित्यं पालनानि गृहे तथा।
दुर्बलाश्चैव सततं नान्वेष्टव्या बलीयसा ॥ १५.७.१७ ॥
સાધુઓનો સંગ્રહ કરવાથી, પાપીઓનો નિગ્રહ કરવાથી, સૌને પોતાના વશમાં લાવવાથી અને ઘરમાં સદા રક્ષણના ઉપાયોથી (રાજ્ય ટકે છે). બળવાને દુર્બળોની સતત શોધ ન કરવી.
15.7.18
तिष्ठेथा राजशार्दूल वैतसीं वृत्तिमास्थितः ।
यद्येनमभियायाच्च बलवान्दुर्बल नृपः। ॥ १५.७.१८ ॥
હે રાજશાર્દૂલ, વાંસની જેમ નમવાની વૃત્તિ અપનાવી સ્થિર રહે. બળવાન રાજા દુર્બળ પર આક્રમણ કરે તો...
15.7.19
सामादिभिरुपायैस्तं क्रमेणि विनिवर्तयेः ।
अशक्नुवंश्च युद्धाय निष्पतेत्सह मन्त्रिभिः ॥ १५.७.१९ ॥
સામ વગેરે ઉપાયોથી તેને ક્રમશઃ પાછો વાળ. યુદ્ધ કરવા અસમર્થ હોય તો મંત્રીઓ સાથે બહાર નીકળી જા.
15.7.20
कोशेन पौरैर्दण्डेन ये चास्य प्रियकारिणः ।
असम्भवे तु सर्वस्य यथा मुख्येन निष्पतेत्।
क्रमेणानेन मोक्षः स्याच्छरीरं प्रति केवलम् ॥ १५.७.२० ॥
તેના પ્રિય કરનારાઓને ધન, પૌરો અને સેના વડે અલગ કરો. તે શક્ય ન હોય તો મુખ્ય સાથે બહાર નીકળી જાઓ. આ ક્રમથી કેવળ શરીરનો છુટકારો થાય.