महाभारत · अध्याय 16.8
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
16.8.1
एवमुक्तः स बीभत्सुर्मातुलेनि परंतप ।
दुर्मना दीनवदनो वसुदेवमुवाच ह ॥ १६.८.१ ॥
मामाने असे सांगितल्यावर, हे परंतपा, दुःखी मनाने आणि दीन चेहऱ्याने बीभत्सु (अर्जुन) वसुदेवांना म्हणाला.
16.8.2
नाहं वृष्णिप्रवीरेण बन्धुभिश्चैव मातुल ।
विहीनां पृथिवीं द्रष्टुं शक्तश्चिरमिह प्रभो ॥ १६.८.२ ॥
हे मामा, हे प्रभो! वृष्णिवीरांत श्रेष्ठ (कृष्ण) आणि बांधवांशिवाय या पृथ्वीकडे मी इथे फार वेळ पाहू शकत नाही.
16.8.3
राजा च भीमसेनश्च सहदेवश्च पाण्डवः ।
नकुलो याज्ञसेनी च षडेकमनसो वयम् ॥ १६.८.३ ॥
राजा (युधिष्ठिर), भीमसेन, सहदेव, पांडव नकुल आणि याज्ञसेनी (द्रौपदी) — आम्ही सहा जण एकमनाचे आहोत.
16.8.4
राज्ञः संक्रमणे चापि कामोऽयं नित्यमेव हि ।
तमिमं विद्धि सम्प्राप्तं कालं कालविदांवर ॥ १६.८.४ ॥
राजाच्या प्रयाणातही ही इच्छा नेहमीच असते. हे कालज्ञांमधील श्रेष्ठा, हाच आलेला काळ आहे हे जाण.
16.8.5
सर्वथा वृष्णिदारांस्तु बालं वृद्धं तथैव च ।
नयिष्ये परिगृह्याहमिन्द्रप्रस्थमरिंदम ॥ १६.८.५ ॥
वृष्णींच्या स्त्रिया, बालके आणि वृद्धांना सर्व प्रकारे संरक्षणात घेऊन मी इंद्रप्रस्थाला नेईन, हे अरिंदमा.
16.8.6
इत्युक्त्वा दारुकमिदं वाक्यमाह धनंजयः ।
अमात्यान्वृष्णिवीराणां द्रष्टुमिच्छामि माचिरम् ॥ १६.८.६ ॥
असे बोलून धनंजय दारुकाला हे वचन म्हणाला: वृष्णिवीरांच्या अमात्यांना विलंब न लावता पाहू इच्छितो.
16.8.7
इत्येवमुक्त्वा वचनं सुधर्मां यादवीं सभाम् ।
प्रविवेशार्जुनः शूरः शोचमानो महाभुजः ॥ १६.८.७ ॥
असे बोलून शोक करीत महाबाहू शूर अर्जुन यादवांच्या सुधर्मा सभेत प्रविष्ट झाला.
16.8.8
तमासनगतं तत्र सर्वाः प्रकृतयस्तथा ।
ब्राह्मणा नागरास्तत्र परिवार्योपतस्थिरे ॥ १६.८.८ ॥
तेथे आसनावर बसलेल्या त्याला सर्व प्रजा, ब्राह्मण आणि नगरवासी यांनी वेढून उपस्थित राहिले.
16.8.9
तान्दीनमनसः सर्वान्विमूढान्गतचेतसः ।
उवाचेदं वचः काले पार्थो दीनतरस्तथा ॥ १६.८.९ ॥
दुःखी मनाच्या, मोहित झालेल्या आणि चेतना हरवलेल्या त्या सर्वांना अत्यंत दीन झालेला पार्थ योग्य वेळी हे वचन म्हणाला.
16.8.10
शक्रप्रस्थमहं नेष्ये पृष्णन्धकजनं स्वयम् ।
इदं तु नगरं सर्वं समुद्रः प्लावयिष्यति ॥ १६.८.१० ॥
मी स्वतः पृष्णि आणि अंधक लोकांना शक्रप्रस्थाला नेईन; हे संपूर्ण नगर समुद्र बुडवेल.
16.8.11
सज्जीकुरुत यानानि रत्नानि विविधानि च ।
वज्रोऽयं भवतां राजा शक्रप्रस्थे भविष्यति ॥ १६.८.११ ॥
वाहने आणि विविध रत्ने सज्ज करा; हा वज्र शक्रप्रस्थात तुमचा राजा होईल.
16.8.12
सप्तमे दिवसे चैव रवौ विमल उद्गते ।
बहिर्वत्स्यामहे सर्वे सज्जीभावत माचिरम् ॥ १६.८.१२ ॥
सातव्या दिवशी निर्मल सूर्य उगवेल तेव्हा आपण सर्व नगराबाहेर राहू; उशीर न करता सज्ज व्हा.
16.8.13
इत्युक्तास्तेन ते सर्वे पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा ।
सज्जमाशु ततश्चक्रुः स्वसिद्ध्यर्थं समुत्सुकाः ॥ १६.८.१३ ॥
अक्लिष्टकर्मा पार्थाने असे सांगितल्यावर ते सर्व उत्सुक होऊन आपल्या सिद्धीसाठी लवकर सिद्ध झाले.
16.8.14
तां रात्रिमवसत्पार्थः केशवस्य निवेशने ।
महता शोकमोहेन सहसाऽभिपरिप्लुतः ॥ १६.८.१४ ॥
ती रात्र पार्थ केशवाच्या निवासस्थानी राहिला; महान शोक आणि मोहाने तो अचानक व्यापला गेला.
16.8.15
श्वोभूतेऽथ ततः शौरिर्वसुदेवः प्रतापवान् ।
युक्त्वाऽऽत्मानं महातेजा जगाम गतिमुत्तमां ॥ १६.८.१५ ॥
दुसऱ्या दिवशी सकाळी प्रतापी शौरी वसुदेवाने स्वतःला सावरून, महातेजस्वी होऊन उत्तम गतीकडे प्रयाण केले.
16.8.16
ततः शब्दो महानासीद्वसुदेवनिवेशने ।
दारुणः क्रोशतीनां च रुदतीनां च योषिताम् ॥ १६.८.१६ ॥
मग वसुदेवाच्या निवासस्थानी आक्रोश करणाऱ्या आणि रडणाऱ्या स्त्रियांचा भयानक मोठा आवाज उठला.
16.8.17
प्रकीर्णमूर्धजाः सर्वा विमुक्ताभरणस्रजः ।
उरांसि पाणिभिर्घ्नन्त्यो व्यलपन्तकरुणं स्त्रियः। ॥ १६.८.१७ ॥
केस विस्कटलेल्या, दागिने व माळा काढून टाकलेल्या सर्व स्त्रिया हातांनी छाती बडवत करुणपणे विलाप करत होत्या.
16.8.18
तं देवकी च भद्रा च रोहिणी मदिरा तथा ।
अन्वारोढुं व्यवसिता भर्तारं योषितां वराः ॥ १६.८.१८ ॥
देवकी, भद्रा, रोहिणी आणि मदिरा, स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ अशा त्या, पतीच्या मागोमाग जाण्याचा निश्चय करत होत्या.
16.8.19
ततः शौरिं नृयुक्तेन बहुमूल्येन भारत ।
यानेन महता पार्थो बहिर्निष्क्रामयत्तदा ॥ १६.८.१९ ॥
नंतर हे भारता, पार्थाने शौरीला माणसांनी ओढलेल्या बहुमूल्य मोठ्या रथातून बाहेर नेले.
16.8.20
तमन्वयुस्तत्रतत्रं दुःखसोकसमन्विताः ।
द्वारकावासिनः सर्वे पौरजानपदा हिताः ॥ १६.८.२० ॥
दुःख आणि शोकाने भरलेले द्वारकेचे सर्व रहिवासी, नगरवासी व ग्रामवासी हितचिंतक म्हणून त्याच्या मागोमाग गेले.
16.8.21
तस्याश्वमेधिकं छत्रं दीप्यमानाश्च पावकाः ।
पुरस्तात्तस्य यानस्य याजकाश्च ततो ययुः ॥ १६.८.२१ ॥
त्याचे अश्वमेधाशी संबंधित छत्र, तेजस्वी पावक-अग्नी आणि याजक त्या रथासमोर पुढे गेले.
16.8.22
अनुजग्मुश्च तं वीरं देव्यस्ता वै स्वलङ्कृताः ।
स्त्रीसहस्रैः परिवृता वधूभिश्च सहस्रशः ॥ १६.८.२२ ॥
त्या वीराच्या मागे सुंदर अलंकारांनी सजलेल्या राण्या गेल्या; हजारो स्त्रिया आणि वधू त्यांच्याभोवती होत्या.
16.8.23
यस्तु देशः प्रियस्तस्य जीवतोऽभून्महात्मनः ।
तत्रैनमुपसंकल्प्य वितृमेधं प्रचक्रिरे ॥ १६.८.२३ ॥
त्या महात्म्याला जिवंत असताना जे स्थान प्रिय होते, तिथेच त्याला आणून वितृमेध (अंत्यविधी यज्ञ) केला.
16.8.24
तं चिताग्निगतं वीरं शूरपुत्रं वराङ्गनाः ।
ततोन्वारुरुहुः पत्न्यश्चतस्रः पतिलोकगाः ॥ १६.८.२४ ॥
चितेच्या अग्नीवर ठेवलेल्या त्या वीर, शूरपुत्राच्या मागे पतिलोकाला जाणाऱ्या चार श्रेष्ठ स्त्रिया चितेवर चढल्या.
16.8.25
तं वै चतसृभिः स्त्रीभिरन्वितं पाण्डुनन्दनः ।
अदाहयच्चन्दनैश्च गन्धैरुच्चावचैरपि ॥ १६.८.२५ ॥
पांडुपुत्राने त्या चार स्त्रियांसह असलेल्या त्याला चंदन आणि विविध सुगंधी द्रव्यांनी दहन केले.
16.8.26
ततः प्रादुरभूच्छब्दः समिद्धस्य विभावसोः ।
सामगानां च निर्घोषो नराणां रुदतामपि ॥ १६.८.२६ ॥
नंतर पेटलेल्या अग्नीचा शब्द उठला, सामगान करणाऱ्यांचा घोष झाला आणि रडणाऱ्या माणसांचाही स्वर उमटला.
16.8.27
ततो वज्रप्रधानास्ते वृष्ण्यन्धककुमारकाः ।
सर्वे चैवोदकं चक्रुः स्त्रियश्चैव महात्मनः। ॥ १६.८.२७ ॥
नंतर वज्र ज्यांत प्रमुख होता ते वृष्णि आणि अंधक राजकुमार सर्व आणि महात्म्याच्या स्त्रियांनीही उदकक्रिया केली.
16.8.28
अलुप्तधर्मस्तं धर्मं कारयित्वा स फल्गुनः ।
जगाम वृष्णयो यत्र विनष्टा भरतर्षभ ॥ १६.८.२८ ॥
धर्माचे पालन अखंड करणारा तो फाल्गुन ते धर्मकार्य करवून, हे भरतर्षभा, जिथे वृष्णी नष्ट झाले होते तिथे गेला.
16.8.29
स तान्दृष्ट्वा निपतितान्कदने भृशदुःखितः ।
बभूवातीव कौरव्यः प्राप्तकालं चकार ह ॥ १६.८.२९ ॥
रणात पडलेले ते पाहून तो कौरव अत्यंत दुःखी झाला आणि योग्य वेळी त्याने (योग्य कर्म) केले.
16.8.30
यथाप्रधानतश्चैव चक्रे सर्वास्तथा क्रियाः ।
ये हता ब्रह्मशापेन मुसलैरेरकोद्भवैः ॥ १६.८.३० ॥
त्याने प्रमुखतेच्या क्रमाने सर्व क्रिया त्याचप्रमाणे केल्या — ब्राह्मणांच्या शापाने एरक गवतापासून उत्पन्न झालेल्या मुसळांनी ज्यांचा वध झाला त्या सर्वांसाठी.
16.8.31
ततो भगवतो देहं दृष्ट्वा शिष्यः प्रलप्य च ।
स्मृत्वा तद्वचनं सर्वं मोहशोकोपबृंहितः ॥ १६.८.३१ ॥
मग भगवंतांचा देह पाहून शिष्य विलाप करू लागला; त्यांची सर्व वचने आठवून मोह आणि शोकाने तो भरून गेला.
16.8.32
ततः शरीरे रामस्य वासुदेवस्य चोभयोः ।
अन्वीक्ष्य दाहयामास पुरुषैराप्तकारिभिः ॥ १६.८.३२ ॥
मग राम आणि वासुदेव या दोघांचे देह पाहून विश्वासू सेवकांकरवी त्यांचे दहन करवले.
16.8.33
स तेषां विधिवत्कृत्वा प्रेतकार्याणि पाण्डवः ।
सप्तमे दिवसे प्रायाद्रथमारुह्य सत्वरः ॥ १६.८.३३ ॥
पांडुपुत्राने त्यांचे प्रेतकार्य विधीनुसार केले आणि सातव्या दिवशी रथात बसून त्वरेने निघाला.
16.8.34
अश्वयुक्तै रथैश्चापि गोखरोष्ट्रयुतैरपि ।
स्त्रियस्ता वृष्णिवीराणां रुदन्त्यः शोककर्शिताः ॥ १६.८.३४ ॥
घोड्यांनी जुंपलेल्या रथांत आणि बैल, गाढव, उंट जुंपलेल्या गाड्यांतून वृष्णिवीरांच्या त्या स्त्रिया शोकाने कृश होऊन रडत निघाल्या.
16.8.35
अनुजग्मुर्महात्मानं पाण्डुपुत्रं धनंजयम् ।
भृत्याश्चान्धकवृष्णीनां सादिनो रथिनश्च ये ॥ १६.८.३५ ॥
अंधक-वृष्णींचे जे सेवक, घोडेस्वार आणि रथी होते, ते महात्मा पांडुपुत्र धनंजयाच्या मागोमाग चालले.
16.8.36
वीरहीना वृद्धबालाः पौरजानपदास्तथा ।
ययुस्ते परिवार्याथ कलत्रं पार्थशासनात् ॥ १६.८.३६ ॥
वीरांविना वृद्ध आणि बालके, तसेच नगर आणि जनपदातील लोक, पार्थाच्या आज्ञेने स्त्रियांना वेढून निघाले.
16.8.37
कुञ्जरैश्च गजारोहा ययुः शैलनिर्भस्तथा ।
सपादरक्षैः संयुक्ताः सोत्तरायुधिका ययुः ॥ १६.८.३७ ॥
हत्तींवर स्वार झालेले गजारोही आणि पर्वतासारखे योद्धेही गेले; पायदळ रक्षकांसह, उत्तरीय व शस्त्रे धारण केलेलेही गेले.
16.8.38
पुत्राश्चान्धकवृष्णीनां सर्वे पार्थमनुव्रताः ।
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव महाधनाः ॥ १६.८.३८ ॥
अंधक आणि वृष्णी वंशाचे सर्व पुत्र अर्जुनाचे अनुयायी होते; ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्रही, जे अत्यंत धनवान होते.
16.8.39
दश षट् च सहस्राणि वासुदेवावरोधनम् ।
पुरस्कृत्य ययुर्वज्रं पौत्रं कृष्णस्य धीमतः ॥ १६.८.३९ ॥
सोळा हजार वासुदेवाच्या अंतःपुरातील स्त्रिया; बुद्धिमान कृष्णाचा नातू वज्र याला पुढे करून त्या गेल्या.
16.8.40
बहूनि च सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
भोजवृष्ण्यन्धकस्त्रीणां हतनाथानि निर्ययुः ॥ १६.८.४० ॥
भोज, वृष्णी आणि अंधक वंशाच्या अनेक हजारो, लाखो, कोट्यवधी स्त्रिया — ज्यांचे स्वामी मारले गेले होते — बाहेर पडल्या.
16.8.41
तत्सागरसमप्रख्यं वृष्णिचक्रं महर्द्धिमत् ।
उवाह रथिनांश्रेष्ठः पार्थः परपुरंजयः ॥ १६.८.४१ ॥
सागरासारख्या, अत्यंत समृद्ध त्या वृष्णी-समूहाला, रथिकांमध्ये श्रेष्ठ, शत्रुनगरे जिंकणारा पार्थ घेऊन गेला.
16.8.42
निर्याते तु जने तस्मिन्सागरो मकरालयः ।
द्वारकां रत्नसंपूर्णां जलेनाप्लावयत्तदा ॥ १६.८.४२ ॥
ते लोक निघून गेल्यावर, मकरांचे निवासस्थान असलेल्या सागराने रत्नांनी भरलेल्या द्वारकेला तेव्हा पाण्याने बुडवले.
16.8.43
यद्यद्धि पुरुषव्याघ्रो भूमेस्तस्या व्यमुञ्चत ।
तत्तत्संप्लावयामास सलिलेन स सागरः ॥ १६.८.४३ ॥
पुरुषव्याघ्र (अर्जुन) त्या भूमीतून जे जे बाहेर काढत होता, ते ते सर्व समुद्राने पाण्याने बुडवून टाकले.
16.8.44
तदद्भुतमभिप्रेक्ष्य द्वारकावासिनो जनाः ।
तूर्णात्तूर्णतरं जग्मुरहो दैवमिति ब्रुवन् ॥ १६.८.४४ ॥
ते अद्भुत पाहून द्वारकावासी लोक अधिकाधिक वेगाने पळाले, 'अहो, हे दैव आहे' असे म्हणत.
16.8.45
काननेषु च रम्येषु पर्वतेषु नदीषु च ।
निवसन्नानयामास वृष्णिदारान्धनंजयः ॥ १६.८.४५ ॥
सुंदर वनांत, पर्वतांवर आणि नद्यांकाठी राहत धनंजय (अर्जुन) वृष्णिकुलातील स्त्रियांना घेऊन गेला.
16.8.46
स पञ्चनदमासाद्य धीमानतिसमृद्धिमत् ।
देशे गोपशुधान्याढ्ये निवासमकरोत्प्रभुः ॥ १६.८.४६ ॥
तो बुद्धिमान प्रभू पंचनद देशात पोहोचून, गाई, पशू आणि धान्याने समृद्ध अशा त्या देशात निवास करू लागला.
16.8.47
ततो लोभः समभवद्दस्यूनां निहतेश्वराः ।
दृष्ट्वा स्त्रियो नीयमानाः पार्थेनैकेन भारत ॥ १६.८.४७ ॥
तेव्हा, ज्यांचे नेते मारले गेले होते त्या दस्युंना लोभ उत्पन्न झाला, हे भारता! एकट्या पार्थाने (अर्जुनाने) स्त्रियांना नेताना पाहून.
16.8.48
ततस्ते पापकर्माणो लोभोपहतचेतसः ।
आभीरा मन्त्रयामासुः समेत्याशुभदर्शनाः ॥ १६.८.४८ ॥
तेव्हा लोभाने मन विकृत झालेले, पापकर्मी, अशुभ दिसणारे आभीर एकत्र येऊन मसलत करू लागले.
16.8.49
अयमेकोऽर्जुनो धन्वी वृद्धबालं हतेश्वरम् ।
नयत्यस्मानतिक्रम्य् योधाश्चेमे हतौजसः ॥ १६.८.४९ ॥
मारले गेलेले स्वामी असलेल्या वृद्ध आणि बालकांना हा एकटा धनुर्धर अर्जुन नेत आहे; आम्हांलाही ओलांडून हे योद्धे तेजहीन झाले आहेत.
16.8.50
ततो यष्टिप्रहरणा दस्यवस्ते सहस्रशः ।
अभ्यधावन्त वृष्णीनां तं जनं लोप्त्रहारिणः ॥ १६.८.५० ॥
मग दंडायुधधारी ते दरोडेखोर हजारोंनी वृष्णींच्या त्या लोकांवर धावून गेले; ते धन लुटणारे होते.
16.8.51
महता सिंहनादेन त्रासयन्तः पृथग्जनम् ।
अभिपेतुर्धनार्थं ते कालपर्यायचोदिताः ॥ १६.८.५१ ॥
मोठ्या सिंहगर्जनेने सामान्य लोकांना भयभीत करत ते धनासाठी धावून गेले; कालचक्राच्या फेऱ्याने प्रेरित होऊन.
16.8.52
ततो निवृत्तः कौन्तेयः सहसा सपदानुगः ।
उवाच तान्महाबाहुरर्जुनः प्रहसन्निव ॥ १६.८.५२ ॥
मग कौंतेय अर्जुन अचानक मागे वळला, पायदळ अनुचर मागे येत होते; त्या महाबाहूने हसल्यासारखे त्यांना म्हटले.
16.8.53
निवर्तध्वमधर्मज्ञा यदि जीवितुमिच्छथ ।
इदानीं शरनिर्भिन्नाः शोचध्वं निहता मया ॥ १६.८.५३ ॥
जगायचे असेल तर, हे अधर्म न जाणणाऱ्यांनो, परत फिरा; आता बाणांनी छेदलेले, माझ्याकडून मारले गेलेले तुम्ही शोक कराल.
16.8.54
तथोक्तास्तेन वीरेणि कदर्तीकृत्य तद्वचः ।
अभिपेतुर्जनं मूढा वार्यमाणाः पुनःपुनः ॥ १६.८.५४ ॥
त्या वीराने असे सांगितल्यावरही, त्याच्या बोलण्याला तुच्छ मानून, मूर्ख लोक वारंवार अडवले जाऊनही त्या लोकांवर धावून गेले.
16.8.55
ततोऽर्जुनो धनुर्दिव्यं गाण्डीवमजरं महत् ।
कआरोपयितुमारेभे यत्नादिव कथञ्चन ॥ १६.८.५५ ॥
तेव्हा अर्जुनाने दिव्य, अजर्य आणि महान गाण्डीव धनुष्याला प्रत्यंचा चढवण्याचा प्रयत्न सुरू केला, जणू कसाबसा मोठ्या कष्टाने.
16.8.56
चकार सज्यं कृच्छ्रेणि सम्भ्रमे तुमुले सति ।
चिन्तयामास शस्त्राणि न च सस्मार तान्यपि ॥ १६.८.५६ ॥
गोंधळ आणि प्रचंड कोलाहलात त्याने मोठ्या कष्टाने प्रत्यंचा चढवली; शस्त्रांचा विचार केला, पण त्यांची आठवणही होईना.
16.8.57
वैकृतं तन्महद्दृष्ट्वा भुजवीर्य तथा युधि ।
दिव्यानां च महास्त्राणां विनाशाद्व्रीडितोऽभवत् ॥ १६.८.५७ ॥
युद्धात आपल्या बाहुबलाची ती विकृत स्थिती आणि दिव्य महास्त्रांचा नाश पाहून तो लज्जित झाला.
16.8.58
वृष्णियोधाश्च ते सर्वे गजाश्वरथयोधिनः ।
न शेकुरावर्तयितुं ह्रियमाणं स्वकं धनम् ॥ १६.८.५८ ॥
वृष्णिवंशाचे सर्व योद्धे, हत्ती, घोडे आणि रथांचे योद्धे, नेल्या जाणाऱ्या आपल्याच धनाला परत फिरवू शकले नाहीत.
16.8.59
कलत्रस्य बहुत्वाद्धि सम्पतन्सु ततस्ततः ।
प्रयत्नमकरोत्पार्थो जनस्य परिरक्षणे ॥ १६.८.५९ ॥
स्त्रियांची संख्या मोठी असल्यामुळे इकडे-तिकडे धावत असताना पार्थाने लोकांचे रक्षण करण्याचा प्रयत्न केला.
16.8.60
मिषतां सर्वयोधानां ततस्ताः प्रमदोत्तमाः ।
समन्ततोवकृष्यन्त कामाच्चान्याः प्रवव्रजुः ॥ १६.८.६० ॥
सर्व योद्धे पाहत असताना, तेव्हा त्या उत्तम स्त्रियांना चहूकडून ओढून नेले गेले; इतर काही इच्छेने निघून गेल्या.
16.8.61
ततो गाण्डीवनिर्मुक्तैः शरैः पार्थो धनंजयः ।
जघान दस्यून्सोद्वेगो वृष्णिभृत्यैः सहस्रशः ॥ १६.८.६१ ॥
तेव्हा गाण्डीवातून सोडलेल्या बाणांनी उद्विग्न झालेल्या पार्थ धनंजयाने वृष्णिसेवकांसह हजारो दस्यूंना ठार केले.
16.8.62
क्षणेन तस्य ते राजन्क्षयं जग्मुरजिह्मगाः ।
अक्षया हि पुरा भूत्वा क्षीणाः क्षतजभोजनाः ॥ १६.८.६२ ॥
हे राजा, क्षणार्धात ते सरळ जाणारे बाण संपले; पूर्वी अक्षय असूनही रक्तभोजनामुळे ते क्षीण झाले.
16.8.63
स शरक्षयमासाद्य दुःखशोकसमाहतः ।
धनुष्कोट्या तदा दस्यूनवधीत्पाकशासनिः ॥ १६.८.६३ ॥
बाणांचा क्षय झाल्याने दुःख-शोकाने पीडित झालेल्या त्या पाकशासनीने तेव्हा धनुष्याच्या टोकानेच दस्यूंना ठार केले.
16.8.64
प्रेक्षतस्त्वेव पार्थस्य वृष्ण्यन्धकवरस्त्रियः ।
जग्मुरादाय ते म्लेच्छाः समन्ताज्जनमेजय ॥ १६.८.६४ ॥
हे जनमेजया, पार्थ पाहत असतानाच त्या म्लेंच्छांनी वृष्णि आणि अंधक वंशातील श्रेष्ठ स्त्रियांना चहुबाजूंनी पकडून नेले.
16.8.65
धनंजयस्तु दैवं तन्मनसाऽचिन्तयत्प्रभुः ।
दुःखसोकसमाविष्टो निःश्वासपरमोऽभवत् ॥ १६.८.६५ ॥
पण धनंजयाने मनात त्या दैवाचा विचार केला; दुःख-शोकाने वेढलेला तो प्रभु दीर्घ निःश्वास टाकणारा झाला.
16.8.66
अस्त्राणां च प्रणाशेन बाहुवीर्यस्य च क्षयात् ।
धनुषश्चाविधेयत्वाच्छराणां संक्षयेण च ॥ १६.८.६६ ॥
दिव्य अस्त्रांचा नाश झाल्याने, बाहुबलाचा क्षय झाल्याने, धनुष्य वश न राहिल्याने आणि बाणांचा क्षय झाल्याने—
16.8.67
बभूव विमनाः पार्थो दैवमित्युनुचिन्तयन् ।
न्यवर्तत ततो राजन्नेदमस्तीति चिन्तयन् ॥ १६.८.६७ ॥
अर्जुन मनात खिन्न होऊन 'हे दैव आहे' असा वारंवार विचार करू लागला. हे राजा, मग 'हेच आहे' असा विचार करत तो परतला.
16.8.68
ततः शेषं समादाय कलत्रस्य महामतिः ।
हृतभूयिष्ठरत्नस्य कुरुक्षेत्रमवातरत् ॥ १६.८.६८ ॥
नंतर महाबुद्धिमान अर्जुनाने, ज्याची बहुतांश रत्ने हरण झाली होती, उरलेल्या स्त्रियांना सोबत घेऊन कुरुक्षेत्रात प्रवेश केला.
16.8.69
युधिष्ठिरस्यानुमते वंशकर्तॄन्कुमारकान् ।
न्यवेशयत कौरव्यस्तत्रतत्र धनंजयः ॥ १६.८.६९ ॥
युधिष्ठिराच्या अनुमतीने वंशाला पुढे नेणाऱ्या कुमारांना कौरव धनंजयाने ठिकठिकाणी वसवले.
16.8.70
हार्दिक्यतनयं पार्थो नगरे मृत्तिकावते ।
अश्वपतिं खाण्डवारण्ये राज्ये तत्र न्येवशयत्।
भोजराजकलत्रं च हृतशेषं नरोत्तमः ॥ १६.८.७० ॥
अर्जुनाने हार्दिक्याच्या पुत्राला मृत्तिकावती नगरात व अश्वपतीला खांडववन राज्यात तेथे वसवले; भोजराजाच्या उरलेल्या पत्नींनाही त्या नरोत्तमाने तेथेच स्थापले.
16.8.71
तथा वृद्धांश्च बालांश्च स्त्रियश्चादाय पाण्डवः ।
वीरैर्विहीनान्सर्वांस्ताञ्शक्रप्रस्थे न्यवेशयत् ॥ १६.८.७१ ॥
तसेच पांडवाने वृद्ध, बालके व स्त्रिया यांना घेऊन, वीरांविना असलेल्या त्या सर्वांना इंद्रप्रस्थात वसवले.
16.8.72
यौयुधानिं सरस्वत्याः पुत्रं सात्यकिनः प्रियम् ।
न्यवेशयत धर्मात्मा वृद्धबालपुरस्कृतम् ॥ १६.८.७२ ॥
धर्मात्म्याने सात्यकीचा प्रिय पुत्र, सरस्वतीचा मुलगा यौयुधानीला वृद्ध व बालकांना पुढे ठेवून तेथे वसवले.
16.8.73
इन्द्रप्रस्थे ददौ राज्यं व्रज्राय परवीरहा ।
वज्रेणाक्रूरदारास्तु वार्यमाणाः प्रवव्रजुः ॥ १६.८.७३ ॥
परवीरहा याने इंद्रप्रस्थाचे राज्य व्रज्राला दिले. अक्रूराच्या पत्नी अडविल्या गेल्या तरी व्रज्रासह निघून गेल्या.
16.8.74
रुक्मिणी त्वथ गान्धारी शैब्दा हैमवतीत्यपि ।
देवी जींबवती चैव विविशुर्जातवेदसम् ॥ १६.८.७४ ॥
रुक्मिणी, गांधारी, शैब्या, हैमवती आणि देवी जांबवती यांनीही अग्नीत प्रवेश केला.
16.8.75
सत्यभामा तथैवान्या देव्यः कृष्णस्य सम्मताः ।
वनं प्रविविशू राजंस्तापस्ये कृतनिश्चयाः ॥ १६.८.७५ ॥
सत्यभामा आणि कृष्णाच्या इतर मान्य राण्याही, हे राजा, तपश्चर्येचा निश्चय करून वनात प्रवेशल्या.
16.8.76
द्वारकावासिनो ये पुरुषाः पार्थमभ्ययुः ।
यथार्हं संविभज्यैनान्वज्रे पर्यददज्जयः ॥ १६.८.७६ ॥
द्वारकेतील जे पुरुष पार्थाजवळ आले, त्यांना जयाने (अर्जुनाने) यथायोग्य वाटून व्रज्राच्या स्वाधीन केले.
16.8.77
स तत्कृत्वा प्राप्तकालं बाष्णेणापिहितोऽर्जुनः ।
कृष्णद्वैपायनं व्यासं ददर्शासीनमाश्रमे ॥ १६.८.७७ ॥
ते करून, नियत काल आल्यावर, अश्रूंनी अवरुद्ध झालेल्या अर्जुनाने आश्रमात बसलेल्या कृष्णद्वैपायन व्यासांना पाहिले.