મહાભારત · અધ્યાય 16.9
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
16.9.1
प्रविश्य त्वर्जुनो राजन्नाश्रमं सत्यवादिनः ।
ददर्शासीनमेकान्तो मुनिं सत्यवतीसुतम् ॥ १६.९.१ ॥
હે રાજન, અર્જુને સત્યવાદીના આશ્રમમાં પ્રવેશીને એકાંતમાં બેઠેલા સત્યવતીના પુત્ર મુનિને જોયા.
16.9.2
स तमासाद्य धर्मज्ञमुपतस्थे महाव्रतम् ।
अर्जुनोस्मीति नामास्तै निवेद्याभ्यवदत्ततः ॥ १६.९.२ ॥
તે ધર્મજ્ઞ અને મહાવ્રતી પાસે જઈને ઊભા રહ્યા, 'હું અર્જુન છું' એમ નામ જણાવીને પછી બોલ્યા.
16.9.3
स्वागतं तेऽस्त्विति प्राह मुनिः सत्यवतीसुतः ।
आस्यतामिति होवाच प्रसन्नात्मा महामुनिः ॥ १६.९.३ ॥
'તમારું સ્વાગત છે' એમ સત્યવતીના પુત્ર મુનિએ કહ્યું; પ્રસન્ન મનના તે મહામુનિએ 'બેસો' એમ કહ્યું.
16.9.4
तमप्रतीतमनसं निःश्वसन्तं पुनःपुनः ।
निर्विष्णमनसं दृष्ट्वा पार्थं व्यासोऽब्रवीदिदम् ॥ १६.९.४ ॥
અપ્રસન્ન મનથી વારંવાર નિસાસો નાખતા, ખિન્ન મનના પાર્થને જોઈને વ્યાસે આ કહ્યું.
16.9.5
नखकेशदशाकुंभवारिणा किं समुक्षितः ।
आवीरजानुगमनं ब्राह्मणो वा हतस्त्वया ॥ १६.९.५ ॥
નખ, વાળ, દશાકુંભના જળથી શું તું છાંટાયો છે? કોઈ વીરના ઢીંચણ સુધી ગયો છે, કે તેં કોઈ બ્રાહ્મણને માર્યો છે?
16.9.6
युद्धे पराजितो वाऽसि दतश्रीरिव लक्ष्यसे ।
न त्वां प्रभिन्नं जानामि किमिदं भरतर्षभ।
श्रोतव्यं चेन्मया पार्थ क्षश्रिप्रमाख्यातुमर्हसि ॥ १६.९.६ ॥
યુદ્ધમાં પરાજિત થયો છે? શ્રીહીન જેવો દેખાય છે. તું ભાંગી પડેલો છે એવું હું જાણતો નથી. હે ભરતશ્રેષ્ઠ, આ શું છે? હે પાર્થ, જો હું સાંભળવા યોગ્ય હોઉં તો જલદી કહે.
16.9.7
यः स मेघवपुः श्रीमान्बृहत्पङ्कजलोचनः ।
स कृष्णः सह रामेण त्यक्त्वा देहं दिवं गतः ॥ १६.९.७ ॥
મેઘ જેવા શરીરવાળા, શ્રીમાન, મોટા કમળનેત્રવાળા જે કૃષ્ણ, તે બલરામ સાથે દેહ ત્યજીને સ્વર્ગે ગયા.
16.9.8
तदनुस्मृत्य संमोहं तदा शोकं महामते ।
प्रयामि सर्वदा मह्यं मुमूर्षा चोपजायते ॥ १६.९.८ ॥
તે યાદ કરીને, હે મહામતિ, ત્યારે મને મોહ અને શોક થાય છે; મને સદા મરવાની ઇચ્છા થાય છે.
16.9.9
तद्वाक्यस्पर्शनालोकसुखं चामृतसन्निभम् ।
संस्मृत्य देवदेवस्य प्रमुह्यित्यमृतात्मनः
भवितव्यं तथा तच्च दिष्टमेतन्महात्मनाम् ।
उपेक्षितं च कृष्णेन शक्तेनापि व्यपोहितुम् ॥ १६.९.९ ॥
તેમના વચન, સ્પર્શ અને દર્શનનું સુખ અમૃત સમાન હતું; દેવોના દેવ, અમૃતસ્વરૂપ તેમનું સ્મરણ કરીને હું મોહિત થાઉં છું. જે થવાનું હતું તે થયું; મહાત્માઓનું ભાવિ આવું જ હોય છે; સમર્થ હોવા છતાં કૃષ્ણે તેને અટકાવવાને બદલે ઉપેક્ષા કરી.
16.9.10
मौसले वृष्णिवीराणां विनाशो ब्रह्मशापजः ।
बभूव वीरान्तकरः प्रभासे रोमहर्षणः ॥ १६.९.१० ॥
મૌસલમાં વૃષ્ણિ વીરોનો વિનાશ, જે બ્રાહ્મણના શાપથી ઉત્પન્ન થયો હતો, થયો; વીરોનો અંત લાવનાર, રૂંવાડાં ઊભાં કરનાર તે પ્રભાસમાં બન્યો.
16.9.11
एते शूरा महात्मानः सिंहदर्पा महाबलाः ।
भोजवृष्ण्यन्धका ब्रह्मन्नन्योन्यं तैर्हतं युधि ॥ १६.९.११ ॥
આ શૂરવીરો, મહાત્માઓ, સિંહ જેવા ગર્વિત, મહાબલી ભોજ, વૃષ્ણિ અને અંધકો — હે બ્રાહ્મણ, તેમણે યુદ્ધમાં એકબીજાને જ માર્યા.
16.9.12
गदापरिघशक्तीनां सहाः परिघबाहवः ।
त एरकाभिर्निहताः पश्य कालस्य पर्ययम् ॥ १६.९.१२ ॥
ગદા, પરિઘ અને શક્તિ ધારણ કરવા સમર્થ, પરિઘ જેવા બાહુવાળા તેઓ બરુની લાકડીઓથી માર્યા ગયા; જુઓ, કાળનો ફેરફાર!
16.9.13
हतं पञ्चशतं तेषां सहस्रं बाहुशालिनाम् ।
निधनं समनुप्राप्तं समासाद्येतरेतरम् ॥ १६.९.१३ ॥
પાંચસો અને હજાર બાહુશાલી વીરો હણાયા; એકબીજા સામે ભટકાઈને તેઓ મૃત્યુ પામ્યા.
16.9.14
पुनःपुनर्न मृष्यामि विनाशममितौजसाम् ।
चिन्तयानो यदूनां च कृष्णस्य च यशस्विनः ॥ १६.९.१४ ॥
યાદવો અને યશસ્વી કૃષ્ણનો વિચાર કરતાં, અમિત તેજસ્વીઓનો વિનાશ હું વારંવાર સહી શકતો નથી.
16.9.15
शोषणं सागरस्येव मन्दरस्येव चालनम् ।
नभसः पतनं चैव शैत्यमग्नेस्तथैव च ॥ १६.९.१५ ॥
સમુદ્ર સુકાઈ જવો, મંદર પર્વત ડોલવો, આકાશનું પડવું અને અગ્નિનું ઠંડું થવું—જાણે આ બધું થઈ રહ્યું છે.
16.9.16
अश्रद्धेयमहं मन्ये विनाशं शार्ङ्गधन्वनः ।
न चेह स्थातुमिच्छामि लोके कृष्णविनाकृतः ॥ १६.९.१६ ॥
શાર્ઙ્ગ ધનુષ્યધારી (કૃષ્ણ)નો વિનાશ અવિશ્વસનીય લાગે છે; કૃષ્ણ વિના આ લોકમાં રહેવાની મારી ઇચ્છા નથી.
16.9.17
इतः कष्टतरं चान्यच्छृणु तद्वै तपोधन ।
मनो मे दीर्यते येन चिन्तयानस्य वै मुहुः ॥ १६.९.१७ ॥
હે તપોધન, આનાથી પણ વધુ કષ્ટદાયક બીજી વાત સાંભળો; જેનો વિચાર કરતાં મારું મન વારંવાર ચીરાય છે.
16.9.18
पश्यतो वृष्णिदाराश्च मम ब्रह्मन्सहस्रशः ।
आभीरैरभिभूयाजौ हृताः पञ्चनदालयैः ॥ १६.९.१८ ॥
હે બ્રહ્મન્, મારી નજર સામે પંચનદના આભીરોએ યુદ્ધમાં મને હરાવીને વૃષ્ણિ કુળની હજારો સ્ત્રીઓનું હરણ કર્યું.
16.9.19
धनुरादाय तत्राहं नाशकं तस्य पूरणे ।
यथापुरा च मे वीर्यं भुजयोर्न तथाऽभवत् ॥ १६.९.१९ ॥
ધનુષ્ય ઉપાડવા છતાં ત્યાં હું તેની પણછ ચડાવી શક્યો નહીં. પહેલાં મારા ભુજાઓમાં જેવું બળ હતું, તેવું હવે રહ્યું નહોતું.
16.9.20
अस्त्राणि मे प्रनष्टानि विविधानि महामुने ।
शराश्च क्षयमापन्नाः क्षणेनैव समन्ततः ॥ १६.९.२० ॥
હે મહામુનિ, મારાં વિવિધ અસ્ત્રો નષ્ટ થઈ ગયાં છે; અને બાણો પણ ક્ષણમાં ચારેબાજુથી ખૂટી ગયાં છે.
16.9.21
पुरुषस्चाप्रमेयात्मा शङ्खचक्रगदाधरः ।
चतुर्भुजः पीतवासाः श्यामः पद्मदलेक्षणः ॥ १६.९.२१ ॥
અપ્રમેય આત્મા ધરાવતો તે પુરુષ શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર હતો; ચાર ભુજાવાળો, પીળાં વસ્ત્ર પહેરેલો, શ્યામવર્ણો અને કમળની પાંખડી જેવી આંખોવાળો હતો.
16.9.22
यश्च याति पुरस्तान्मे रथस्य सुमहाद्युतिः ।
प्रदहन्रिपुसैन्यानि न पश्याम्यहमद्य तम् ॥ १६.९.२२ ॥
મારા રથની આગળ ચાલતો, અતિ તેજસ્વી, શત્રુસેનાઓને બાળતો તે પુરુષ આજે હું જોતો નથી.
16.9.23
येन पूर्वं प्रदग्धानि शत्रुसैन्यानि तेजसा ।
शरैर्गाण्डीवनिर्मुक्तैरहं पश्चादशातयम् ॥ १६.९.२३ ॥
જેના તેજથી પહેલાં શત્રુસેનાઓ બળી ગઈ હતી, તેમને મેં ગાંડીવમાંથી છોડેલાં બાણોથી પછી પાડી હતી.
16.9.24
तमपश्यन्विषीदामि घूर्णामीव च सत्तम ।
परिनिर्विण्णचेताश्च शान्तिं नोपलभेऽपि च ॥ १६.९.२४ ॥
હે સત્તમ, તેને ન જોતાં હું ઢીલો પડી જાઉં છું અને જાણે ચક્કર ખાતો હોઉં એમ ફરું છું; મન અતિ ખિન્ન થયું છે અને મને શાંતિ પણ મળતી નથી.
16.9.25
देवकीनन्दनं देवं वासुदेवमजं प्रभुम् ।
विना जनार्दनं वीरं नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ १६.९.२५ ॥
દેવકીના પુત્ર, દેવ વાસુદેવ, અજન્મા પ્રભુ, વીર જનાર્દન વિના હું જીવવા ઇચ્છતો નથી.
16.9.26
श्रुत्वैव हि गतं विष्णुं ममापि मुमुहुर्दिशः ।
प्रनष्टज्ञातिवीर्यस्य शून्यस्य परिधावतः ॥ १६.९.२६ ॥
વિષ્ણુ ગયા એ સાંભળતાં જ મારી દિશાઓ પણ મૂંઝાઈ ગઈ; સગાં અને બળ ગુમાવીને શૂન્ય બનીને હું દોડી રહ્યો છું.
16.9.27
उपदेष्टुं मम श्रेयो भवानर्हति सत्तम ॥ १६.९.२७ ॥
હે સત્પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, મને શ્રેયનો ઉપદેશ આપવા તમે જ યોગ્ય છો.
16.9.28
देवांशा देवभूतेन सम्भूतास्ते गतास्सह ।
धर्मव्यवस्थारक्षार्थं देवेन समुपेक्षिताः ॥ १६.९.२८ ॥
દેવાંશ થઈને, દેવરૂપ ભગવાન દ્વારા ધર્મવ્યવસ્થાના રક્ષણ માટે જન્મેલા તેઓ તેમની સાથે જ ચાલ્યા ગયા; દેવે તેમને છોડી દીધા.
16.9.29
ब्रह्मशापविनिर्दग्धा वृष्ण्यन्धकसमहारथाः ।
विनष्टाः कुरुशार्दूल न ताञ्शोचितुमर्हसि ॥ १६.९.२९ ॥
બ્રાહ્મણના શાપથી બળીને વૃષ્ણિ અને અંધક વંશના મહારથીઓ નાશ પામ્યા. હે કુરુશાર્દૂલ, તેમને માટે તમારે શોક ન કરવો જોઈએ.
16.9.31
त्रैलोक्यमपि गोविन्दः कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रसहेदन्यथा कर्तुं कुतः शापं महात्मनाम् ॥ १६.९.३१ ॥
ગોવિંદ સ્થાવર-જંગમ સહિત સમસ્ત ત્રિલોકને પણ બદલી શકે; તો મહાત્માઓના શાપને તેઓ કેમ બદલી ન શકે?
16.9.32
स्त्रियश्च ताः पुरा शप्ताः प्रभासे कुपितेन वै ।
अष्टावक्रेण मुनिना तदर्थं त्वद्बलक्षयम् ॥ १६.९.३२ ॥
પૂર્વે પ્રભાસમાં કોપાયમાન થયેલા મુનિ અષ્ટાવક્રે તે સ્ત્રીઓને શાપ આપ્યો હતો; તે જ કારણે તમારા બળનો ક્ષય થયો.
16.9.33
रथस्य पुरतो याति यः स चक्रगदाधरः ।
तव स्नेहात्पुराणर्षिर्वासुदेवश्चतुर्भुजः ॥ १६.९.३३ ॥
રથની આગળ ચાલનાર, ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર ચતુર્ભુજ પુરાણ ઋષિ વાસુદેવ; તમારા સ્નેહથી તે એ રીતે હતા.
16.9.34
कृत्वा भारावतरणं पृथिव्याः पृथुलोचनः ।
मोक्षयित्वा तनुं प्राप्तः कृष्णः स्वस्थानमुत्तमम् ॥ १६.९.३४ ॥
પૃથ્વીનો ભાર ઉતારીને વિશાળનેત્ર કૃષ્ણે દેહ છોડીને પોતાના ઉત્તમ ધામને પ્રાપ્ત કર્યું.
16.9.35
त्वयाऽपीह महत्कर्म देवानां पुरुषर्षभ ।
कृतं भीमसहायेन यमाभ्यां च महाभुज ॥ १६.९.३५ ॥
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, હે મહાબાહુ! તમે પણ અહીં દેવોનું મહાન કાર્ય કર્યું છે; ભીમની સહાયથી અને બંને યમજોની સાથે.
16.9.36
कृतकृत्यांश्च वो मन्ये संसिद्धान्कुरुपुङ्गव ।
गमनं प्राप्तकालं व इदं श्रेयस्करं विभो ॥ १६.९.३६ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠ! મને લાગે છે કે તમારું કર્તવ્ય પૂર્ણ થયું છે અને તમે સિદ્ધ થયા છો; હે પ્રભો, તમારા પ્રસ્થાનનો સમય આવી ગયો છે—એ જ કલ્યાણકારી છે.
16.9.37
बलं बुद्धिश्च तेजश्च प्रतिपत्तिश्च भारत ।
भवन्ति भवकालेषु विपद्यन्ते विपर्यये ॥ १६.९.३७ ॥
હે ભરત! બળ, બુદ્ધિ, તેજ અને નિશ્ચય—એ સારા સમયમાં ઉત્પન્ન થાય છે અને વિપરીત સમયમાં નાશ પામે છે.
16.9.38
कालमूलमिदं सर्वं जगद्बीजं धनंजय ।
काल एव समादत्ते पुनरेव यदृच्छया ॥ १६.९.३८ ॥
હે ધનંજય, આ સમગ્ર જગત કાળમૂલક છે; કાળ જ જગતનું બીજ છે. કાળ જ પોતાની ઇચ્છાથી ફરી બધું ગ્રહણ કરી લે છે.
16.9.39
स एव बलवान्भूत्वा पुनर्भवति दुर्बलः ।
स एवेशश्च भूत्वेह परैराज्ञाप्यते पुनः ॥ १६.९.३९ ॥
તે જ બળવાન થઈને ફરી દુર્બળ થાય છે. તે જ અહીં સ્વામી થઈને ફરી બીજાઓની આજ્ઞા પામે છે.
16.9.40
कृतकृत्यानि चास्त्राणि गतान्यद्य यथागतम् ।
पुनरेष्यन्ति ते हस्तं यदा कालो भविष्यति ॥ १६.९.४० ॥
કૃતકૃત્ય થયેલાં અસ્ત્રો આજે જ્યાંથી આવ્યાં હતાં ત્યાં પાછાં ગયાં છે. જ્યારે કાળ આવશે ત્યારે તે ફરી તારા હાથમાં આવશે.
16.9.41
कालो गन्तुं गतिं मुख्यां भवतामपि भारत ।
एतच्छ्रेयो हि वो मन्ये परमं भरतर्षभ ॥ १६.९.४१ ॥
હે ભારત, તમારે પણ ઉત્તમ ગતિ તરફ જવાનો સમય આવી ગયો છે. હે ભરતર્ષભ, મારા મતે આ જ તમારું પરમ કલ્યાણ છે.
16.9.42
एतद्वचनमाज्ञाय व्यासस्यामिततेजसः ।
अनुज्ञातो ययौ पार्थो नगरं नागसाह्वयम् ॥ १६.९.४२ ॥
અમિતતેજસ્વી વ્યાસનાં આ વચનો સમજી, તેમની અનુજ્ઞા મેળવી પાર્થ નાગસાહ્વય નગર તરફ ગયો.
16.9.43
प्रविश्य च पुरीं वीरः समासाद्य युधिष्ठिरम् ।
आचष्ट तद्यथावृत्तं वृष्ण्यन्धककुलं प्रति ॥ १६.९.४३ ॥
નગરમાં પ્રવેશીને તે વીરે યુધિષ્ઠિર પાસે જઈ વૃષ્ણિ-અંધક કુળ વિશે જે બન્યું હતું તે સર્વ યથાવત કહી સંભળાવ્યું.