महाभारत · अध्याय 16.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
16.4.1
काली स्त्री पाण्डुरैर्दन्तैः प्रविश्य हसती निशि ।
स्त्रियः स्वप्नेषु मुष्णन्ती द्वारकां परिधावति ॥ १६.४.१ ॥
काळी स्त्री फिकट दातांनिशी रात्री हसत प्रवेश करून, स्वप्नांत स्त्रियांना चोरत द्वारकेत धावत फिरते.
16.4.2
अग्निहोत्रनिकेतेषु वास्तुमध्येषु वेश्मसु ।
वृष्ण्यन्धकानखादन्त स्वप्ने गृध्रा भयानकाः ॥ १६.४.२ ॥
अग्निहोत्राच्या स्थानांत, घरांच्या अंगणांमध्ये, वाड्यांत, स्वप्नात भयानक गिधाडांनी वृष्णी आणि अंधकांना खाल्ले.
16.4.3
अलङ्काराश्च च्छत्रं च ध्वजाश्च कवचानि च ।
ह्रियमाणान्यदृश्यन्त रक्षोभिः सुभयानकैः ॥ १६.४.३ ॥
अलंकार, छत्र, ध्वज आणि कवचे अत्यंत भयानक राक्षसांकडून हरण केली जात असल्याचे दिसले.
16.4.4
तच्चाग्निदत्तं कृष्णस्य वज्रनाभमयोमयम् ।
दिवमाचक्रमे चक्रं वृष्णीनां पश्यतां तदा ॥ १६.४.४ ॥
अग्नीने दिलेले, कृष्णाचे वज्रनाभ नावाचे लोखंडी ते चक्र वृष्णींच्या डोळ्यांदेखत तेव्हा आकाशात चढले.
16.4.5
युक्तं रथं दिव्यमादित्यवर्णं ।
हयाऽहरन्पश्यतो दारुकस्य।
ते सागरस्योपरिष्टादगच्छ-
न्मनोजवाश्चतुरो वाजिमुख्याः ॥ १६.४.५ ॥
दारुकाच्या पाहता पाहता जुंपलेला, सूर्यासारख्या वर्णाचा दिव्य रथ घोड्यांनी नेला; मनाइतक्या वेगवान ते चार श्रेष्ठ घोडे समुद्रावरून निघून गेले.
16.4.6
तालः सुपर्णश्च महाध्वजौ तौ ।
सुपूजितौ रामजनार्धनाभ्याम्।
उच्चैर्जह्रुरप्सरसश्च दिव्या ।
देवा ऊचुर्गम्यतां तीर्थयात्राः ॥ १६.४.६ ॥
राम आणि जनार्दनांनी उत्तम पूजिलेले ते दोन महाध्वज — ताल आणि सुपर्ण — दिव्य अप्सरांनी मोठ्याने हरण केले; देव म्हणाले, "तीर्थयात्रेला जावे."
16.4.7
भगवद्दर्शनस्पर्शस्नेहैर्विततभोगिनः ।
दिवः प्रवेशानार्थं ते विमानैर्दिवमाययुः ॥ १६.४.७ ॥
भगवानांचे दर्शन, स्पर्श आणि स्नेह यांमुळे विस्तृत भोग असलेले ते स्वर्गप्रवेशासाठी विमानांनी स्वर्गाला गेले.
16.4.8
ततो जिगमिषन्तस्ते वृष्ण्यन्धकमहारथाः ।
सान्तःपुरास्तदा तीर्थयात्रामैच्छन्नरर्षभाः ॥ १६.४.८ ॥
तेव्हा जाण्याची इच्छा करणारे वृष्णि-अंधक महारथी, अंतःपुरासह, त्या नरश्रेष्ठांनी तीर्थयात्रेची इच्छा केली.
16.4.9
ततो मनोहरा हृष्टाःक पेयं मांसं मधूनि च ।
बहु नानाविधं चक्रुस्त्वरिताः कालचोदिताः ॥ १६.४.९ ॥
तेव्हा आनंदित आणि मनोहर असलेल्यांनी कपेय पेय, मांस, मध आणि अनेक प्रकारच्या पदार्थांची घाईने, काळाने प्रेरित होऊन तयारी केली.
16.4.10
ततः सीधुषु सक्ताश्च निर्ययुर्नगराद्बहिः ।
यानैरश्वैर्गजैश्चैव श्रीमन्तस्तिग्मतेजसः ॥ १६.४.१० ॥
तेव्हा सीधु मद्यात आसक्त झालेले ते श्रीमंत, तीव्र तेजस्वी, वाहने, घोडे आणि हत्ती यांच्यासह नगराबाहेर पडले.
16.4.11
ततः प्रभासे न्यवसन्यथोद्दिष्टं यथागृहम् ।
प्रभूतभक्ष्यपेयास्ते सदारा यादवास्तदा ॥ १६.४.११ ॥
तेव्हा प्रभासमध्ये निर्देशित केल्याप्रमाणे प्रत्येक घरात, पत्नीसह, विपुल भक्ष्य-पेय घेऊन यादव राहिले.
16.4.12
निविष्टांस्तान्निशाम्याथ समुद्रान्ते स योगवित् ।
जगामामन्त्र्य तान्वीरानुद्धवोऽर्थविशारदः ॥ १६.४.१२ ॥
ते समुद्रतीरी वसलेले पाहून योगज्ञ, अर्थकुशल उद्धव त्या वीरांचा निरोप घेऊन निघून गेला.
16.4.13
तं प्रस्थितं महात्मानमभिवाद्य कृताञ्जलिम् ।
जानन्विनाशं वृष्णीनां नैच्छद्वारयितुं हरिः ॥ १६.४.१३ ॥
निघालेल्या त्या महात्म्याला हात जोडून अभिवादन केले असता, वृष्णींचा नाश जाणूनही हरीने त्यांना अडवू इच्छिले नाही.
16.4.14
ततः कालपरीतास्ते वृष्ण्यन्धकमहारथाः ।
अपश्यन्नुद्धवं यान्तं तेजसाऽऽवृत्य रोदसी ॥ १६.४.१४ ॥
तेव्हा कालाने घेरलेल्या वृष्णी-अंधक महारथींनी तेजाने द्यावापृथिवी व्यापून जाणाऱ्या उद्धवाला पाहिले.
16.4.15
ब्राह्मणार्थेषु यत्सिद्धमन्नं तेषां महात्मनाम् ।
तद्वानरेभ्यः प्रददुः सुरागन्धसमन्वितम् ॥ १६.४.१५ ॥
ब्राह्मणांसाठी सिद्ध केलेले ते अन्न, मद्याच्या गंधाने युक्त, त्या महात्म्यांनी वानरांना दिले.
16.4.16
ततस्तूर्यशताकीर्णं नटनर्तकसंकुलम् ।
अवर्तत महापानं प्रभासे तिग्मतेजसाम् ॥ १६.४.१६ ॥
तेव्हा शेकडो वाद्यांनी भरलेला, नट-नर्तकांनी गजबजलेला असा मोठा मद्यपान-सोहळा प्रभासात तेजस्वी वीरांसाठी रंगला.
16.4.17
कृष्णस्य सन्निधौ रामः सहितः कृतवर्मणा ।
अपिबद्युयुधानश्च गदो बभ्रुस्तथैव च ॥ १६.४.१७ ॥
कृष्णाच्या सान्निध्यात राम कृतवर्म्यासह प्यायला; युयुधान, गद आणि बभ्रु यांनीही तसेच प्याले.
16.4.18
ततः परिषदो मध्ये युयुधानो मदोत्कटः ।
अब्रवीत्कृतवर्माणमवहास्यावमत्य च ॥ १६.४.१८ ॥
तेव्हा सभेच्या मध्यभागी मदाने उन्मत्त झालेला युयुधान उपहासाने व अवमानाने कृतवर्म्याला म्हणाला.
16.4.19
कः क्षत्रियो हन्यमानः सुप्तान्हन्यान्मृतानिव ।
तन्न मृष्यन्ति हार्दिक्य यादवा यत्त्वया कृतम् ॥ १६.४.१९ ॥
कोणता क्षत्रिय, मारला जात असताना, झोपलेल्यांना किंवा मृतांना मारील? हे हार्दिक्या, तू जे केलेस ते यादव सहन करणार नाहीत.
16.4.20
इत्युक्ते युयुधानेन पूजयामास तद्वचः ।
प्रद्युम्नो रथिनांश्रेष्ठो हार्दिक्यमवमत्य व ॥ १६.४.२० ॥
युयुधानाने असे म्हटल्यावर, रथिकांमध्ये श्रेष्ठ प्रद्युम्नाने त्याच्या बोलण्याची प्रशंसा केली आणि हार्दिक्याचा अपमान केला.
16.4.21
ततः परमसंक्रुद्धः कृतवर्मा तमब्रवीत् ।
निर्दिशन्निव सावज्ञं तदा सव्येन पाणिना ॥ १६.४.२१ ॥
तेव्हा अत्यंत संतप्त झालेला कृतवर्मा त्याला म्हणाला, तिरस्काराने डाव्या हाताने निर्देश करत असल्यासारखा.
16.4.22
भूरिश्रवाश्छिन्नबाहुर्युर्द्धे प्रायगतस्त्वया ।
वधेन सुनृशंसेन कथं वीरेण पातितः ॥ १६.४.२२ ॥
छिन्नबाहू भूरिश्रवा युद्धात मरण पावला; वीराला अतिक्रूर वधाने तू कसा पाडलास?
16.4.23
इति तस्य वचः श्रुत्वा केशवः परवीरहा ।
तिर्यक्सरोषया दृष्ट्या वीक्षांचक्रे स मन्युमान् ॥ १६.४.२३ ॥
त्याचे हे शब्द ऐकून शत्रुवीरांचा संहारक केशवाने रागाने तिरक्या नजरेने पाहिले; तो संतापाने भरून पाहू लागला.
16.4.24
मणिः स्यमन्तकश्चैव यः स सत्राजितोऽभवत् ।
तां कथां श्रावयामास सात्यकिर्मधुसूदनम् ॥ १६.४.२४ ॥
सत्राजिताचा स्यमन्तक मणी, त्याची ती कथा सात्यकीने मधुसूदनाला ऐकवली.
16.4.25
तच्छ्रुत्वा केशवस्याङ्कमगमद्रुदती तदा ।
सत्यभामा प्रकुपिता कोपयन्ती जनार्दनम् ॥ १६.४.२५ ॥
ते ऐकून सत्यभामा रागाने रडत केशवाच्या मांडीवर गेली आणि जनार्दनालाही चिथावू लागली.
16.4.26
तत उत्थाय सक्रोधः सात्यकिर्वाक्यमब्रवीत्। ॥ १६.४.२६ ॥
मग रागाने उठून सात्यकी बोलला.
16.4.27
पञ्चानां द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्नशिखण्डिनोः ।
एष गच्छामि पदवीं सत्येन च तथा शपे ॥ १६.४.२७ ॥
पाच द्रौपदीपुत्रांच्या आणि धृष्टद्युम्न-शिखंडींच्या मार्गाने मी जातो; सत्याची शपथ घेतो.
16.4.28
सौप्तिके ये च निहताः सुप्ता येन दुरात्मना ।
द्रोणपुत्रसहायेन पापेन कृतवर्मणा ॥ १६.४.२८ ॥
सौप्तिक वधात जे झोपेत मारले गेले, ज्या दुरात्म्याने द्रोणपुत्राच्या साहाय्याने, पापी कृतवर्म्यासह त्यांना मारले.
16.4.29
समाप्तमायुरस्याद्य यशश्चैव सुमध्यते ।
इत्येवमुक्त्वा खङ्गेन केशवस्य समीपतः।
अभिद्रुत्य शिरः क्रुद्धश्चिच्छेद कृतवर्मणः ॥ १६.४.२९ ॥
"आज याचे आयुष्य आणि यश संपले, हे सुमध्ये!" असे म्हणून रागाने केशवाजवळून धावत जाऊन तलवारीने कृतवर्म्याचे मस्तक छाटले.
16.4.30
तथाऽन्यानपि निघ्नन्तं युयुधानं समन्ततः ।
अभ्यधावद्धृषीकेशो विनिवारयितुं तदा ॥ १६.४.३० ॥
तेव्हा हृषीकेश, सर्वत्र इतरांनाही मारणाऱ्या युयुधानाला रोखण्यासाठी धावला.
16.4.31
एकीभूतास्ततः सर्वे कालपर्यायचोदिताः ।
भोजान्धका महाराज शैनेयं पर्यवारयन् ॥ १६.४.३१ ॥
मग्र कालप्रवाहाने प्रेरित होऊन सर्वजण एकत्र झाले. हे महाराज, भोज आणि अंधकांनी शैनेयाला चहूबाजूंनी वेढले.
16.4.32
तान्दृष्ट्वा पततस्तूर्णमभिक्रुद्धाञ्जनार्दनः ।
न चुक्रोध महातेजा जानन्कालस्य पर्ययम् ॥ १६.४.३२ ॥
त्यांना वेगाने धावून येताना आणि अत्यंत संतप्त पाहूनही, कालाचा फेरा जाणणारे महातेजस्वी जनार्दन क्रुद्ध झाले नाहीत.
16.4.33
ते तु पानमदाविष्टाश्चोदिताः कालधर्मणा ।
युयुधानमथाभ्यघ्नन्नुच्छिष्टैर्भाजनैस्तदा ॥ १६.४.३३ ॥
ते मद्यपानाच्या मदाने वेढलेले होते, कालधर्माने प्रेरित होऊन त्यावेळी त्यांनी युयुधानाला उष्टी भांडी फेकून मारले.
16.4.34
हन्यमाने तु शैनेये क्रुद्धो रुक्मिणिनन्दनः ।
तदनन्तरमागच्छन्मोचयिष्यञ्शिनेः सुतम् ॥ १६.४.३४ ॥
शैनेयावर प्रहार होत असताना रुक्मिणीचा पुत्र संतप्त होऊन शिनीच्या पुत्राला सोडवण्यासाठी त्वरित आला.
16.4.35
स भोजैः सह संयुक्तः सात्यकिश्चान्धकैः सह ।
व्यायच्छमानौ तौ वीरौ बाहुद्रविणशालिनौ।
बहुत्वान्निहतौ तत्र उभौ कुष्णस्य पश्यतः ॥ १६.४.३५ ॥
तो भोजांसह आणि सात्यकी अंधकांसह संयुक्त झाले. बाहुबलाने शोभणारे ते दोन्ही वीर संख्येच्या बळामुळे तिथे कृष्णाच्या डोळ्यादेखत मारले गेले.
16.4.36
हतं दृष्ट्वा च शैनेयं पुत्रं च यदुनन्दनः ।
एरकाणां ततो मुष्टिं कोपाज्जग्राह केशवः ॥ १६.४.३६ ॥
शैनेय आणि आपला पुत्र मारले गेलेले पाहून यदुनंदन केशवाने क्रोधाने एरक गवताची एक मूठ उचलली.
16.4.37
तदभून्मुसलं घोरं वज्रकल्पमयोमयम् ।
जघान कुष्णस्तांस्तेनि येये प्रमुखतोऽभवन् ॥ १६.४.३७ ॥
ते भयंकर, वज्रासारखे लोखंडी मुसळ बनले. कृष्णाने त्याने पुढे असलेल्यांना प्रहार केला.
16.4.38
ततोऽन्धकाश्च भोजाश्च शैनेया वृष्णयस्तथा ।
जघ्नुरन्योन्यमाक्रन्दे मुसलैः कालचोदिताः ॥ १६.४.३८ ॥
मग अंधक, भोज, शैनेय आणि वृष्णी काळाने प्रेरित होऊन कोलाहलात मुसळांनी एकमेकांवर प्रहार करू लागले.
16.4.39
यस्तेषामेरकां कश्चिज्जग्राह कुपितो नृपः ।
वज्रभूतेव सा राजन्नदृश्यत तदा विभो ॥ १६.४.३९ ॥
त्यांच्यापैकी कोणीतरी संतापून एरका गवताची काडी धरली; हे राजा, हे प्रभो, तेव्हा ती वज्रासारखी दिसली.
16.4.40
तृणं च मुसलीभूतमपि तत्र व्यदृश्यत ।
ब्रह्मदण्डकृतं सर्वमिति तद्विद्वि पार्थिव ॥ १६.४.४० ॥
तेथे गवतही मुसळ बनल्याचे दिसले. हे राजा, हे सर्व ब्रह्मदंडाने घडले आहे असे जाणा.
16.4.41
आविध्याविध्य ते राजन्प्रहरन्ति स्म तैस्तृणैः ।
तद्वज्रभूतं मुसलं व्यदृश्यत तदा दृढम् ॥ १६.४.४१ ॥
हे राजा, ते ते गवत वारंवार फिरवून त्याने प्रहार करीत; तेव्हा ते मुसळ वज्रासारखे दृढ दिसे.
16.4.42
अवधीत्पितरं पुत्रः पिता पुत्रं च भारत ।
मत्ताः परिपतन्ति स्म योधयन्तः परस्परम् ॥ १६.४.४२ ॥
हे भारता, मुलाने वडिलांना मारले आणि वडिलांनी मुलाला मारले; उन्मत्त होऊन ते एकमेकांशी लढत इकडे-तिकडे धावू लागले.
16.4.43
पतङ्गा इव चाग्नौ ते निपेतुः कुकुरान्धकाः ।
नासीत्पलायने बुद्धिर्वधअयमानस्य कस्यचित् ॥ १६.४.४३ ॥
पतंग जसे अग्नीत पडतात तसे कुकुर आणि अंधक पडले. मारले जाणाऱ्यांपैकी कोणाच्याही मनात पळून जाण्याचा विचार नव्हता.
16.4.44
तत्रापश्यन्महाबाहुर्जानन्कालस्य पर्ययम् ।
मुसलं समवष्टभ्य तस्थौ स मधुसूदनः ॥ १६.४.४४ ॥
तेथे महाबाहूंनी कालाचा क्रम जाणून पाहिले. मुसळ घट्ट धरून ते मधुसूदन उभे राहिले.
16.4.45
सांबं च निहतं दृष्ट्वा चारुदेष्णं च माधवः ।
प्रद्युम्नं चानिरुद्धं च ततश्चुक्रोध भारत ॥ १६.४.४५ ॥
हे भारत, साम्ब आणि मारले गेलेला चारुदेष्ण पाहून, तसेच प्रद्युम्न आणि अनिरुद्ध यांना पाहून माधव तेव्हा क्रोधित झाले.
16.4.46
गदं वीक्ष्य शयानं च भृशं कोपसमन्वितः ।
स निःशेषं तदा चक्रे शार्ङ्गचक्रगंदाधरः ॥ १६.४.४६ ॥
गद पडलेला पाहून ते अत्यंत क्रोधाने भरले. शार्ङ्ग धनुष्य, चक्र आणि गदा धारण करणाऱ्या त्यांनी तेव्हा सर्वांचा संपूर्ण संहार केला.
16.4.47
तं निघ्नन्तं महातेजा बभ्रुः परपुरंजयः ।
दारुकश्चैव दाशार्हमूवतुर्यन्निबोध तत् ॥ १६.४.४७ ॥
त्यांना मारणारे महातेजस्वी, शत्रुनगरे जिंकणारे बभ्रू आणि दारुक दाशार्हाला म्हणाले — ते ऐका.
16.4.48
भगवन्निहताः सर्वे त्वया भूयिष्ठशो नराः ।
रामस्य पदमन्विच्छ तत्र गच्छाम यत्र सः ॥ १६.४.४८ ॥
हे भगवन्, तुमच्याकडून बहुतेक सर्व लोक मारले गेले आहेत. रामाचा मागोवा घेत, तो जिथे आहे तिथे जाऊ.