Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 17.1

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

17.1.1

नारायणं नमस्कृत्यि नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
एवं वृष्ण्यन्धककुले श्रुत्वा मौसलमाहवम् ।
पाण्डवाः किमकुर्वन्त तथा कृष्णे दिवं गते ॥ १७.१.१ ॥

नारायण को नमस्कार करके, और नरश्रेष्ठ नर को, देवी सरस्वती और व्यास को, फिर जय का पाठ करना चाहिए। इस प्रकार वृष्णि और अन्धक वंश में हुए मौसल युद्ध को सुनकर, कृष्ण के स्वर्ग चले जाने पर, पाण्डवों ने क्या किया?

17.1.2

श्रुत्वैवं कौरवो राजा वृष्णीनां कदनं महत् ।
प्रस्थाने मतिमाधाय वाक्यमर्जुनमब्रवीत् ॥ १७.१.२ ॥

वृष्णियों के इस महान संहार को सुनकर, कौरव राजा (युधिष्ठिर) ने प्रस्थान का निश्चय करके अर्जुन से यह वचन कहा।

17.1.3

कालः पचति भतानि सर्वाण्येव महामते ।
कालपाशमहं मन्ये त्वमपि द्रष्टुमर्हसि ॥ १७.१.३ ॥

हे महामति, काल ही सभी प्राणियों को पकाता है। मैं काल के पाश को (ही सर्वोपरि) मानता हूँ, तुम भी इसे देखने योग्य हो।

17.1.4

इत्युक्तः स तु कौन्तेयः कालः काल इति ब्रुवन् ।
अन्वपद्यत तद्वाक्यं भ्रातुर्ज्येष्ठस्य धीमतः ॥ १७.१.४ ॥

इस प्रकार कहे जाने पर वह कुन्तीपुत्र (अर्जुन) "काल, काल" कहते हुए बुद्धिमान ज्येष्ठ भ्राता के उस वचन से सहमत हो गया।

17.1.5

अर्जुनस्य मतं ज्ञात्वा भीमसेनो यमौ तथा ।
अन्वपद्यन्त तद्वाक्यं यदुक्तं सव्यसाचिना ॥ १७.१.५ ॥

अर्जुन का मत जानकर भीमसेन और दोनों यमज भाइयों ने भी, जो सव्यसाची (अर्जुन) ने कहा था, उस वचन को स्वीकार कर लिया।

17.1.6

ततो युयुत्सुमानाय्य प्रव्रजन्धर्मकाम्यया ।
राज्यं परिददौ सर्वं वैश्यापुत्रे युधिष्ठिरः ॥ १७.१.६ ॥

तब युधिष्ठिर ने युयुत्सु को बुलाकर, धर्म की इच्छा से प्रव्रज्या लेते हुए, वैश्यापुत्र (युयुत्सु) को सारा राज्य सौंप दिया।

17.1.7

अभिंषिच्य स्वराज्ये च राजानं च परिक्षितम् ।
दुःखार्तश्चाब्रवीद्राजा सुभद्रां पाण्डवाग्रजः ॥ १७.१.७ ॥

अपने राज्य में राजा परिक्षित् का अभिषेक करके दुःख से पीड़ित पाण्डवों के अग्रज राजा ने सुभद्रा से कहा।

17.1.8

एष पुत्रस्य पुत्रस्ते कुरुराजो भविष्यति ।
यदूनां परिशेषश्च वज्रो राजा कृतश्च ह ॥ १७.१.८ ॥

यह तुम्हारे पुत्र का पुत्र कुरुओं का राजा होगा। और यादवों के शेषजन में वज्र को राजा बनाया गया है।

17.1.9

परिक्षिद्धास्तिनपुरे शक्रप्रस्थे च यादवः ।
वज्रो राजा त्वया रक्ष्यो मा चाधर्मे मनः कृथाः ॥ १७.१.९ ॥

परिक्षित् हस्तिनापुर में और यादव वज्र इन्द्रप्रस्थ में (रहेगा)। राजा वज्र की तुम्हें रक्षा करनी है, और अपना मन अधर्म में मत लगाना।

17.1.10

इत्युक्त्वा धर्मराजाः स वासुदेवस्य धीमतः ।
मातुलस्य च वृद्धस्य रामदीनां तथैव च ॥ १७.१.१० ॥

ऐसा कहकर धर्मराज ने बुद्धिमान वासुदेव के, अपने वृद्ध मामा के, बलराम आदि के (लिए) भी ऐसा ही (किया)।

17.1.11

भ्रातृभिः सह धर्मात्मा कृत्वोदकमतन्द्रितः ।
श्राद्धान्यद्दिश्य सर्वेषां चकार विदिवत्तदा ॥ १७.१.११ ॥

भाइयों के साथ धर्मात्मा (युधिष्ठिर) ने अनालस्य से जलांजलि देकर, सबके लिए श्राद्ध का उद्देश्य रखकर, तब विधिपूर्वक (श्राद्ध) किए।

17.1.12

द्वैपायनं नारदं च मार्कण्डेयं तपोधनम् ।
भारद्वाजं याज्ञवल्क्यं हरिमुद्दिश्य यत्नवान्।
अभोजयत्स्वादु भोज्यं कीर्तयित्वा च शार्ङ्गिणं ॥ १७.१.१२ ॥

द्वैपायन, नारद, तपोधन मार्कण्डेय, भारद्वाज, याज्ञवल्क्य, और हरि (कृष्ण) के उद्देश्य से यत्नपूर्वक (उन्होंने) स्वादिष्ट भोजन खिलाया, और शार्ङ्गधारी (कृष्ण) का कीर्तन किया।

17.1.13

ददौ रत्नानि वासांसि ग्रामानश्वान्रथांस्तथा ।
स्त्रियश्च द्विजमुख्येभ्यस्तदा शतसहस्रशः ॥ १७.१.१३ ॥

उन्होंने तब द्विजों में श्रेष्ठों को सैकड़ों-हज़ारों की संख्या में रत्न, वस्त्र, गाँव, घोड़े, रथ तथा स्त्रियाँ दीं।

17.1.14

कृपमभ्यर्च्य च गुरुमथ पौरपुरस्कृतम् ।
आहूय भरतश्रेष्ठ संनिवेश्यासने तदा।
शिष्यं परिक्षितं तस्मै तदौ भरतसत्तमः ॥ १७.१.१४ ॥

फिर कृप को सम्मानित करके, जिन्हें नगरवासियों ने आगे रखा था, और अपने गुरु को बुलाकर हे भरतश्रेष्ठ, आसन पर बिठाकर, तब भरतों में उत्तम ने अपने शिष्य परीक्षित को उन्हें सौंप दिया।

17.1.15

ततस्तु प्रकृतीः सर्वाः समानाय्य युधिष्ठिरः ।
सर्वमाचष्ट राजर्षिकीर्षितमथात्मनः ॥ १७.१.१५ ॥

फिर युधिष्ठिर ने समस्त प्रजाओं को एकत्र करके, राजर्षि के रूप में अपना संकल्प, जो उनके मन में था, सब कुछ कह सुनाया।

17.1.16

ते श्रुत्वैव वचस्तस्य पौरजानपदा जनाः ।
भृशमुद्विग्रमनसो नाभ्यनन्दन्त तद्वचः ॥ १७.१.१६ ॥

उनकी वह बात सुनते ही नगरवासी और ग्रामवासी लोग अत्यंत व्याकुल मन से उसकी उस बात से सहमत नहीं हुए।

17.1.17

नैवं कर्तव्यमिति ते तदोचुस्तं जनाधिपम् ।
न च राजा तथाऽकार्षीत्कालपर्यायधर्मिवित् ॥ १७.१.१७ ॥

"ऐसा नहीं करना चाहिए", ऐसा उन्होंने तब उस जनाधिप से कहा; किंतु राजा ने वैसा नहीं किया, क्योंकि वह काल के परिवर्तनशील धर्मों को जानता था।

17.1.18

ततोऽनुमान्य धर्मात्मा पौरजानपदं जनम् ।
गमनाय मतिं चक्रे कृष्णस्य गमनादपि ॥ १७.१.१८ ॥

तब धर्मात्मा युधिष्ठिर ने नगरवासियों और ग्रामवासियों को समझा-बुझाकर अपने प्रस्थान का निश्चय किया, कृष्ण के प्रस्थान के साथ-साथ भी।

17.1.19

वर्तमाने विवादे तु वास्तुविक्रयिणं प्रति ।
धनेच्छा युगपत्प्राप्ता क्षेत्रतस्वामिभूभृताम् ॥ १७.१.१९ ॥

विक्रेता के साथ विवाद चलते समय, भूमि के स्वामियों और राजाओं में एक साथ धन की इच्छा उत्पन्न हुई।

17.1.20

प्राप्तं कलियुगं ज्ञात्वा सहदेवो हसन्निव ।
राज्ञस्तु कथयामास धर्मो नष्टस्तु सङ्करः ॥ १७.१.२० ॥

कलियुग आ गया जानकर सहदेव मानो हँसते हुए राजा से बोले कि धर्म नष्ट हो गया है और वर्णसंकर फैल गया है।

17.1.21

श्रुत्वा तु दुर्मना राजा पर्याप्तं जीवनं मम ।
इति स्म राजा कौरव्यो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः।
उत्सृज्याभरणान्यङ्गाज्जगृहे वल्कलान्युत ॥ १७.१.२१ ॥

यह सुनकर दुखी मन वाले राजा बोले कि मेरा जीवन अब पर्याप्त है। यह कहकर कौरव राजा धर्मपुत्र युधिष्ठिर ने शरीर से आभूषण उतार दिए और वल्कल वस्त्र धारण कर लिए।

17.1.22

भीमार्जुनयमाश्चैव द्रौपदी च यशस्विनी ।
तथैव जगृहुः सर्वे वल्कलानि नराधिप ॥ १७.१.२२ ॥

भीम, अर्जुन और यमज तथा यशस्विनी द्रौपदी ने भी इसी प्रकार सब वल्कल वस्त्र धारण कर लिए। हे नराधिप!

17.1.23

विधिवत्कारयित्वेष्टिं नैष्ठिकीं भरतर्षभ ।
समुत्सृज्याप्सु सर्वेऽग्नीन्प्रतस्थुर्नरपुङ्गवाः ॥ १७.१.२३ ॥

हे भरतर्षभ! विधिपूर्वक अंतिम यज्ञ कराकर सब श्रेष्ठ नरों ने जल में अग्नियों को विसर्जित कर दिया और प्रस्थान किया।

17.1.24

ततः प्ररुरुदुः सर्वाः स्त्रिंयो दृष्ट्वा नरोत्तमान् ।
प्रस्थितान्द्रौपदीषष्ठान्पुरा द्यूतजितान्यथा ॥ १७.१.२४ ॥

तब सभी स्त्रियाँ नरोत्तमों को द्रौपदी सहित छठे के रूप में प्रस्थान करते देखकर फूट-फूटकर रोने लगीं, जैसे पहले द्यूत में पराजित होकर वे निकले थे।

17.1.25

हर्षोऽभवच्च सर्वेषां भ्रातॄणां गमनं प्रति ।
युधिष्ठिरमतं ज्ञात्वा वृष्णिक्षयमवेक्ष्य च। ॥ १७.१.२५ ॥

सब भाइयों को युधिष्ठिर का निश्चय जानकर और वृष्णिवंश का विनाश देखकर प्रस्थान की ओर हर्ष हुआ।

17.1.26

भ्रातरः पञ्च कृष्णा च षष्ठी श्वा चैव सप्तमः ।
आत्मना सप्तमो राजा निर्ययौ गजसाह्वयात्।
पौरैरनुगतो दूरं सर्वैरन्तःपुरैस्तथा ॥ १७.१.२६ ॥

पाँच भाई, छठी कृष्णा (द्रौपदी), और सातवाँ कुत्ता — सातवें स्वयं राजा युधिष्ठिर गजसाह्वय (हस्तिनापुर) से निकले। नगरवासियों और सारे अन्तःपुर ने दूर तक उनका अनुसरण किया।

17.1.27

न चैनमशकत्कश्चिन्निवर्तस्वेति भाषितुम् ।
न्यवर्तन्त ततः सर्वे नरा नगरवासिनः ॥ १७.१.२७ ॥

किसी में इतना साहस न हुआ कि उनसे कहे 'लौट जाइए'। तब सभी नगरवासी लौट पड़े।

17.1.28

कृपप्रभृतयश्चैव युयुत्सुं पर्यवारयन् ।
विवेश गङ्गां कौरव्य उलूपी भुजगात्मजा ॥ १७.१.२८ ॥

कृप आदि ने युयुत्सु को घेर लिया। हे कौरव, नागकन्या उलूपी गंगा में प्रवेश कर गई।

17.1.29

चित्राङ्गदा ययौ चापि मणलूरपुरं प्रति ।
शिष्टाः परिक्षितं त्वन्या मातरः पर्यवारयन् ॥ १७.१.२९ ॥

चित्राङ्गदा भी मणलूरपुर की ओर चली गई। शेष माताएँ, और अन्य स्त्रियाँ, परीक्षित को घेरकर रह गईं।

17.1.30

पाण्डवाश्च महात्मानो द्रौपदी च यशस्विनी ।
कृतोपवासाः कौरव्य प्रययुः प्राङ्मुखास्ततः ॥ १७.१.३० ॥

और महात्मा पाण्डव तथा यशस्विनी द्रौपदी उपवास करके, हे कौरव, पूर्व दिशा की ओर मुख करके प्रस्थान कर गए।

17.1.31

योगयुक्ता महात्मानस्त्यागधर्ममुपेयुषः ।
अभिजग्मुर्बहून्देसान्सरितः सागरांस्तथा ॥ १७.१.३१ ॥

योग में स्थित उन महात्माओं ने त्याग-धर्म को अपनाकर अनेक देशों, नदियों और समुद्रों तक यात्रा की।

17.1.32

युधिष्ठिरो ययावग्रे भीमस्तु तदनन्तरम् ।
अर्जुनस्तस्य चान्वेव यमौ चापि यथाक्रमम ॥ १७.१.३२ ॥

युधिष्ठिर आगे चले, उसके बाद भीम; अर्जुन उनके पीछे चले और फिर दोनों यमज भी क्रम से।

17.1.33

पृष्ठतस्तु वरारोहा श्यामा पद्मदलेक्षणा ।
द्रौपदी योषितांश्रेष्ठा ययौ भरतसत्तम। ॥ १७.१.३३ ॥

पीछे-पीछे वह श्यामवर्णा, कमल-पंखुड़ी जैसे नेत्रों वाली, सुंदर कटि वाली द्रौपदी चली — हे भरतश्रेष्ठ, स्त्रियों में सर्वोत्तम।

17.1.34

श्वा चैवानुयायावेकः प्रस्थितान्पाण्डवान्वनम् ।
क्रमेणि ते ययुर्वीरा लौहित्यं सलिलार्णवम् ॥ १७.१.३४ ॥

एक कुत्ता भी वन की ओर प्रस्थान करते पाण्डवों के पीछे-पीछे चला; क्रम से वे वीर लौहित्य और जलराशि के सागर तक पहुँचे।

17.1.35

गाण्डीवं तु धनुर्दिव्यं न मुमोच धनंजयः ।
रत्नलोभान्महाराज ते चाक्षय्ये महेषुधी ॥ १७.१.३५ ॥

परन्तु धनंजय ने दिव्य गाण्डीव धनुष नहीं छोड़ा। हे महाराज, रत्नों के लोभ से उन्होंने अक्षय्य दो बड़े तरकश भी नहीं त्यागे।

17.1.36

अग्निं ते ददृशुस्तत्र स्थितं शैलमिवाग्रतः ।
मार्गमावृत्य तिष्ठन्तं साक्षात्पुरुषविग्रहम् ॥ १७.१.३६ ॥

वहाँ उन्होंने अग्नि को देखा — मानो पर्वत के समान सामने खड़े हों, मार्ग को रोके हुए, साक्षात् पुरुष-रूप में स्थित।

17.1.37

ततो देवः स सप्तार्चिः पाण्डवानिदमब्रवीत् ।
भोभो पाण्डुसुता वीराः पावकं मां निबोधत ॥ १७.१.३७ ॥

तब सप्तज्वाला देवता ने पाण्डवों से यह कहा — हे पाण्डु के वीर पुत्रों, मुझ अग्नि को सुनो।

17.1.38

युधिष्ठिर महाबाहो भीमसेन परंतप ।
अर्जुनाश्विसुतौ वीरौ निबोधत वचो मम ॥ १७.१.३८ ॥

हे महाबाहु युधिष्ठिर, शत्रुओं को तपाने वाले भीमसेन, और वीर अर्जुन व अश्विनीकुमारों के पुत्र नकुल-सहदेव, मेरे वचन सुनो।

17.1.39

अहमग्निः कुरुश्रेष्ठा मया दग्धं च खाण्डवम् ।
अर्जुनस्य प्रभावेन तथा नारायणस्य च ॥ १७.१.३९ ॥

हे कुरुश्रेष्ठ, मैं अग्नि हूँ। मैंने अर्जुन के प्रभाव से और नारायण (कृष्ण) की सहायता से खाण्डव वन को जलाया था।

17.1.40

अयं वः फल्गुनो भ्राता गाण्डीवं परमायुधम् ।
परित्यज्य वने यातु नानेनार्थोस्ति कश्चन ॥ १७.१.४० ॥

यह तुम्हारा भाई फल्गुन (अर्जुन) है, और गाण्डीव परम आयुध है। इसे त्याग कर वन में जाने दो; अब इससे तुम्हारा कोई प्रयोजन नहीं है।

17.1.41

चक्ररत्नं तु यत्कृष्णे स्थितमासीन्महात्मनि ।
गतं तच्च पुनर्हस्ते कालेनैष्यति तस्य ह ॥ १७.१.४१ ॥

महात्मा कृष्ण में जो चक्ररत्न स्थित था, वह चला गया है; समय आने पर वह फिर उनके हाथ में आ जाएगा।

17.1.42

वरुणादाहृतं पूर्वं मयैतत्पार्थकारणात् ।
गाण्डीवं धनुषां श्रेष्ठं वरुणायैव दीयताम् ॥ १७.१.४२ ॥

पूर्व काल में पार्थ (अर्जुन) के लिए मैंने इसे वरुण से लिया था। धनुषों में श्रेष्ठ यह गाण्डीव अब वरुण को ही लौटा दिया जाए।

17.1.43

ततस्ते भ्रातरः सर्वे धनंजयमचोदयन् ।
स जले प्राक्षिपच्चैतत्तथाऽक्षय्ये महेषुधी ॥ १७.१.४३ ॥

तब सभी भाइयों ने धनंजय से आग्रह किया। उसने यह और दोनों अक्षय महान तरकश जल में फेंक दिए।

17.1.44

ततोऽग्निर्भरतश्रेष्ठ तत्रैवान्तरधीयत ।
ययुस्च पाण्डवा वीरास्ततस्ते दक्षिणामुखाः ॥ १७.१.४४ ॥

तब हे भरतश्रेष्ठ, अग्नि वहीं अन्तर्धान हो गया। फिर वे वीर पाण्डव दक्षिणमुख होकर चल पड़े।

17.1.45

ततस्ते तूत्तरेणैव तीरेण लवणांभसः ।
जग्मुर्भरतशार्दूल दिशं दक्षिणपश्चिमाम् ॥ १७.१.४५ ॥

फिर वे लवण-समुद्र के उत्तरी तट के साथ-साथ, हे भरतशार्दूल, दक्षिण-पश्चिम दिशा की ओर चले।

17.1.46

ततः पुनः समावृत्ताः पश्चिमां दिशमेव ते ।
ददृशुर्द्वारकां चापि सागरेण परिप्लुताम् ॥ १७.१.४६ ॥

फिर वे पुनः पश्चिम दिशा की ओर मुड़े, और उन्होंने समुद्र से आप्लावित द्वारका को भी देखा।

17.1.47

उदीचीं पुनरावृत्त्य ययुर्भरतसत्तमाः ।
प्रादक्षिण्यं चिकीर्षन्तः पृथिव्या योगधर्मिणः ॥ १७.१.४७ ॥

फिर वे उत्तर दिशा की ओर मुड़कर चले। पृथ्वी की प्रदक्षिणा करने की इच्छा रखने वाले, योगधर्म का पालन करने वाले भरतश्रेष्ठ वे चले गए।