महाभारत · अध्याय 15.7
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
15.7.1
मण्डलानि च बुध्येथाः परेषामात्मनस्तथा ।
उदासीनगुणानां च मध्यस्थानां च भारत ॥ १५.७.१ ॥
हे भारता, इतरांची आणि तुझी मंडले, तसेच उदासीन गुणांच्या आणि मध्यस्थांची मंडलेही तू जाणली पाहिजेत.
15.7.2
चतुर्णां शत्रुजातानां सर्वेषामाततायिनाम् ।
मित्रं चामित्रमित्रं च बोद्धव्यं तेऽरिकर्शन ॥ १५.७.२ ॥
हे शत्रुकर्शना, चार प्रकारच्या शत्रूंमध्ये आणि सर्व आततायींमध्ये मित्र, शत्रूचा मित्र आणि मित्राचा मित्र यांना तू ओळखले पाहिजेस.
15.7.3
अथ नानाजनपदा दुर्गाणि विविधानि च ।
बलानि च कुरुश्रेष्ठ भवत्येषां यथेच्छकम् ॥ १५.७.३ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, यांच्याकडे अनेक जनपद, विविध दुर्ग आणि सैन्ये आहेत, ती त्यांच्या इच्छेनुसार असतात.
15.7.4
ते च द्वादश कौन्तेय राजानो विविधात्मकाः ।
मन्त्रिप्रधानाश्च गुणाः षष्टिर्द्वादश च प्रभो ॥ १५.७.४ ॥
हे कौन्तेया, ते बारा राजे विविध स्वभावाचे असतात, मंत्री प्रधान असतात; आणि हे प्रभो, गुण साठ आणि बारा आहेत.
15.7.5
एतन्मण्डलमित्याहुराचार्या नीतिकोविदाः ।
अत्र षाड्गुण्यमाचत्तं युधिष्ठिर निबोध तत् ॥ १५.७.५ ॥
याला आचार्य आणि नीतिज्ञ 'मंडल' म्हणतात. येथे षाड्गुण्य सांगितले आहे; हे युधिष्ठिरा, ते जाण.
15.7.6
वृद्धिक्षयौ च विज्ञेयौ स्थानं च कुरुसत्तम ।
द्विसप्तत्यां महाबाहो ततः षाड्गुण्यजा गुणाः ॥ १५.७.६ ॥
हे कुरुसत्तमा, वृद्धी, क्षय आणि स्थान हेही जाणले पाहिजे. हे महाबाहो, बहात्तरामध्ये षाड्गुण्यापासून उत्पन्न गुण आहेत.
15.7.7
यथा स्वपक्षो बलवान्परपक्षस्तथा बलः ।
विगृह्य शत्रून्कौन्तेय यायात्क्षितिपतिस्तदा ॥ १५.७.७ ॥
आपला पक्ष बलवान असेल तर शत्रुपक्षही तसाच बलवान असतो. हे कौन्तेया, तेव्हा राजाने शत्रूंशी विरोध करून पुढे जावे.
15.7.8
यदा परे च बलिनः स्वपक्षश्चैव दुर्बलः ।
सार्धं विद्वांस्तदा क्षीणः परैः सन्धिं मसाश्रयेत् ॥ १५.७.८ ॥
शत्रू बलवान आणि आपला पक्ष दुर्बल असेल तेव्हा, शहाण्या राजाने क्षीण होऊन शत्रूंशी तह करण्याचा आश्रय घ्यावा.
15.7.9
द्रव्याणां सञ्चयश्चैव कर्तव्यः सुमहांस्तथा ।
यदा समर्था यानाय नचिरेणैव भारत ॥ १५.७.९ ॥
हे भारता, लवकरच प्रवासासाठी समर्थ होण्यासाठी मोठा धनसंचय करावा.
15.7.10
तदा सर्वं विधेयं स्यात्स्थानेन च विचारयेत् ।
भूमिरल्पफला देया विपरीतस्य भारत ॥ १५.७.१० ॥
तेव्हा सर्व काही करावे आणि परिस्थितीचा विचार करावा. हे भारता, विरोधकाला कमी फळ देणारी भूमी द्यावी.
15.7.11
हिरण्यरूप्यभूयिष्ठं मित्रं क्षीणमकोशभृत् ।
विपरीतं निगृह्णीयात्स्वयं सन्धिविशारदः ॥ १५.७.११ ॥
सोने-चांदीने समृद्ध असूनही क्षीण आणि कोषहीन झालेल्या मित्राला, तहात निपुण राजाने स्वतः ताब्यात ठेवावे.
15.7.12
सन्ध्यर्थं राजपुत्रं वा लिप्सेथा भरतर्षभ ।
विपरीतं न तच्छ्रेयः पुत्र कस्यांचिदापदि ॥ १५.७.१२ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, तहासाठी राजपुत्राचीही इच्छा धरावी. हे पुत्रा, कोणत्याही आपत्तीत याच्या उलट करणे कल्याणकारक नाही.
15.7.13
तस्याः प्रमोक्षे यत्नं च कुर्याः सोपायमन्त्रवित् ।
प्रकृतीनां च राजेन्द्र राजा दीनान्विभावयेत् ॥ १५.७.१३ ॥
हे राजेंद्रा, त्या संकटातून सुटकेसाठी उपाय व मंत्र जाणणारा तू प्रयत्न कर. राजाने प्रजेतील दीनांकडे लक्ष द्यावे.
15.7.14
क्रमेणि युगपद्बुध्वा व्यसनानां बलाबलम् ।
पीडनं स्तंभनं चैव कोशभङ्गस्तथैव च ॥ १५.७.१४ ॥
क्रमाने किंवा एकाच वेळी संकटांचे बलाबल जाणून, पीडन, स्तंभन आणि कोशभंगही करावा.
15.7.15
कार्यं यत्नेन शत्रूणां स्वराज्यं रक्षता स्वयम् ।
न च हिंस्योऽभ्युपगतः सामन्तो वृद्धिमिच्छता ॥ १५.७.१५ ॥
स्वराज्याचे रक्षण करताना स्वतः यत्नपूर्वक शत्रूंचे कार्य करावे; वृद्धी इच्छिणाऱ्याने शरण आलेल्या सामंतास हिंसू नये.
15.7.16
कौन्तेय तद्धितं ते स्यात्पृथिवीं विजिगीषतः ।
गुणानां भेदने योगमीप्सेथाः सह मन्त्रिभिः ॥ १५.७.१६ ॥
हे कौंतेया, पृथ्वी जिंकण्याची इच्छा करणाऱ्या तुझ्यासाठी हितकारक तेच आहे की मंत्र्यांसह शत्रूचे गुण भेदण्याचा उपाय शोधावा.
15.7.17
साधुसङ्ग्रहणाच्चैव पापनिग्रहणात्तथा ।
आत्मसात्करणे नित्यं पालनानि गृहे तथा।
दुर्बलाश्चैव सततं नान्वेष्टव्या बलीयसा ॥ १५.७.१७ ॥
सज्जनांचा संग्रह केल्याने, दुष्टांचा निग्रह केल्याने, सर्वांना आपल्या स्वाधीन केल्याने आणि घरात सदैव रक्षणाच्या उपायांनी (राज्य टिकते). बलवान माणसाने दुर्बलांचा सतत शोध घेऊ नये.
15.7.18
तिष्ठेथा राजशार्दूल वैतसीं वृत्तिमास्थितः ।
यद्येनमभियायाच्च बलवान्दुर्बल नृपः। ॥ १५.७.१८ ॥
हे राजशार्दूला, वेताप्रमाणे लवचिक वृत्ती स्वीकारून स्थिर राहा. बलवान राजाने दुर्बलावर आक्रमण केल्यास...
15.7.19
सामादिभिरुपायैस्तं क्रमेणि विनिवर्तयेः ।
अशक्नुवंश्च युद्धाय निष्पतेत्सह मन्त्रिभिः ॥ १५.७.१९ ॥
साम इत्यादी उपायांनी त्याला हळूहळू परत फिरव. युद्ध करण्यास असमर्थ असल्यास मंत्र्यांसह बाहेर पडावे.
15.7.20
कोशेन पौरैर्दण्डेन ये चास्य प्रियकारिणः ।
असम्भवे तु सर्वस्य यथा मुख्येन निष्पतेत्।
क्रमेणानेन मोक्षः स्याच्छरीरं प्रति केवलम् ॥ १५.७.२० ॥
त्याचे प्रिय करणाऱ्यांना धनाने, नगरवासीयांनी व सैन्याने दूर करावे. हे शक्य नसल्यास मुख्यासह बाहेर पडावे. या क्रमाने केवळ शरीराची सुटका होईल.