महाभारत · अध्याय 17.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
17.1.1
नारायणं नमस्कृत्यि नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
एवं वृष्ण्यन्धककुले श्रुत्वा मौसलमाहवम् ।
पाण्डवाः किमकुर्वन्त तथा कृष्णे दिवं गते ॥ १७.१.१ ॥
नारायणाला व नरोत्तम नराला नमस्कार करून, देवी सरस्वती व व्यासांना नमस्कार करून, नंतर जय उच्चारावा. अशा प्रकारे वृष्णि-अंधक कुळातील मौसल युद्ध ऐकून, कृष्ण स्वर्गाला गेल्यावर पांडवांनी काय केले?
17.1.2
श्रुत्वैवं कौरवो राजा वृष्णीनां कदनं महत् ।
प्रस्थाने मतिमाधाय वाक्यमर्जुनमब्रवीत् ॥ १७.१.२ ॥
वृष्णींचा हा महान विनाश ऐकून, कौरव राजाने प्रस्थानाचा निश्चय करून अर्जुनाला हे वचन सांगितले.
17.1.3
कालः पचति भतानि सर्वाण्येव महामते ।
कालपाशमहं मन्ये त्वमपि द्रष्टुमर्हसि ॥ १७.१.३ ॥
हे महामते, काळच सर्व प्राण्यांना परिपक्व करतो. मी काळपाशाला (सर्वश्रेष्ठ) मानतो; तूही तो पाहण्यास योग्य आहेस.
17.1.4
इत्युक्तः स तु कौन्तेयः कालः काल इति ब्रुवन् ।
अन्वपद्यत तद्वाक्यं भ्रातुर्ज्येष्ठस्य धीमतः ॥ १७.१.४ ॥
असे सांगितल्यावर कुंतीपुत्र "काळ, काळ" असे म्हणत बुद्धिमान ज्येष्ठ बंधूचे ते वचन मान्य करता झाला.
17.1.5
अर्जुनस्य मतं ज्ञात्वा भीमसेनो यमौ तथा ।
अन्वपद्यन्त तद्वाक्यं यदुक्तं सव्यसाचिना ॥ १७.१.५ ॥
अर्जुनाचे मत जाणून भीमसेन व दोन यमज बंधूंनीही, सव्यसाची (अर्जुन) जे बोलला होता ते वचन मान्य केले.
17.1.6
ततो युयुत्सुमानाय्य प्रव्रजन्धर्मकाम्यया ।
राज्यं परिददौ सर्वं वैश्यापुत्रे युधिष्ठिरः ॥ १७.१.६ ॥
नंतर युयुत्सूला बोलावून, धर्माच्या इच्छेने प्रव्रज्या घेत युधिष्ठिराने वैश्यपुत्राच्या स्वाधीन सर्व राज्य सोपवले.
17.1.7
अभिंषिच्य स्वराज्ये च राजानं च परिक्षितम् ।
दुःखार्तश्चाब्रवीद्राजा सुभद्रां पाण्डवाग्रजः ॥ १७.१.७ ॥
आपल्या राज्यात राजा परिक्षितचा अभिषेक करून, दुःखाने पीडित पांडवांमधील थोरला राजा सुभद्रेला म्हणाला.
17.1.8
एष पुत्रस्य पुत्रस्ते कुरुराजो भविष्यति ।
यदूनां परिशेषश्च वज्रो राजा कृतश्च ह ॥ १७.१.८ ॥
हा तुझ्या पुत्राचा पुत्र कुरूंचा राजा होईल. यादवांमध्ये उरलेल्या वज्राला राजा केले आहे.
17.1.9
परिक्षिद्धास्तिनपुरे शक्रप्रस्थे च यादवः ।
वज्रो राजा त्वया रक्ष्यो मा चाधर्मे मनः कृथाः ॥ १७.१.९ ॥
परिक्षित हस्तिनापुरात आणि यादव वज्र इंद्रप्रस्थात राहील. राजा वज्राचे तुला रक्षण करायचे आहे; अधर्मात मन लावू नकोस.
17.1.10
इत्युक्त्वा धर्मराजाः स वासुदेवस्य धीमतः ।
मातुलस्य च वृद्धस्य रामदीनां तथैव च ॥ १७.१.१० ॥
असे बोलून धर्मराजाने बुद्धिमान वासुदेवासाठी, वृद्ध मामासाठी आणि बलराम आदींसाठीही तसेच केले.
17.1.11
भ्रातृभिः सह धर्मात्मा कृत्वोदकमतन्द्रितः ।
श्राद्धान्यद्दिश्य सर्वेषां चकार विदिवत्तदा ॥ १७.१.११ ॥
भावांसह धर्मात्म्याने आळस न करता उदकक्रिया करून, सर्वांसाठी श्राद्धे विधिपूर्वक केली.
17.1.12
द्वैपायनं नारदं च मार्कण्डेयं तपोधनम् ।
भारद्वाजं याज्ञवल्क्यं हरिमुद्दिश्य यत्नवान्।
अभोजयत्स्वादु भोज्यं कीर्तयित्वा च शार्ङ्गिणं ॥ १७.१.१२ ॥
द्वैपायन, नारद, तपोधन मार्कंडेय, भारद्वाज, याज्ञवल्क्य आणि हरी (कृष्ण) यांच्या उद्देशाने प्रयत्नपूर्वक स्वादिष्ट भोजन दिले; शार्ङ्गधारीचे कीर्तन केले.
17.1.13
ददौ रत्नानि वासांसि ग्रामानश्वान्रथांस्तथा ।
स्त्रियश्च द्विजमुख्येभ्यस्तदा शतसहस्रशः ॥ १७.१.१३ ॥
तेव्हा त्यांनी द्विजश्रेष्ठांना शेकडो-हजारोंच्या संख्येने रत्ने, वस्त्रे, गावे, घोडे, रथ आणि स्त्रिया दिल्या.
17.1.14
कृपमभ्यर्च्य च गुरुमथ पौरपुरस्कृतम् ।
आहूय भरतश्रेष्ठ संनिवेश्यासने तदा।
शिष्यं परिक्षितं तस्मै तदौ भरतसत्तमः ॥ १७.१.१४ ॥
नगरवासीयांनी पुढे केलेल्या गुरू कृपांची पूजा करून, हे भरतश्रेष्ठा, त्यांना आसनावर बसवून, तेव्हा भरतोत्तमाने आपला शिष्य परीक्षिताला त्यांच्या स्वाधीन केले.
17.1.15
ततस्तु प्रकृतीः सर्वाः समानाय्य युधिष्ठिरः ।
सर्वमाचष्ट राजर्षिकीर्षितमथात्मनः ॥ १७.१.१५ ॥
मग युधिष्ठिराने सर्व प्रजांना एकत्र करून, राजर्षी म्हणून आपला स्वतःचा संकल्प सर्व सांगितला.
17.1.16
ते श्रुत्वैव वचस्तस्य पौरजानपदा जनाः ।
भृशमुद्विग्रमनसो नाभ्यनन्दन्त तद्वचः ॥ १७.१.१६ ॥
त्याचे ते शब्द ऐकताच नगरवासी आणि ग्रामवासी लोक अत्यंत उद्विग्न मनाने त्या बोलण्यास संमती देईनात.
17.1.17
नैवं कर्तव्यमिति ते तदोचुस्तं जनाधिपम् ।
न च राजा तथाऽकार्षीत्कालपर्यायधर्मिवित् ॥ १७.१.१७ ॥
"असे करू नये" असे ते तेव्हा त्या जनाधिपाला म्हणाले; पण राजाने तसे केले नाही, कारण कालाच्या पर्यायांचे धर्म त्याला ठाऊक होते.
17.1.18
ततोऽनुमान्य धर्मात्मा पौरजानपदं जनम् ।
गमनाय मतिं चक्रे कृष्णस्य गमनादपि ॥ १७.१.१८ ॥
नंतर धर्मात्म्याने नगरवासी आणि ग्रामवासी लोकांची समजूत घालून, कृष्णाच्या प्रस्थानाबरोबरच स्वतःही प्रस्थान करण्याचा निश्चय केला.
17.1.19
वर्तमाने विवादे तु वास्तुविक्रयिणं प्रति ।
धनेच्छा युगपत्प्राप्ता क्षेत्रतस्वामिभूभृताम् ॥ १७.१.१९ ॥
जमीन विकणाऱ्याशी वाद चालू असताना, जमीनमालक आणि राजे यांच्यात एकाच वेळी धनाची इच्छा उत्पन्न झाली.
17.1.20
प्राप्तं कलियुगं ज्ञात्वा सहदेवो हसन्निव ।
राज्ञस्तु कथयामास धर्मो नष्टस्तु सङ्करः ॥ १७.१.२० ॥
कलियुग आले हे जाणून सहदेव हसल्यासारखा राजाला म्हणाला: धर्म नष्ट झाला आहे आणि वर्णसंकर झाला आहे.
17.1.21
श्रुत्वा तु दुर्मना राजा पर्याप्तं जीवनं मम ।
इति स्म राजा कौरव्यो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः।
उत्सृज्याभरणान्यङ्गाज्जगृहे वल्कलान्युत ॥ १७.१.२१ ॥
ते ऐकून खिन्न मनाच्या राजाने म्हटले, "माझे जीवन पुरे झाले." असे म्हणून कौरव राजा धर्मपुत्र युधिष्ठिराने अंगावरील अलंकार उतरवून वल्कल वस्त्रे धारण केली.
17.1.22
भीमार्जुनयमाश्चैव द्रौपदी च यशस्विनी ।
तथैव जगृहुः सर्वे वल्कलानि नराधिप ॥ १७.१.२२ ॥
भीम, अर्जुन, यमज बंधू आणि यशस्विनी द्रौपदी यांनीही तसेच सर्वांनी वल्कल वस्त्रे धारण केली. हे नराधिपा!
17.1.23
विधिवत्कारयित्वेष्टिं नैष्ठिकीं भरतर्षभ ।
समुत्सृज्याप्सु सर्वेऽग्नीन्प्रतस्थुर्नरपुङ्गवाः ॥ १७.१.२३ ॥
हे भरतर्षभा! विधिपूर्वक अंतिम यज्ञ करवून सर्व श्रेष्ठ पुरुषांनी अग्नींचे जलात विसर्जन करून प्रस्थान केले.
17.1.24
ततः प्ररुरुदुः सर्वाः स्त्रिंयो दृष्ट्वा नरोत्तमान् ।
प्रस्थितान्द्रौपदीषष्ठान्पुरा द्यूतजितान्यथा ॥ १७.१.२४ ॥
तेव्हा सर्व स्त्रिया द्रौपदीसह सहावे म्हणून निघालेल्या नरोत्तमांना पाहून मोठ्याने रडल्या, जसे पूर्वी द्यूतात हरून ते निघाले होते.
17.1.25
हर्षोऽभवच्च सर्वेषां भ्रातॄणां गमनं प्रति ।
युधिष्ठिरमतं ज्ञात्वा वृष्णिक्षयमवेक्ष्य च। ॥ १७.१.२५ ॥
युधिष्ठिराचा निश्चय जाणून आणि वृष्णिवंशाचा नाश पाहून सर्व भावांना प्रस्थानाबद्दल हर्ष झाला.
17.1.26
भ्रातरः पञ्च कृष्णा च षष्ठी श्वा चैव सप्तमः ।
आत्मना सप्तमो राजा निर्ययौ गजसाह्वयात्।
पौरैरनुगतो दूरं सर्वैरन्तःपुरैस्तथा ॥ १७.१.२६ ॥
पाच भाऊ, सहावी कृष्णा (द्रौपदी), सातवा एक कुत्रा; सातवा स्वतः राजा गजसाह्वयातून निघाला. नगरवासी आणि सर्व अंतःपुरही दूरवर त्यांच्या मागे गेले.
17.1.27
न चैनमशकत्कश्चिन्निवर्तस्वेति भाषितुम् ।
न्यवर्तन्त ततः सर्वे नरा नगरवासिनः ॥ १७.१.२७ ॥
'परत जा' असे त्याला कोणीही सांगू शकले नाही. तेव्हा सर्व नगरवासी परतले.
17.1.28
कृपप्रभृतयश्चैव युयुत्सुं पर्यवारयन् ।
विवेश गङ्गां कौरव्य उलूपी भुजगात्मजा ॥ १७.१.२८ ॥
कृप आदींनी युयुत्सूला वेढले. हे कौरवा, नागकन्या उलूपी गंगेत प्रविष्ट झाली.
17.1.29
चित्राङ्गदा ययौ चापि मणलूरपुरं प्रति ।
शिष्टाः परिक्षितं त्वन्या मातरः पर्यवारयन् ॥ १७.१.२९ ॥
चित्रांगदा मणलूर नगराकडे गेली. उरलेल्या माता आणि इतर स्त्रिया परीक्षिताभोवती राहिल्या.
17.1.30
पाण्डवाश्च महात्मानो द्रौपदी च यशस्विनी ।
कृतोपवासाः कौरव्य प्रययुः प्राङ्मुखास्ततः ॥ १७.१.३० ॥
महात्मा पांडव आणि यशस्विनी द्रौपदी उपवास करून, हे कौरवा, पूर्वाभिमुख होऊन निघाले.
17.1.31
योगयुक्ता महात्मानस्त्यागधर्ममुपेयुषः ।
अभिजग्मुर्बहून्देसान्सरितः सागरांस्तथा ॥ १७.१.३१ ॥
योगयुक्त त्या महात्म्यांनी त्यागधर्म स्वीकारून अनेक देश, नद्या आणि सागर ओलांडले.
17.1.32
युधिष्ठिरो ययावग्रे भीमस्तु तदनन्तरम् ।
अर्जुनस्तस्य चान्वेव यमौ चापि यथाक्रमम ॥ १७.१.३२ ॥
युधिष्ठिर पुढे गेला, त्यानंतर भीम; अर्जुन त्याच्या मागे आणि मग यमज बंधूही क्रमाने.
17.1.33
पृष्ठतस्तु वरारोहा श्यामा पद्मदलेक्षणा ।
द्रौपदी योषितांश्रेष्ठा ययौ भरतसत्तम। ॥ १७.१.३३ ॥
मागे सुंदर कटी असलेली, सावळ्या वर्णाची, कमळपाकळ्यांसारखे नेत्र असलेली द्रौपदी चालली — हे भरतश्रेष्ठा, स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ ती.
17.1.34
श्वा चैवानुयायावेकः प्रस्थितान्पाण्डवान्वनम् ।
क्रमेणि ते ययुर्वीरा लौहित्यं सलिलार्णवम् ॥ १७.१.३४ ॥
वनाकडे निघालेल्या पांडवांच्या मागे एक कुत्राही निघाला; ते वीर क्रमाने लौहित्य नदी आणि जलसागरापर्यंत पोहोचले.
17.1.35
गाण्डीवं तु धनुर्दिव्यं न मुमोच धनंजयः ।
रत्नलोभान्महाराज ते चाक्षय्ये महेषुधी ॥ १७.१.३५ ॥
परंतु धनंजयाने दिव्य गांडीव धनुष्य सोडले नाही. महाराजा, रत्नलोभामुळे त्याने ते अक्षय्य दोन मोठे भाते देखील सोडले नाहीत.
17.1.36
अग्निं ते ददृशुस्तत्र स्थितं शैलमिवाग्रतः ।
मार्गमावृत्य तिष्ठन्तं साक्षात्पुरुषविग्रहम् ॥ १७.१.३६ ॥
तेथे त्यांनी अग्नीला पाहिले — पर्वताप्रमाणे समोर उभा राहून, मार्ग अडवून, प्रत्यक्ष पुरुषरूपात असलेला.
17.1.37
ततो देवः स सप्तार्चिः पाण्डवानिदमब्रवीत् ।
भोभो पाण्डुसुता वीराः पावकं मां निबोधत ॥ १७.१.३७ ॥
तेव्हा सप्तार्चि देव पांडवांना म्हणाला: हे पांडुपुत्र वीरांनो, अग्नी असलेल्या मला ऐका.
17.1.38
युधिष्ठिर महाबाहो भीमसेन परंतप ।
अर्जुनाश्विसुतौ वीरौ निबोधत वचो मम ॥ १७.१.३८ ॥
हे महाबाहू युधिष्ठिरा, शत्रूंना तापविणाऱ्या भीमसेना, वीर अर्जुना, अश्विनीकुमारांचे वीर पुत्रांनो, माझे शब्द ऐका.
17.1.39
अहमग्निः कुरुश्रेष्ठा मया दग्धं च खाण्डवम् ।
अर्जुनस्य प्रभावेन तथा नारायणस्य च ॥ १७.१.३९ ॥
हे कुरुश्रेष्ठांनो, मीच अग्नी आहे. अर्जुनाच्या प्रभावाने आणि नारायणाच्या (कृष्णाच्या) साहाय्याने मी खांडववन जाळले.
17.1.40
अयं वः फल्गुनो भ्राता गाण्डीवं परमायुधम् ।
परित्यज्य वने यातु नानेनार्थोस्ति कश्चन ॥ १७.१.४० ॥
हा तुमचा बंधू फल्गुन (अर्जुन) आहे. गांडीव हे परम आयुध आहे. ते सोडून त्याने वनात जावे; आता त्याचा तुम्हाला काहीही उपयोग नाही.
17.1.41
चक्ररत्नं तु यत्कृष्णे स्थितमासीन्महात्मनि ।
गतं तच्च पुनर्हस्ते कालेनैष्यति तस्य ह ॥ १७.१.४१ ॥
महात्मा कृष्णाच्या ठायी असलेले चक्ररत्न निघून गेले आहे; योग्य काळी ते पुन्हा त्याच्या हाती येईल.
17.1.42
वरुणादाहृतं पूर्वं मयैतत्पार्थकारणात् ।
गाण्डीवं धनुषां श्रेष्ठं वरुणायैव दीयताम् ॥ १७.१.४२ ॥
पूर्वी पार्थाच्या (अर्जुनाच्या) कारणास्तव मी हे वरुणाकडून घेतले होते. धनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेले हे गांडीव वरुणालाच परत द्यावे.
17.1.43
ततस्ते भ्रातरः सर्वे धनंजयमचोदयन् ।
स जले प्राक्षिपच्चैतत्तथाऽक्षय्ये महेषुधी ॥ १७.१.४३ ॥
तेव्हा सर्व बंधूंनी धनंजयाला प्रेरित केले. त्याने हे आणि अक्षय्य अशी दोन मोठी भाथ्यांची जोडी पाण्यात फेकली.
17.1.44
ततोऽग्निर्भरतश्रेष्ठ तत्रैवान्तरधीयत ।
ययुस्च पाण्डवा वीरास्ततस्ते दक्षिणामुखाः ॥ १७.१.४४ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, तेव्हा अग्नी तिथेच अंतर्धान पावला. मग ते वीर पांडव दक्षिणेकडे तोंड करून निघाले.
17.1.45
ततस्ते तूत्तरेणैव तीरेण लवणांभसः ।
जग्मुर्भरतशार्दूल दिशं दक्षिणपश्चिमाम् ॥ १७.१.४५ ॥
मग ते लवणसागराच्या उत्तर किनाऱ्याने, हे भरतशार्दूला, दक्षिण-पश्चिम दिशेला गेले.
17.1.46
ततः पुनः समावृत्ताः पश्चिमां दिशमेव ते ।
ददृशुर्द्वारकां चापि सागरेण परिप्लुताम् ॥ १७.१.४६ ॥
मग ते पुन्हा पश्चिम दिशेकडे वळले आणि त्यांनी समुद्राने वेढलेली द्वारका पाहिली.
17.1.47
उदीचीं पुनरावृत्त्य ययुर्भरतसत्तमाः ।
प्रादक्षिण्यं चिकीर्षन्तः पृथिव्या योगधर्मिणः ॥ १७.१.४७ ॥
पुन्हा उत्तरेकडे वळून, पृथ्वीची प्रदक्षिणा करण्याची इच्छा धरणारे योगधर्मी भरतश्रेष्ठ निघून गेले.