મહાભારત · અધ્યાય 17.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
17.1.1
नारायणं नमस्कृत्यि नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
एवं वृष्ण्यन्धककुले श्रुत्वा मौसलमाहवम् ।
पाण्डवाः किमकुर्वन्त तथा कृष्णे दिवं गते ॥ १७.१.१ ॥
નારાયણને તથા નરોત્તમ નરને નમસ્કાર કરીને, દેવી સરસ્વતી અને વ્યાસને નમસ્કાર કરીને, પછી જય ઉચ્ચારવો જોઈએ. આ રીતે વૃષ્ણિ-અંધક કુળમાં થયેલું મૌસલ યુદ્ધ સાંભળીને, કૃષ્ણ સ્વર્ગે ગયા પછી પાંડવોએ શું કર્યું?
17.1.2
श्रुत्वैवं कौरवो राजा वृष्णीनां कदनं महत् ।
प्रस्थाने मतिमाधाय वाक्यमर्जुनमब्रवीत् ॥ १७.१.२ ॥
વૃષ્ણિઓના આ મહાન સંહારને સાંભળીને, કૌરવ રાજાએ પ્રસ્થાનનો નિશ્ચય કરીને અર્જુનને આ વચન કહ્યું.
17.1.3
कालः पचति भतानि सर्वाण्येव महामते ।
कालपाशमहं मन्ये त्वमपि द्रष्टुमर्हसि ॥ १७.१.३ ॥
હે મહામતિ, કાળ જ સર્વ પ્રાણીઓને પકવે છે. હું કાળપાશને (સર્વોપરી) માનું છું; તું પણ તે જોવા યોગ્ય છે.
17.1.4
इत्युक्तः स तु कौन्तेयः कालः काल इति ब्रुवन् ।
अन्वपद्यत तद्वाक्यं भ्रातुर्ज्येष्ठस्य धीमतः ॥ १७.१.४ ॥
આ રીતે કહેવાયેલો કુંતીપુત્ર "કાળ, કાળ" એમ કહેતો બુદ્ધિમાન જ્યેષ્ઠ ભાઈના તે વચનને સ્વીકારી લીધું.
17.1.5
अर्जुनस्य मतं ज्ञात्वा भीमसेनो यमौ तथा ।
अन्वपद्यन्त तद्वाक्यं यदुक्तं सव्यसाचिना ॥ १७.१.५ ॥
અર્જુનનો મત જાણીને ભીમસેન અને બે યમળ ભાઈઓએ પણ, સવ્યસાચી (અર્જુન)એ જે કહ્યું હતું તે વચન સ્વીકાર્યું.
17.1.6
ततो युयुत्सुमानाय्य प्रव्रजन्धर्मकाम्यया ।
राज्यं परिददौ सर्वं वैश्यापुत्रे युधिष्ठिरः ॥ १७.१.६ ॥
પછી યુયુત્સુને બોલાવીને, ધર્મની ઇચ્છાથી પ્રવ્રજ્યા લેતા યુધિષ્ઠિરે વૈશ્યપુત્રને સમગ્ર રાજ્ય સોંપ્યું.
17.1.7
अभिंषिच्य स्वराज्ये च राजानं च परिक्षितम् ।
दुःखार्तश्चाब्रवीद्राजा सुभद्रां पाण्डवाग्रजः ॥ १७.१.७ ॥
પોતાના રાજ્યમાં રાજા પરીક્ષિતનો અભિષેક કરીને, દુઃખથી પીડિત પાંડવોના અગ્રજ રાજાએ સુભદ્રાને કહ્યું.
17.1.8
एष पुत्रस्य पुत्रस्ते कुरुराजो भविष्यति ।
यदूनां परिशेषश्च वज्रो राजा कृतश्च ह ॥ १७.१.८ ॥
આ તારા પુત્રનો પુત્ર કુરુઓનો રાજા થશે. યાદવોમાં બાકી રહેલા વજ્રને પણ રાજા બનાવવામાં આવ્યો છે.
17.1.9
परिक्षिद्धास्तिनपुरे शक्रप्रस्थे च यादवः ।
वज्रो राजा त्वया रक्ष्यो मा चाधर्मे मनः कृथाः ॥ १७.१.९ ॥
પરીક્ષિત હસ્તિનાપુરમાં અને યાદવ વજ્ર ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં રહેશે. રાજા વજ્રનું તારે રક્ષણ કરવાનું છે; અધર્મમાં મન ન લગાવીશ.
17.1.10
इत्युक्त्वा धर्मराजाः स वासुदेवस्य धीमतः ।
मातुलस्य च वृद्धस्य रामदीनां तथैव च ॥ १७.१.१० ॥
એમ કહીને ધર્મરાજાએ બુદ્ધિમાન વાસુદેવ માટે, વૃદ્ધ મામા માટે અને બલરામ વગેરે માટે પણ તેમ જ કર્યું.
17.1.11
भ्रातृभिः सह धर्मात्मा कृत्वोदकमतन्द्रितः ।
श्राद्धान्यद्दिश्य सर्वेषां चकार विदिवत्तदा ॥ १७.१.११ ॥
ભાઈઓ સાથે ધર્માત્માએ આળસ વિના ઉદકક્રિયા કરીને, સર્વ માટે શ્રાદ્ધો વિધિપૂર્વક કર્યાં.
17.1.12
द्वैपायनं नारदं च मार्कण्डेयं तपोधनम् ।
भारद्वाजं याज्ञवल्क्यं हरिमुद्दिश्य यत्नवान्।
अभोजयत्स्वादु भोज्यं कीर्तयित्वा च शार्ङ्गिणं ॥ १७.१.१२ ॥
દ્વૈપાયન, નારદ, તપોધન માર્કંડેય, ભારદ્વાજ, યાજ્ઞવલ્ક્ય અને હરિ (કૃષ્ણ) ને ઉદ્દેશીને પ્રયત્નપૂર્વક સ્વાદિષ્ટ ભોજન જમાડ્યું; શાર્ંગધારીનું કીર્તન કર્યું.
17.1.13
ददौ रत्नानि वासांसि ग्रामानश्वान्रथांस्तथा ।
स्त्रियश्च द्विजमुख्येभ्यस्तदा शतसहस्रशः ॥ १७.१.१३ ॥
ત્યારે તેમણે દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ લોકોને સેંકડો-હજારોની સંખ્યામાં રત્નો, વસ્ત્રો, ગામો, ઘોડા, રથ અને સ્ત્રીઓ આપી.
17.1.14
कृपमभ्यर्च्य च गुरुमथ पौरपुरस्कृतम् ।
आहूय भरतश्रेष्ठ संनिवेश्यासने तदा।
शिष्यं परिक्षितं तस्मै तदौ भरतसत्तमः ॥ १७.१.१४ ॥
નગરજનો દ્વારા આગળ રાખવામાં આવેલા ગુરુ કૃપની પૂજા કરીને, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, આસન પર બેસાડીને, ત્યારે ભરતોત્તમે પોતાના શિષ્ય પરીક્ષિતને તેમને સોંપ્યો.
17.1.15
ततस्तु प्रकृतीः सर्वाः समानाय्य युधिष्ठिरः ।
सर्वमाचष्ट राजर्षिकीर्षितमथात्मनः ॥ १७.१.१५ ॥
પછી યુધિષ્ઠિરે બધા પ્રજાજનોને એકત્ર કરીને, રાજર્ષિનો પોતાનો સંકલ્પ બધું કહી સંભળાવ્યો.
17.1.16
ते श्रुत्वैव वचस्तस्य पौरजानपदा जनाः ।
भृशमुद्विग्रमनसो नाभ्यनन्दन्त तद्वचः ॥ १७.१.१६ ॥
તેમના એ વચન સાંભળતાં જ નગરજનો અને ગ્રામજનો અતિશય વ્યાકુળ મનથી તે વચનને અનુમોદન ન આપ્યું.
17.1.17
नैवं कर्तव्यमिति ते तदोचुस्तं जनाधिपम् ।
न च राजा तथाऽकार्षीत्कालपर्यायधर्मिवित् ॥ १७.१.१७ ॥
"આમ ન કરવું જોઈએ" એમ તેમણે ત્યારે તે જનાધિપતિને કહ્યું; પરંતુ રાજાએ તેમ ન કર્યું, કેમ કે તે કાળના ફેરફારોના ધર્મો જાણતા હતા.
17.1.18
ततोऽनुमान्य धर्मात्मा पौरजानपदं जनम् ।
गमनाय मतिं चक्रे कृष्णस्य गमनादपि ॥ १७.१.१८ ॥
પછી ધર્માત્માએ નગરજનો અને ગ્રામજનોને સમજાવીને, કૃષ્ણના પ્રસ્થાન સાથે જ પોતે પણ પ્રસ્થાન કરવાનો નિર્ણય કર્યો.
17.1.19
वर्तमाने विवादे तु वास्तुविक्रयिणं प्रति ।
धनेच्छा युगपत्प्राप्ता क्षेत्रतस्वामिभूभृताम् ॥ १७.१.१९ ॥
જમીન વેચનાર સાથે વિવાદ ચાલતો હતો ત્યારે, જમીનમાલિકો અને રાજાઓમાં એકસાથે ધનની ઇચ્છા જાગી.
17.1.20
प्राप्तं कलियुगं ज्ञात्वा सहदेवो हसन्निव ।
राज्ञस्तु कथयामास धर्मो नष्टस्तु सङ्करः ॥ १७.१.२० ॥
કળિયુગ આવ્યો છે એમ જાણી સહદેવે હસતાં હસતાં રાજાને કહ્યું: ધર્મ નષ્ટ થયો છે અને વર્ણસંકર થયો છે.
17.1.21
श्रुत्वा तु दुर्मना राजा पर्याप्तं जीवनं मम ।
इति स्म राजा कौरव्यो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः।
उत्सृज्याभरणान्यङ्गाज्जगृहे वल्कलान्युत ॥ १७.१.२१ ॥
તે સાંભળીને દુઃખી મનના રાજાએ કહ્યું, "મારું જીવન પૂરું થયું." એમ કહીને કૌરવ રાજા ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરે શરીરેથી આભૂષણો ઉતારી વલ્કલ વસ્ત્રો ધારણ કર્યાં.
17.1.22
भीमार्जुनयमाश्चैव द्रौपदी च यशस्विनी ।
तथैव जगृहुः सर्वे वल्कलानि नराधिप ॥ १७.१.२२ ॥
ભીમ, અર્જુન, જોડિયા ભાઈઓ અને યશસ્વિની દ્રૌપદીએ પણ એ જ રીતે બધાએ વલ્કલ વસ્ત્રો ધારણ કર્યાં. હે નરાધિપ!
17.1.23
विधिवत्कारयित्वेष्टिं नैष्ठिकीं भरतर्षभ ।
समुत्सृज्याप्सु सर्वेऽग्नीन्प्रतस्थुर्नरपुङ्गवाः ॥ १७.१.२३ ॥
હે ભરતર્ષભ! વિધિપૂર્વક અંતિમ યજ્ઞ કરાવીને, શ્રેષ્ઠ પુરુષોએ અગ્નિઓને જળમાં વિસર્જિત કરીને પ્રસ્થાન કર્યું.
17.1.24
ततः प्ररुरुदुः सर्वाः स्त्रिंयो दृष्ट्वा नरोत्तमान् ।
प्रस्थितान्द्रौपदीषष्ठान्पुरा द्यूतजितान्यथा ॥ १७.१.२४ ॥
ત્યારે સર્વ સ્ત્રીઓ દ્રૌપદી સાથે છઠ્ઠા તરીકે પ્રસ્થાન કરતા નરોત્તમોને જોઈ મોટેથી રડી પડી, જેમ પહેલાં જુગારમાં હારીને તેઓ નીકળ્યા હતા.
17.1.25
हर्षोऽभवच्च सर्वेषां भ्रातॄणां गमनं प्रति ।
युधिष्ठिरमतं ज्ञात्वा वृष्णिक्षयमवेक्ष्य च। ॥ १७.१.२५ ॥
યુધિષ્ઠિરનો નિર્ણય જાણીને અને વૃષ્ણિ વંશનો વિનાશ જોઈને બધા ભાઈઓને પ્રસ્થાનથી આનંદ થયો.
17.1.26
भ्रातरः पञ्च कृष्णा च षष्ठी श्वा चैव सप्तमः ।
आत्मना सप्तमो राजा निर्ययौ गजसाह्वयात्।
पौरैरनुगतो दूरं सर्वैरन्तःपुरैस्तथा ॥ १७.१.२६ ॥
પાંચ ભાઈઓ, છઠ્ઠી કૃષ્ણા (દ્રૌપદી), સાતમો એક કૂતરો; સાતમા પોતે રાજા ગજસાહ્વયથી નીકળ્યા. નગરજનો અને સર્વ અંતઃપુર દૂર સુધી તેમની પાછળ ગયાં.
17.1.27
न चैनमशकत्कश्चिन्निवर्तस्वेति भाषितुम् ।
न्यवर्तन्त ततः सर्वे नरा नगरवासिनः ॥ १७.१.२७ ॥
'પાછા વળો' એમ તેમને કહેવાની કોઈનામાં હિંમત ન થઈ. ત્યારે બધા નગરવાસીઓ પાછા ફર્યા.
17.1.28
कृपप्रभृतयश्चैव युयुत्सुं पर्यवारयन् ।
विवेश गङ्गां कौरव्य उलूपी भुजगात्मजा ॥ १७.१.२८ ॥
કૃપ વગેરેએ યુયુત્સુને ઘેરી લીધો. હે કૌરવ, નાગકન્યા ઉલૂપી ગંગામાં પ્રવેશી.
17.1.29
चित्राङ्गदा ययौ चापि मणलूरपुरं प्रति ।
शिष्टाः परिक्षितं त्वन्या मातरः पर्यवारयन् ॥ १७.१.२९ ॥
ચિત્રાંગદા પણ મણલૂરપુર તરફ ગઈ. બાકી રહેલી માતાઓ અને અન્ય સ્ત્રીઓ પરીક્ષિતને ઘેરીને રહી.
17.1.30
पाण्डवाश्च महात्मानो द्रौपदी च यशस्विनी ।
कृतोपवासाः कौरव्य प्रययुः प्राङ्मुखास्ततः ॥ १७.१.३० ॥
મહાત્મા પાંડવો અને યશસ્વિની દ્રૌપદીએ ઉપવાસ કરીને, હે કૌરવ, પૂર્વ તરફ મુખ રાખીને પ્રસ્થાન કર્યું.
17.1.31
योगयुक्ता महात्मानस्त्यागधर्ममुपेयुषः ।
अभिजग्मुर्बहून्देसान्सरितः सागरांस्तथा ॥ १७.१.३१ ॥
યોગયુક્ત એ મહાત્માઓ ત્યાગધર્મ અપનાવીને અનેક દેશો, નદીઓ અને સાગરો વટાવી ગયા.
17.1.32
युधिष्ठिरो ययावग्रे भीमस्तु तदनन्तरम् ।
अर्जुनस्तस्य चान्वेव यमौ चापि यथाक्रमम ॥ १७.१.३२ ॥
યુધિષ્ઠિર આગળ ચાલ્યા, પછી ભીમ; અર્જુન તેમની પાછળ, અને પછી યમળ ભાઈઓ પણ ક્રમે કરીને.
17.1.33
पृष्ठतस्तु वरारोहा श्यामा पद्मदलेक्षणा ।
द्रौपदी योषितांश्रेष्ठा ययौ भरतसत्तम। ॥ १७.१.३३ ॥
પાછળ સુંદર કમરવાળી, શ્યામ વર્ણની, કમળની પાંખડી જેવી આંખોવાળી દ્રૌપદી ચાલી — હે ભરતશ્રેષ્ઠ, સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ એ.
17.1.34
श्वा चैवानुयायावेकः प्रस्थितान्पाण्डवान्वनम् ।
क्रमेणि ते ययुर्वीरा लौहित्यं सलिलार्णवम् ॥ १७.१.३४ ॥
વન તરફ પ્રયાણ કરેલા પાંડવોની પાછળ એક કૂતરો પણ ચાલ્યો; એ વીરો ક્રમે કરીને લૌહિત્ય અને જળસાગર સુધી પહોંચ્યા.
17.1.35
गाण्डीवं तु धनुर्दिव्यं न मुमोच धनंजयः ।
रत्नलोभान्महाराज ते चाक्षय्ये महेषुधी ॥ १७.१.३५ ॥
પરંતુ ધનંજયે દિવ્ય ગાંડીવ ધનુષ્ય છોડ્યું નહિ. હે મહારાજ, રત્નના લોભથી તેણે એ અક્ષય બે મોટા ભાથા પણ છોડ્યાં નહિ.
17.1.36
अग्निं ते ददृशुस्तत्र स्थितं शैलमिवाग्रतः ।
मार्गमावृत्य तिष्ठन्तं साक्षात्पुरुषविग्रहम् ॥ १७.१.३६ ॥
ત્યાં તેમણે અગ્નિને જોયો — પર્વતની જેમ આગળ ઊભેલો, માર્ગ રોકીને, પ્રત્યક્ષ પુરુષ-રૂપે રહેલો.
17.1.37
ततो देवः स सप्तार्चिः पाण्डवानिदमब्रवीत् ।
भोभो पाण्डुसुता वीराः पावकं मां निबोधत ॥ १७.१.३७ ॥
ત્યારે સપ્તાર્ચિ દેવે પાંડવોને કહ્યું: હે પાંડુના વીર પુત્રો, અગ્નિરૂપ એવા મને સાંભળો.
17.1.38
युधिष्ठिर महाबाहो भीमसेन परंतप ।
अर्जुनाश्विसुतौ वीरौ निबोधत वचो मम ॥ १७.१.३८ ॥
હે મહાબાહુ યુધિષ્ઠિર, શત્રુઓને તપાવનાર ભીમસેન, વીર અર્જુન, અશ્વિનીકુમારોના વીર પુત્રો, મારું વચન સાંભળો.
17.1.39
अहमग्निः कुरुश्रेष्ठा मया दग्धं च खाण्डवम् ।
अर्जुनस्य प्रभावेन तथा नारायणस्य च ॥ १७.१.३९ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠો, હું અગ્નિ છું. અર્જુનના પ્રભાવથી અને નારાયણ (કૃષ્ણ)ની સહાયથી મેં ખાંડવવન બાળ્યું હતું.
17.1.40
अयं वः फल्गुनो भ्राता गाण्डीवं परमायुधम् ।
परित्यज्य वने यातु नानेनार्थोस्ति कश्चन ॥ १७.१.४० ॥
આ તમારો ભાઈ ફલ્ગુન (અર્જુન) છે. ગાંડીવ પરમ આયુધ છે. તેને ત્યજીને તે વનમાં જાય; હવે તેનો તમને કોઈ ઉપયોગ નથી.
17.1.41
चक्ररत्नं तु यत्कृष्णे स्थितमासीन्महात्मनि ।
गतं तच्च पुनर्हस्ते कालेनैष्यति तस्य ह ॥ १७.१.४१ ॥
મહાત્મા કૃષ્ણમાં સ્થિત ચક્રરત્ન ચાલ્યું ગયું છે; સમય આવ્યે તે ફરી તેમના હાથમાં આવશે.
17.1.42
वरुणादाहृतं पूर्वं मयैतत्पार्थकारणात् ।
गाण्डीवं धनुषां श्रेष्ठं वरुणायैव दीयताम् ॥ १७.१.४२ ॥
પૂર્વે પાર્થ (અર્જુન)ને માટે મેં આ વરુણ પાસેથી લીધું હતું. ધનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ આ ગાંડીવ વરુણને જ પાછું આપવામાં આવે.
17.1.43
ततस्ते भ्रातरः सर्वे धनंजयमचोदयन् ।
स जले प्राक्षिपच्चैतत्तथाऽक्षय्ये महेषुधी ॥ १७.१.४३ ॥
ત્યારે બધા ભાઈઓએ ધનંજયને પ્રેરણા આપી. તેણે આ અને અક્ષય એવા બે મોટા ભાથાં પાણીમાં ફેંકી દીધાં.
17.1.44
ततोऽग्निर्भरतश्रेष्ठ तत्रैवान्तरधीयत ।
ययुस्च पाण्डवा वीरास्ततस्ते दक्षिणामुखाः ॥ १७.१.४४ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ત્યારે અગ્નિ ત્યાં જ અંતર્ધાન થઈ ગયો. પછી તે વીર પાંડવો દક્ષિણ તરફ મુખ રાખીને ચાલ્યા.
17.1.45
ततस्ते तूत्तरेणैव तीरेण लवणांभसः ।
जग्मुर्भरतशार्दूल दिशं दक्षिणपश्चिमाम् ॥ १७.१.४५ ॥
પછી તેઓ ખારા સમુદ્રના ઉત્તર કિનારે થઈને, હે ભરતશાર્દૂલ, દક્ષિણ-પશ્ચિમ દિશા તરફ ગયા.
17.1.46
ततः पुनः समावृत्ताः पश्चिमां दिशमेव ते ।
ददृशुर्द्वारकां चापि सागरेण परिप्लुताम् ॥ १७.१.४६ ॥
પછી તેઓ ફરી પશ્ચિમ દિશા તરફ વળ્યા અને સમુદ્રથી ઘેરાયેલી દ્વારકા જોઈ.
17.1.47
उदीचीं पुनरावृत्त्य ययुर्भरतसत्तमाः ।
प्रादक्षिण्यं चिकीर्षन्तः पृथिव्या योगधर्मिणः ॥ १७.१.४७ ॥
ફરી ઉત્તર દિશા તરફ વળીને, પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા કરવાની ઇચ્છા રાખતા યોગધર્મી ભરતશ્રેષ્ઠો ચાલ્યા ગયા.