महाभारत · अध्याय 16.9
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
16.9.1
प्रविश्य त्वर्जुनो राजन्नाश्रमं सत्यवादिनः ।
ददर्शासीनमेकान्तो मुनिं सत्यवतीसुतम् ॥ १६.९.१ ॥
हे राजा, अर्जुन सत्यवादी यांच्या आश्रमात प्रवेश करून एकांतात बसलेल्या सत्यवतीपुत्र मुनींना पाहता झाला.
16.9.2
स तमासाद्य धर्मज्ञमुपतस्थे महाव्रतम् ।
अर्जुनोस्मीति नामास्तै निवेद्याभ्यवदत्ततः ॥ १६.९.२ ॥
ते धर्मज्ञ, महाव्रती यांच्याजवळ जाऊन उभे राहिले आणि 'मी अर्जुन आहे' असे नाव सांगून मग बोलले.
16.9.3
स्वागतं तेऽस्त्विति प्राह मुनिः सत्यवतीसुतः ।
आस्यतामिति होवाच प्रसन्नात्मा महामुनिः ॥ १६.९.३ ॥
'तुझे स्वागत असो' असे सत्यवतीपुत्र मुनी म्हणाले; प्रसन्न मनाच्या त्या महामुनींनी 'बस' असे सांगितले.
16.9.4
तमप्रतीतमनसं निःश्वसन्तं पुनःपुनः ।
निर्विष्णमनसं दृष्ट्वा पार्थं व्यासोऽब्रवीदिदम् ॥ १६.९.४ ॥
अप्रसन्न मनाने वारंवार उसासे टाकणाऱ्या, खिन्न मनाच्या पार्थाला पाहून व्यास असे म्हणाले.
16.9.5
नखकेशदशाकुंभवारिणा किं समुक्षितः ।
आवीरजानुगमनं ब्राह्मणो वा हतस्त्वया ॥ १६.९.५ ॥
नख, केस, दशाकुंभाच्या पाण्याने तू शिंपडला गेला आहेस का? एखाद्या वीराच्या गुडघ्यापर्यंत गेला आहेस का, की तू एखाद्या ब्राह्मणाला मारलेस?
16.9.6
युद्धे पराजितो वाऽसि दतश्रीरिव लक्ष्यसे ।
न त्वां प्रभिन्नं जानामि किमिदं भरतर्षभ।
श्रोतव्यं चेन्मया पार्थ क्षश्रिप्रमाख्यातुमर्हसि ॥ १६.९.६ ॥
युद्धात पराजित झालास का? श्रीहीन झाल्यासारखा दिसतोस. तू खचलेला आहेस हे मला ठाऊक नाही. हे भरतर्षभा, हे काय आहे? हे पार्था, मी ऐकण्यास योग्य असेन तर लवकर सांग.
16.9.7
यः स मेघवपुः श्रीमान्बृहत्पङ्कजलोचनः ।
स कृष्णः सह रामेण त्यक्त्वा देहं दिवं गतः ॥ १६.९.७ ॥
मेघासारखा देह असलेले, श्रीमंत, मोठ्या कमळनेत्रांचे जे कृष्ण, ते बलरामासह देह त्यागून स्वर्गाला गेले.
16.9.8
तदनुस्मृत्य संमोहं तदा शोकं महामते ।
प्रयामि सर्वदा मह्यं मुमूर्षा चोपजायते ॥ १६.९.८ ॥
ते आठवून, हे महामते, तेव्हा मला मोह आणि शोक होतो; मला सदैव मरण्याची इच्छा होते.
16.9.9
तद्वाक्यस्पर्शनालोकसुखं चामृतसन्निभम् ।
संस्मृत्य देवदेवस्य प्रमुह्यित्यमृतात्मनः
भवितव्यं तथा तच्च दिष्टमेतन्महात्मनाम् ।
उपेक्षितं च कृष्णेन शक्तेनापि व्यपोहितुम् ॥ १६.९.९ ॥
त्याचे शब्द, स्पर्श आणि दर्शन यांचे सुख अमृतासारखे होते; देवदेव, अमृतस्वरूप त्याचे स्मरण करून मी मोहित होतो. जे व्हायचे होते ते झाले; महात्म्यांचे भाग्य असेच असते; समर्थ असूनही कृष्णाने हे टाळले नाही, उपेक्षा केली.
16.9.10
मौसले वृष्णिवीराणां विनाशो ब्रह्मशापजः ।
बभूव वीरान्तकरः प्रभासे रोमहर्षणः ॥ १६.९.१० ॥
मौसलात वृष्णि वीरांचा विनाश, जो ब्राह्मणाच्या शापातून उत्पन्न झाला होता, झाला; वीरांचा अंत करणारा, अंगावर शहारा आणणारा तो प्रभासात घडला.
16.9.11
एते शूरा महात्मानः सिंहदर्पा महाबलाः ।
भोजवृष्ण्यन्धका ब्रह्मन्नन्योन्यं तैर्हतं युधि ॥ १६.९.११ ॥
हे शूर, महात्मे, सिंहासारखे अभिमानी, महाबली भोज, वृष्णी आणि अंधक — हे ब्राह्मणा, त्यांनी युद्धात एकमेकांनाच मारले.
16.9.12
गदापरिघशक्तीनां सहाः परिघबाहवः ।
त एरकाभिर्निहताः पश्य कालस्य पर्ययम् ॥ १६.९.१२ ॥
गदा, परिघ आणि शक्ती धारण करण्यास समर्थ, परिघासारखे बाहू असलेले ते बोरूच्या काठ्यांनी मारले गेले; पाहा, कालाचे फेरे!
16.9.13
हतं पञ्चशतं तेषां सहस्रं बाहुशालिनाम् ।
निधनं समनुप्राप्तं समासाद्येतरेतरम् ॥ १६.९.१३ ॥
पाचशे आणि हजार बाहुशाली वीर मारले गेले; एकमेकांशी भिडून त्यांना मृत्यू आला.
16.9.14
पुनःपुनर्न मृष्यामि विनाशममितौजसाम् ।
चिन्तयानो यदूनां च कृष्णस्य च यशस्विनः ॥ १६.९.१४ ॥
यादवांचा आणि यशस्वी कृष्णाचा विचार करताना, अमित तेजस्वींचा विनाश मी वारंवार सहन करू शकत नाही.
16.9.15
शोषणं सागरस्येव मन्दरस्येव चालनम् ।
नभसः पतनं चैव शैत्यमग्नेस्तथैव च ॥ १६.९.१५ ॥
समुद्र आटणे, मंदर पर्वत हालणे, आकाश कोसळणे आणि अग्नी थंड होणे—जसे हे सर्व घडत आहे.
16.9.16
अश्रद्धेयमहं मन्ये विनाशं शार्ङ्गधन्वनः ।
न चेह स्थातुमिच्छामि लोके कृष्णविनाकृतः ॥ १६.९.१६ ॥
शार्ङ्ग धनुष्य धारण करणाऱ्या (कृष्णा)चा विनाश मला अविश्वसनीय वाटतो; कृष्णाशिवाय या जगात राहण्याची माझी इच्छा नाही.
16.9.17
इतः कष्टतरं चान्यच्छृणु तद्वै तपोधन ।
मनो मे दीर्यते येन चिन्तयानस्य वै मुहुः ॥ १६.९.१७ ॥
हे तपोधना, यापेक्षाही कष्टदायक दुसरी गोष्ट ऐका; जिचा विचार करताना माझे मन वारंवार विदीर्ण होते.
16.9.18
पश्यतो वृष्णिदाराश्च मम ब्रह्मन्सहस्रशः ।
आभीरैरभिभूयाजौ हृताः पञ्चनदालयैः ॥ १६.९.१८ ॥
हे ब्रह्मन्, माझ्या डोळ्यादेखत पंचनदातील आभीरांनी युद्धात मला पराभूत करून वृष्णिकुलातील हजारो स्त्रिया पळवून नेल्या.
16.9.19
धनुरादाय तत्राहं नाशकं तस्य पूरणे ।
यथापुरा च मे वीर्यं भुजयोर्न तथाऽभवत् ॥ १६.९.१९ ॥
धनुष्य उचलूनही तेथे मला त्याची प्रत्यंचा लावता आली नाही. पूर्वी माझ्या बाहूंमध्ये होते तसे पराक्रम आता उरले नव्हते.
16.9.20
अस्त्राणि मे प्रनष्टानि विविधानि महामुने ।
शराश्च क्षयमापन्नाः क्षणेनैव समन्ततः ॥ १६.९.२० ॥
हे महामुनी, माझी विविध अस्त्रे नष्ट झाली आहेत; आणि बाणही क्षणात सर्व बाजूंनी संपून गेले आहेत.
16.9.21
पुरुषस्चाप्रमेयात्मा शङ्खचक्रगदाधरः ।
चतुर्भुजः पीतवासाः श्यामः पद्मदलेक्षणः ॥ १६.९.२१ ॥
अप्रमेय आत्मा असलेला तो पुरुष शंख, चक्र व गदा धारण करणारा होता; चार बाहू असलेला, पिवळे वस्त्र नेसलेला, सावळ्या वर्णाचा आणि कमळाच्या पाकळ्यांसारखे डोळे असलेला होता.
16.9.22
यश्च याति पुरस्तान्मे रथस्य सुमहाद्युतिः ।
प्रदहन्रिपुसैन्यानि न पश्याम्यहमद्य तम् ॥ १६.९.२२ ॥
माझ्या रथासमोर चालणारा, अत्यंत तेजस्वी, शत्रुसैन्यांना जाळणारा तो आज मला दिसत नाही.
16.9.23
येन पूर्वं प्रदग्धानि शत्रुसैन्यानि तेजसा ।
शरैर्गाण्डीवनिर्मुक्तैरहं पश्चादशातयम् ॥ १६.९.२३ ॥
ज्याच्या तेजाने पूर्वी शत्रुसैन्ये जळून गेली होती, त्या मी गांडीवातून सोडलेल्या बाणांनी नंतर त्यांना पाडले होते.
16.9.24
तमपश्यन्विषीदामि घूर्णामीव च सत्तम ।
परिनिर्विण्णचेताश्च शान्तिं नोपलभेऽपि च ॥ १६.९.२४ ॥
हे सत्तमा, त्याला न पाहून मी खचून जातो आणि जणू गरगरल्यासारखा होतो; मन पूर्णपणे खिन्न झाले आहे, आणि मला शांतीही मिळत नाही.
16.9.25
देवकीनन्दनं देवं वासुदेवमजं प्रभुम् ।
विना जनार्दनं वीरं नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ १६.९.२५ ॥
देवकीचा पुत्र, देव वासुदेव, अजन्मा प्रभू, वीर जनार्दन यांच्याशिवाय मला जगण्याची इच्छा नाही.
16.9.26
श्रुत्वैव हि गतं विष्णुं ममापि मुमुहुर्दिशः ।
प्रनष्टज्ञातिवीर्यस्य शून्यस्य परिधावतः ॥ १६.९.२६ ॥
विष्णू गेला हे ऐकताच माझ्याही दिशा मोहित झाल्या; नातेवाईक आणि पराक्रम गमावून शून्य होऊन मी धावत आहे.
16.9.27
उपदेष्टुं मम श्रेयो भवानर्हति सत्तम ॥ १६.९.२७ ॥
हे सत्पुरुषोत्तमा, मला माझे हित सांगण्यास आपणच योग्य आहात.
16.9.28
देवांशा देवभूतेन सम्भूतास्ते गतास्सह ।
धर्मव्यवस्थारक्षार्थं देवेन समुपेक्षिताः ॥ १६.९.२८ ॥
देवांश असलेले, देवरूप भगवंतांनी धर्मव्यवस्थेच्या रक्षणासाठी जन्म दिलेले ते सर्व त्यांच्यासोबतच निघून गेले; देवाने त्यांना सोडून दिले.
16.9.29
ब्रह्मशापविनिर्दग्धा वृष्ण्यन्धकसमहारथाः ।
विनष्टाः कुरुशार्दूल न ताञ्शोचितुमर्हसि ॥ १६.९.२९ ॥
ब्राह्मणाच्या शापाने दग्ध होऊन वृष्णी आणि अंधक वंशाचे महारथी नष्ट झाले. हे कुरुश्रेष्ठा, त्यांच्यासाठी तुम्ही शोक करू नये.
16.9.31
त्रैलोक्यमपि गोविन्दः कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रसहेदन्यथा कर्तुं कुतः शापं महात्मनाम् ॥ १६.९.३१ ॥
गोविंद स्थावर-जंगमासह सर्व त्रैलोक्य बदलण्यास समर्थ आहे; मग महात्म्यांचा शाप तो कसा बदलू शकणार नाही?
16.9.32
स्त्रियश्च ताः पुरा शप्ताः प्रभासे कुपितेन वै ।
अष्टावक्रेण मुनिना तदर्थं त्वद्बलक्षयम् ॥ १६.९.३२ ॥
पूर्वी प्रभासात कुपित झालेल्या अष्टावक्र मुनींनी त्या स्त्रियांना शाप दिला; त्यामुळेच तुमच्या बलाचा क्षय झाला.
16.9.33
रथस्य पुरतो याति यः स चक्रगदाधरः ।
तव स्नेहात्पुराणर्षिर्वासुदेवश्चतुर्भुजः ॥ १६.९.३३ ॥
रथासमोर चालणारा, चक्र-गदा धारण करणारा, चतुर्भुज पुराणऋषी वासुदेव—तुमच्या स्नेहामुळे तो तसा होता.
16.9.34
कृत्वा भारावतरणं पृथिव्याः पृथुलोचनः ।
मोक्षयित्वा तनुं प्राप्तः कृष्णः स्वस्थानमुत्तमम् ॥ १६.९.३४ ॥
पृथ्वीचा भार हलका करून विशालनेत्र कृष्ण देह सोडून आपल्या उत्तम धामाला गेले.
16.9.35
त्वयाऽपीह महत्कर्म देवानां पुरुषर्षभ ।
कृतं भीमसहायेन यमाभ्यां च महाभुज ॥ १६.९.३५ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, हे महाबाहो! तुम्हीही इथे देवांचे महान कार्य केलेत; भीमाच्या साहाय्याने आणि दोन यमांसह.
16.9.36
कृतकृत्यांश्च वो मन्ये संसिद्धान्कुरुपुङ्गव ।
गमनं प्राप्तकालं व इदं श्रेयस्करं विभो ॥ १६.९.३६ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा! तुमचे कर्तव्य पूर्ण झाले आहे आणि तुम्ही सिद्ध झाला आहात असे मला वाटते; हे प्रभो, तुमच्या प्रस्थानाची वेळ आली आहे—हेच कल्याणकारक आहे.
16.9.37
बलं बुद्धिश्च तेजश्च प्रतिपत्तिश्च भारत ।
भवन्ति भवकालेषु विपद्यन्ते विपर्यये ॥ १६.९.३७ ॥
हे भरता! बल, बुद्धी, तेज आणि निश्चय—हे चांगल्या काळात उत्पन्न होतात आणि विपरीत काळात नष्ट होतात.
16.9.38
कालमूलमिदं सर्वं जगद्बीजं धनंजय ।
काल एव समादत्ते पुनरेव यदृच्छया ॥ १६.९.३८ ॥
हे धनंजया, हे सर्व जग कालमूलक आहे; काल हेच जगाचे बीज आहे. काळच यदृच्छेने पुन्हा सर्वकाही ग्रहण करतो.
16.9.39
स एव बलवान्भूत्वा पुनर्भवति दुर्बलः ।
स एवेशश्च भूत्वेह परैराज्ञाप्यते पुनः ॥ १६.९.३९ ॥
तोच बलवान होऊन पुन्हा दुर्बल होतो. तोच येथे अधिपती होऊन पुन्हा इतरांच्या आज्ञेने चालतो.
16.9.40
कृतकृत्यानि चास्त्राणि गतान्यद्य यथागतम् ।
पुनरेष्यन्ति ते हस्तं यदा कालो भविष्यति ॥ १६.९.४० ॥
कृतकृत्य झालेली अस्त्रे आज जिथून आली होती तिथेच निघून गेली आहेत. काळ येईल तेव्हा ती पुन्हा तुझ्या हाती येतील.
16.9.41
कालो गन्तुं गतिं मुख्यां भवतामपि भारत ।
एतच्छ्रेयो हि वो मन्ये परमं भरतर्षभ ॥ १६.९.४१ ॥
हे भारता, तुम्हालाही उत्तम गती गाठण्याची वेळ आली आहे. हे भरतर्षभा, माझ्या मते हेच तुमचे परम कल्याण आहे.
16.9.42
एतद्वचनमाज्ञाय व्यासस्यामिततेजसः ।
अनुज्ञातो ययौ पार्थो नगरं नागसाह्वयम् ॥ १६.९.४२ ॥
अमिततेजस्वी व्यासांचे हे वचन जाणून, त्यांची अनुमती घेऊन पार्थ नागसाह्वय नगराकडे गेला.
16.9.43
प्रविश्य च पुरीं वीरः समासाद्य युधिष्ठिरम् ।
आचष्ट तद्यथावृत्तं वृष्ण्यन्धककुलं प्रति ॥ १६.९.४३ ॥
नगरात प्रवेश करून त्या वीराने युधिष्ठिराजवळ जाऊन वृष्णि-अंधक कुलासंबंधी जे घडले होते ते सर्व यथावत सांगितले.