महाभारत · अध्याय 17.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
17.2.1
ततस्ते नियतात्मान उदीचीं दिशमास्थिताः ।
ददृशुर्योगयुक्ताश्च हिमवन्तं महागिरिम् ॥ १७.२.१ ॥
तब वे संयमी आत्मा वाले उत्तर दिशा की ओर चले और योग में लीन होकर उन्होंने महान पर्वत हिमवान को देखा।
17.2.2
तं चाप्यतिक्रमन्तस्ते ददृशुर्वालुकार्णवम् ।
अवैक्षन्त महाशैलं मेरुं शिखरिणां वरम् ॥ १७.२.२ ॥
उसे पार करते हुए उन्होंने रेत के समुद्र को देखा, और शिखरवालों में श्रेष्ठ महान पर्वत मेरु को देखा।
17.2.3
तेषां तु गच्छतां शीघ्रं सर्वेषां योगधार्मिणाम् ।
याज्ञसेनी भ्रष्टयोगा निपपात महीतले ॥ १७.२.३ ॥
परंतु शीघ्र चलते हुए उन सब योगधर्मी जनों में से याज्ञसेनी (द्रौपदी) योग से भ्रष्ट होकर पृथ्वी पर गिर पड़ी।
17.2.4
तां तु प्रपतितां दृष्ट्वा भीमसेनो महाबलः ।
उवाच धर्मराजानं याज्ञसेनीमवेक्ष्य ह ॥ १७.२.४ ॥
उसे गिरी हुई देखकर महाबली भीमसेन ने धर्मराज से याज्ञसेनी की ओर देखते हुए कहा।
17.2.5
नाधर्मश्चरितः कश्चिद्राजपुत्र्या परंतप ।
कारणं किंनु तद्ब्रूहि यत्कृष्णा पतिता भुवि ॥ १७.२.५ ॥
हे परंतप! इस राजपुत्री ने कोई अधर्म नहीं किया था; तो फिर कृष्णा भूमि पर क्यों गिर पड़ी? उसका कारण बताइए।
17.2.6
पक्षपातो महानस्या विशेषेण धनंजये ।
तस्यैतत्फलमद्यैषा भुङ्क्ते पुरुषसत्तम ॥ १७.२.६ ॥
इसका अर्जुन (धनंजय) के प्रति विशेष रूप से बड़ा पक्षपात था। हे पुरुषश्रेष्ठ! उसी का फल आज यह भोग रही है।
17.2.7
एवमुक्त्वाऽनवेक्ष्यैनां ययौ भरतसत्तमः ।
समाधाय मनो धीमान्धर्मात्मा पुरुषर्षभः ॥ १७.२.७ ॥
ऐसा कहकर उसकी ओर बिना देखे भरतों में श्रेष्ठ, बुद्धिमान, धर्मात्मा, पुरुषों में वृषभ (युधिष्ठिर) ने मन को एकाग्र करके प्रस्थान किया।
17.2.8
सहदेवस्ततो विद्वान्निपपात महीतले ।
तं चापि पतितं दृष्ट्वा भीमो राजानमब्रवीत् ॥ १७.२.८ ॥
तब विद्वान सहदेव पृथ्वी पर गिर पड़ा। उसे गिरा हुआ देखकर भीम ने राजा से कहा।
17.2.9
योऽयमस्मासु सर्वेषु शुश्रूषुरनहंकृतः ।
सोयं माद्रवतीपुत्रः कस्मान्निपतितो भुवि ॥ १७.२.९ ॥
जो यह हम सबमें सेवा करने वाला और अहंकार-रहित है, वही माद्री का पुत्र यह क्यों पृथ्वी पर गिर पड़ा है?
17.2.10
आत्मनः सदृशं प्राज्ञं नैषोऽमन्यत कञ्चन ।
तेन दोषेण पतितो विद्वानेष नृपात्मजः ॥ १७.२.१० ॥
उसने अपने समान बुद्धिमान किसी को भी नहीं माना। उसी दोष से यह विद्वान, राजपुत्र गिर पड़ा है।
17.2.11
इत्युक्त्वा तं समुत्सृज्य सहदेवं ययौ तदा ।
भ्रातृभिः सह कौन्तेयः शुना चैव युधिष्ठिरः ॥ १७.२.११ ॥
यह कहकर सहदेव को छोड़ कर तब कौन्तेय युधिष्ठिर भाइयों के साथ और कुत्ते के साथ आगे चल दिए।
17.2.12
कृष्णं निपतितां दृष्ट्वा सहदेवं च पाण्डवम् ।
आर्तो बन्धुप्रियः शूरो नकुलो निपपात ह ॥ १७.२.१२ ॥
कृष्णा (द्रौपदी) और पाण्डुपुत्र सहदेव को गिरा हुआ देखकर बन्धुप्रिय, शूर नकुल दुख से पीड़ित होकर गिर पड़ा।
17.2.13
तस्मिन्निपतिते वीरे नकुले चारुदर्शने ।
पुनरेव तदा भीमो राजानमिदमब्रवीत् ॥ १७.२.१३ ॥
उस सुंदर रूप वाले वीर नकुल के गिर जाने पर भीम ने फिर उस समय राजा से यह कहा।
17.2.14
योऽयमक्षतधर्मात्मा भ्राता वचनकारकः ।
रूपेणाप्रतिमो लोके नकुलः पतितो भुवि ॥ १७.२.१४ ॥
यह निर्मल धर्मात्मा, आज्ञाकारी भाई, संसार में रूप में अनुपम नकुल धरती पर गिर पड़ा है।
17.2.15
इत्युक्तो भीमसेनेन प्रत्युवाच युधिष्ठिरः ।
नकुलं प्रति धर्मात्मा सर्वबुद्धिमतांवरः ॥ १७.२.१५ ॥
भीमसेन के इस प्रकार कहने पर सभी बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, धर्मात्मा युधिष्ठिर ने नकुल के विषय में उत्तर दिया।
17.2.16
रूपेणि मत्समो नास्ति कश्चिदित्यस्य दर्शनम् ।
अधिकश्चाहमेवैक इत्यस्य मनसि स्थितम् ॥ १७.२.१६ ॥
"रूप में मेरे समान कोई नहीं है" — यह उसका विचार था, और "मैं अकेला ही अधिक हूँ" — यह उसके मन में स्थित था।
17.2.17
नकुलः पतितस्तस्मादागच्छ त्वं वृकोदर ।
यस्य यद्विहितं वीर सोऽवश्यं तदुपाश्नुते ॥ १७.२.१७ ॥
नकुल गिर पड़ा है, इसलिए हे वृकोदर, तुम आओ। हे वीर, जिसके लिए जो विहित है, वह अवश्य उसी का फल पाता है।
17.2.18
तांस्तु प्रपतितान्दृष्ट्वा पाण्डवः श्वेतवाहनः ।
पपात शोकसंतप्तस्ततोनु परवीरहा ॥ १७.२.१८ ॥
उन सबको गिरा हुआ देखकर पाण्डु-पुत्र श्वेतवाहन (अर्जुन), शत्रु-वीरों का संहारक, शोक से संतप्त होकर तब गिर पड़ा।
17.2.19
तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे पतिते शक्रतेजसि ।
म्रियमाणे दुराधर्षे भीमो राजानमब्रवीत् ॥ १७.२.१९ ॥
उस पुरुषव्याघ्र के, इन्द्र के तेज वाले के गिर जाने पर और उस दुर्धर्ष के मरते समय भीम ने राजा से कहा।
17.2.20
अनृतं न स्मराम्यस्य स्वैरेष्वपि महात्मनः ।
अथ कस्य विकारोऽयं येनायं पतितो भुवि ॥ १७.२.२० ॥
मैं इस महात्मा का कोई असत्य वचन स्वैर बातों में भी स्मरण नहीं करता। तो यह किसका विकार है जिससे यह भूमि पर गिर पड़ा?
17.2.21
एकोहं निर्दहेयं वै शत्रूनित्यर्जुनोऽब्रवीत् ।
न च तत्कृतवानेष शूरमानी ततोपतत् ॥ १७.२.२१ ॥
"मैं अकेला ही शत्रुओं को जला दूँगा" ऐसा अर्जुन ने कहा था, परन्तु उसने वह किया नहीं; यह शूराभिमानी इसलिए गिर पड़ा।
17.2.22
अवमेने धनुर्ग्राहानेष सर्वांश्च फल्गुनः ।
तथा चैतन्न तु तथा कर्तव्यं भूतिमिच्छता ॥ १७.२.२२ ॥
यह फल्गुन अर्जुन सभी धनुर्धरों को तुच्छ समझता था। ऐसा ही यह भी था; किन्तु जो अपना कल्याण चाहता हो उसे ऐसा नहीं करना चाहिए।
17.2.23
इत्युक्त्वा प्रस्थितो राजा भीमोथ निपपात ह ।
पतितश्चाब्रवीद्भीमो धर्मराजं युधिष्ठिरम् ॥ १७.२.२३ ॥
ऐसा कहकर राजा (युधिष्ठिर) चल पड़े, तब भीम गिर पड़े; और गिरकर भीम ने धर्मराज युधिष्ठिर से कहा।
17.2.24
भोभो राजन्नवेक्षस्व पतितोहं प्रियस्तव ।
किंनिमित्तं च पतनं ब्रूहि मे यदि वेत्थ ह ॥ १७.२.२४ ॥
"हे राजन्! देखो, मैं गिर पड़ा हूँ, तुम्हारा प्रिय। यदि जानते हो तो बताओ, मेरे गिरने का क्या कारण है?"
17.2.25
अतिभुक्तं च भवता प्राणेन च विकत्थसे ।
अनवेक्ष्य परं पार्थ तेनासि पतितः क्षितौ ॥ १७.२.२५ ॥
हे पार्थ, तुमने अति भोग किया और प्राण के बल पर डींग हाँकती रहीं, दूसरों की परवाह न करके; इसीलिए तुम धरती पर गिर पड़ी हो।
17.2.26
इत्युक्त्वा तं महाबाहुर्जगामानवलोकयन् ।
श्वाप्येकोनुययौ यस्ते बहुशः कीर्तितो मया ॥ १७.२.२६ ॥
यह कहकर महाबाहु युधिष्ठिर उसकी ओर बिना देखे चले गए; और केवल एक कुत्ता भी उनके पीछे चला, जिसकी मैंने तुमसे बार-बार चर्चा की थी।