महाभारत · अध्याय 18.6
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
18.6.1
भगवन्केन विधिना श्रोतव्यं भारतं बुधैः ।
फलं किं के च देवाश्च पूज्या वै पारणेष्विह ॥ १८.६.१ ॥
हे भगवन्, बुद्धिमानों को भारत किस विधि से सुनना चाहिए? उसका फल क्या है, और समाप्ति के अवसरों पर कौन से देवता पूजनीय हैं?
18.6.2
देयं समाप्ते भगवन्किं च पर्वणिपर्वणि ।
वाचकः कीदृशश्चात्र एष्टव्यस्तद्ब्रवीहि मे ॥ १८.६.२ ॥
हे भगवन्, समाप्ति पर और प्रत्येक पर्व पर क्या दान देना चाहिए? और यहाँ वाचक कैसा होना चाहिए, उसे कैसे चुनना चाहिए? वह मुझे बताइए।
18.6.3
शृणु राजन्विधिमिमं फलं यच्चापि भारतात् ।
श्रुताद्भवति राजेन्द्र यत्त्वं मामनुपृच्छसि ॥ १८.६.३ ॥
हे राजन्, सुनो — यह विधि और जो फल भारत सुनने से प्राप्त होता है, वह भी; हे राजेन्द्र, जो तुम मुझसे पूछ रहे हो।
18.6.4
दिवि देवा महीपाल क्रीडार्थमवनिं गताः ।
कृत्वा कार्यमिदं चैव ततश्च दिवमागताः ॥ १८.६.४ ॥
हे महीपाल, स्वर्ग में देवता क्रीड़ा के लिए पृथ्वी पर गए थे; यह कार्य पूरा करके वे फिर स्वर्ग को लौट आए।
18.6.5
हन्त यत्ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व समाहितः ।
ऋषीणां देवतानां च सम्भवं वसुधातले ॥ १८.६.५ ॥
अब जो मैं तुमसे कहूँगा, उसे एकाग्र होकर सुनो — पृथ्वीतल पर ऋषियों और देवताओं की उत्पत्ति।
18.6.6
अत्र रुद्रास्तथा साध्या विश्वेदेवाश्च शाश्वताः ।
आदित्याश्चाश्विनौ देवौ लोकपाला महर्षयः ॥ १८.६.६ ॥
यहाँ रुद्र, साध्य, शाश्वत विश्वेदेव, आदित्य, दोनों अश्विनीकुमार देवता, लोकपाल और महर्षि भी (उत्पन्न हुए)।
18.6.7
गुह्यकाश्च सगन्धर्वा नागा विद्याधरास्तथा ।
सिद्धा धर्मः स्वयंभूश्च मुनिः कात्यायनो वरः ॥ १८.६.७ ॥
गुह्यक, गन्धर्वों सहित नाग और विद्याधर तथा सिद्ध, धर्म, स्वयंभू और श्रेष्ठ मुनि कात्यायन।
18.6.8
गिरयः सागरा नद्यस्तथैवाप्सरसां गणाः ।
ग्रहाः संवत्सराश्चैव अयनान्यृतवस्तथा ॥ १८.६.८ ॥
पर्वत, समुद्र, नदियाँ, उसी प्रकार अप्सराओं के समूह, ग्रह, वर्ष, अयन और ऋतुएँ।
18.6.9
स्थावरं जङ्गमं चैव जगत्सर्वं सुरासुरम् ।
भातरे भरतश्रेष्ठ एकस्थमिह दृश्यते ॥ १८.६.९ ॥
स्थावर और जंगम, और सारा जगत्, देव और असुर, हे भरतश्रेष्ठ! यहाँ सब एक में स्थित दिखाई देते हैं।
18.6.10
तेषां श्रुत्वा प्रतिष्ठानं नामकर्मानुकीर्तनात् ।
कृत्वाऽपि पातकं घोरं सद्यो मुच्येत मानवः ॥ १८.६.१० ॥
उनकी प्रतिष्ठा को सुनकर, उनके नाम और कर्मों का कीर्तन करने से, घोर पाप करके भी मनुष्य तत्काल मुक्त हो जाता है।
18.6.11
इतिहासमिमं श्रुत्वा यथावदनुपूर्वशः ।
संयतात्मा शुचिर्भूत्वा पारं गत्वा च भारते ॥ १८.६.११ ॥
इस इतिहास को यथावत् और क्रमशः सुनकर, संयत मन वाला और शुद्ध होकर, भारत (महाभारत) के पार पहुँचकर।
18.6.12
तेषां श्राद्धानि देयानि श्रुत्वा भारत भारतम् ।
ब्राह्मणेभ्यो यथाशक्त्या भक्त्या च भरतर्षभ ॥ १८.६.१२ ॥
उनके श्राद्ध दिए जाने चाहिए। हे भारत, भारत (महाभारत) को सुनकर, हे भरतर्षभ, ब्राह्मणों को यथाशक्ति और भक्ति से।
18.6.13
महादानानि देयानि रत्नानि विविधानि च ।
गावः कांस्योपदोहाश्च कन्याश्चैव स्वलङ्कृताः ॥ १८.६.१३ ॥
महादान देने चाहिए, विविध रत्न, गौएँ, काँसे के दोहन-पात्र और सुन्दर अलंकारों से सजी कन्याएँ भी।
18.6.14
सर्वकामगुणोपेता यानानि विविधानि च ।
कभवनानि विचित्राणि भूमिर्वासांसि काञ्चनम् ॥ १८.६.१४ ॥
सब मनोवांछित गुणों से युक्त विविध यान, विचित्र भवन, भूमि, वस्त्र और सोना भी (दान में देने चाहिए)।
18.6.15
वाहनानि च देयानि हया मत्ताश्च वारणाः ।
शयनं शिबिकाश्चैव स्यन्दनाश्च स्वलंकृताः ॥ १८.६.१५ ॥
वाहन भी देने चाहिए — घोड़े, मदमस्त हाथी, शय्याएँ, पालकियाँ और सुसज्जित रथ।
18.6.16
यद्यद्गृहे वरं किञ्चिद्यद्यदस्ति महद्वसु ।
तत्तद्देयं द्विजातिभ्य आत्मा दाराश्च सूनवः ॥ १८.६.१६ ॥
घर में जो कुछ भी उत्तम और जो भी महान धन है, वह सब ब्राह्मणों को देना चाहिए — यहाँ तक कि अपने आप को, पत्नियों को और पुत्रों को भी।
18.6.17
श्रद्धया परया युक्तं क्रमशस्तस्य पारगः ।
शक्तितः सुमना हृष्टः सुश्रूषुरविकल्पकः ॥ १८.६.१७ ॥
परम श्रद्धा से युक्त, क्रमशः उसके पारगामी, अपनी शक्ति के अनुसार, प्रसन्न मन और हर्षित, सेवा में तत्पर और अविचलित।
18.6.18
सत्यार्जवरतो दान्तः शुचिः शौचसमन्वितः ।
श्रद्धधानो जितक्रोधो यथा सिद्ध्यति तच्छृणु ॥ १८.६.१८ ॥
सत्य और सरलता में रत, संयमी, शुद्ध, पवित्रता से युक्त, श्रद्धावान, क्रोध को जीतने वाला — वह कैसे सिद्धि पाता है, वह सुनो।
18.6.19
शुचिः शीलान्विताचारः शुक्लवासा जितेन्द्रियः ।
संस्कृतः सर्वशास्त्रज्ञः श्रद्दधानोऽनसूयकः ॥ १८.६.१९ ॥
जो शुद्ध, शील और आचार से युक्त हो, श्वेत वस्त्र धारण करे, इन्द्रियों को जीत चुका हो, सुसंस्कृत हो, सभी शास्त्रों का ज्ञाता हो, श्रद्धावान् हो और ईर्ष्या से रहित हो।
18.6.20
रूपवान्सुभगो दान्तः सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
दानमानगृहीतश्च कार्यो भवति वाचकः ॥ १८.६.२० ॥
वाचक रूपवान्, सुन्दर, संयमी, सत्यवादी और इन्द्रियजयी हो, दान और सम्मान से सत्कृत हो, ऐसा होना चाहिए।
18.6.21
अविलम्बमनायस्तमद्रुतं धीरमुर्जितम् ।
असंसक्ताक्षरपदं स्वरभावसमन्वितम् ॥ १८.६.२१ ॥
बिना विलम्ब के, थकावट के बिना, जल्दबाज़ी के बिना, धीर और ओजस्वी ढंग से, अक्षरों और पदों को आपस में न मिलाते हुए, स्वर के उचित भाव से युक्त होकर।
18.6.22
त्रिषष्टिवर्णसंयुक्तमष्टस्थानसमीरितम् ।
वाचयेद्वाचकः स्वस्थः स्वासीनः सुसमाहितः ॥ १८.६.२२ ॥
तिरसठ वर्णों से युक्त, आठ स्थानों से उच्चरित पाठ को वाचक स्वस्थ और सुखपूर्वक बैठकर, भली प्रकार एकाग्र होकर पढ़े।
18.6.23
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् ॥ १८.६.२३ ॥
नारायण को नमस्कार करके, और नर तथा नरोत्तम को भी, तथा देवी सरस्वती को भी नमस्कार करके, तत्पश्चात् 'जय' का उच्चारण करे।
18.6.24
ईदृशाद्वाचकाद्राजञ्श्रुत्वा भारत भारतम् ।
नियमस्थः शुचिः श्रोता शृण्वन्स फलमश्नुते ॥ १८.६.२४ ॥
हे राजन्! हे भारत! ऐसे वाचक से भारत को सुनकर, नियमों में स्थित और शुद्ध श्रोता सुनता हुआ वह फल प्राप्त करता है।
18.6.25
पारणं प्रथमं प्राप्य द्विजान्कामैश्च तर्पयन् ।
आग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं वै लभते नरः ॥ १८.६.२५ ॥
पहला पारण पाकर, ब्राह्मणों को इच्छित वस्तुओं से तृप्त करने वाला मनुष्य अग्निष्टोम यज्ञ का फल प्राप्त करता है।
18.6.26
अप्सरोगणसंकीर्णं विमानं लभते महत् ।
प्रहृष्टः स तु देवैश्च दिवं याति समाहितः ॥ १८.६.२६ ॥
अप्सराओं के समूहों से भरा विशाल विमान वह प्राप्त करता है; प्रसन्न और एकाग्र होकर वह देवताओं सहित स्वर्ग को जाता है।
18.6.27
द्वितीयं पारणं प्राप्य सोतिरात्रफलं लभेत् ।
सर्वरत्नमयं दिव्यं विमानमधिरोहति ॥ १८.६.२७ ॥
दूसरा पारण पाकर वह अतिरात्र यज्ञ का फल प्राप्त करे; वह सर्वरत्नमय दिव्य विमान पर आरूढ़ होता है।
18.6.28
दिव्यमाल्यांबरधरो दिव्यगन्धविभूषितः ।
दिव्याङ्गदधरो नित्यं देवलोके महीयते ॥ १८.६.२८ ॥
दिव्य मालाएँ और वस्त्र धारण करने वाला, दिव्य सुगंध से विभूषित, दिव्य बाजूबंद पहने हुआ वह सदा देवलोक में सम्मानित होता है।
18.6.29
तृतीयं पारणं प्राप्य द्वादशाहफलं लभेत् ।
वसत्यमरसंकाशो वर्षाण्ययुतशो दिवि ॥ १८.६.२९ ॥
तीसरा पारण पाकर वह द्वादशाह यज्ञ का फल प्राप्त करे; देवताओं के समान होकर वह स्वर्ग में अयुतों वर्षों तक निवास करता है।
18.6.30
चतुर्थे वाजपेयस्य पञ्चमे द्विगुणं फलम् ।
उदितादित्यसंकाशं ज्वलन्तमनलोपमम् ॥ १८.६.३० ॥
चौथे पारण पर वाजपेय यज्ञ का फल, और पाँचवें पर उसका दुगुना फल मिलता है; वह उदित सूर्य के समान, अग्नि की भाँति प्रज्वलित होता है।
18.6.31
विमानं विबुधैः सार्धमारुह्य दिवि गच्छति ।
वर्षायुतानि भने शक्रस्य दिवि मोदते ॥ १८.६.३१ ॥
देवताओं के साथ विमान पर चढ़कर वह स्वर्ग में जाता है। इन्द्र के स्वर्ग में वह हजारों वर्षों तक आनन्द करता है।
18.6.32
षष्ठे द्विगुणमस्तीति सप्तमे त्रिगुणं फलम् ।
कैलासशिखराकारं वैदूर्यमणिवेदिकम् ॥ १८.६.३२ ॥
छठे में दुगुना फल है और सातवें में तिगुना फल। वह कैलास के शिखर के आकार का है, जिसकी वेदिका वैदूर्य मणियों की है।
18.6.33
परिक्षिप्तं च बहुधा मणिविद्रुमभूषितम् ।
विमानं समधिष्ठाय कामगं साप्सरोगणम् ॥ १८.६.३३ ॥
वह अनेक प्रकार से घिरा हुआ, मणियों और प्रवालों से सजा, इच्छानुसार गमन करने वाले विमान पर आरूढ़ होता है, अप्सराओं के समूह सहित।
18.6.34
सर्वांल्लोकान्विचरते द्वितीय इव भास्करः ।
अष्टमे राजसूयस्य पारणे लभते फलम् ॥ १८.६.३४ ॥
वह दूसरे सूर्य की भाँति सभी लोकों में विचरता है। आठवें राजसूय यज्ञ की पूर्णाहुति पर वह फल प्राप्त करता है।
18.6.35
चन्द्रोदयनिभं रम्यं विमानमधिरोहति ।
चन्द्ररश्मिप्रतीकाशैर्हयैर्युक्तं मनोजवैः ॥ १८.६.३५ ॥
चन्द्रोदय के समान सुन्दर विमान पर वह आरूढ़ होता है, जो चन्द्रकिरणों के समान उज्ज्वल, मन के वेग वाले घोड़ों से जुता है।
18.6.36
सेव्यमानो वरस्त्रीणां चन्द्रात्कान्ततरैर्मुखैः ।
मेखलानां निनादेन नूपुराणां च निःस्वनैः ॥ १८.६.३६ ॥
चन्द्रमा से भी सुन्दर मुखों वाली श्रेष्ठ स्त्रियों से वह सेवित होता है, मेखलाओं की ध्वनि और नूपुरों की झंकार के बीच।
18.6.37
अङ्के परमनारीणां सुखसुप्तो विबुध्यते ।
नवमे क्रतुराजस्य वाजिमेधस्य भारत ॥ १८.६.३७ ॥
परम नारियों की गोद में सुखपूर्वक सोया हुआ वह जागता है। हे भरतवंशी, क्रतुराज अश्वमेध के नौवें (दिन पर)।
18.6.38
काञ्चनस्तंभनिर्यूहवैदूर्यकृतवेदिकम् ।
जांबूनदमयैर्दिव्यैर्गवाक्षैः सर्वतो वृतम् ॥ १८.६.३८ ॥
स्वर्णस्तंभों और सजावटी निर्यूहों वाला, वैदूर्य से बनी वेदिकाओं वाला, जांबूनद स्वर्ण के बने दिव्य गवाक्षों से चारों ओर घिरा हुआ।
18.6.39
सेवितं चाप्सरःसङ्घैर्गन्धर्वैर्दिविचारिभिः ।
विमानं समधिष्ठाय श्रिया परमया ज्वलन् ॥ १८.६.३९ ॥
अप्सराओं के समूहों और आकाशचारी गंधर्वों से सेवित, उस विमान पर आरूढ़ होकर परम शोभा से दीप्तिमान।
18.6.40
दिव्यमाल्यांबरधरो दिव्यचन्दनरूषितः ।
मोदते दैवतैः सार्धं दिवि देव इवापरः ॥ १८.६.४० ॥
दिव्य माला और वस्त्र धारण किए, दिव्य चंदन से लेपित वह देवताओं के साथ आनंद करता है, स्वर्ग में मानो एक और देव हो।
18.6.41
दशमं पारणं प्राप्य द्विजातीनभिवन्द्य च ।
किङ्किणीजालनिर्घोषं पताकाध्वजशोभितम् ॥ १८.६.४१ ॥
दशवें पारण को पहुँचकर और द्विजातियों को प्रणाम करके, छोटी घंटियों के जाल की ध्वनि से गूँजता हुआ, पताकाओं और ध्वजों से सुशोभित (नगर)।
18.6.42
रत्नवेदिकसम्बाद्यं वैदूर्यमणितोरणम् ।
हेमजालपरिक्षिप्तं प्रवालवलभीमुखम् ॥ १८.६.४२ ॥
रत्नवेदिकाओं से भरा, वैदूर्य और मणियों के तोरणों वाला, स्वर्ण-जालों से घिरा हुआ, मूंगे से सजे द्वारमुखों वाला।
18.6.43
गन्धर्वैर्गीतकुशलैरप्सरोभिश्च शोभितम् ।
विमानं सुकृतावासं सुखेनैवोपपद्यते ॥ १८.६.४३ ॥
गन्धर्वों से, जो गीत में निपुण हैं, और अप्सराओं से सुशोभित वह विमान, पुण्यात्माओं का निवास, सुख से ही प्राप्त होता है।
18.6.44
मुकुटेनाग्निवर्णेन जांबूनदविभूषिणा ।
दिव्यचन्दनदिग्धाङ्गो दिव्यमाल्यविभूषितः ॥ १८.६.४४ ॥
अग्नि के समान वर्ण वाले, जाम्बूनद सुवर्ण से विभूषित मुकुट से युक्त, दिव्य चन्दन से लिप्त अंगों वाला, दिव्य मालाओं से अलंकृत (वह पुरुष)।
18.6.45
दिव्याँल्लोकान्विचरति दिव्यैर्भोगैः समन्वितः ।
विबुधानां प्रसादेन श्रिया परमया युतः ॥ १८.६.४५ ॥
दिव्य लोकों में विचरण करता है, दिव्य भोगों से युक्त; देवताओं की कृपा से परम श्री से सम्पन्न होकर।
18.6.46
अथ वर्षगणानेवं स्वर्गलोके महीयते ।
ततो गन्धर्वसहितः सहस्राण्येकविंशतिम् ॥ १८.६.४६ ॥
इस प्रकार वर्षों के समूह तक वह स्वर्गलोक में सम्मानित होता है; फिर गन्धर्वों के साथ इक्कीस हजार (वर्षों तक)।
18.6.47
पुरंदरपुरे रम्ये शक्रेण सह मोदते ।
दिव्ययानविमानेषु लोकेषु विविधेषु च ॥ १८.६.४७ ॥
पुरंदर (इन्द्र) की रमणीय नगरी में शक्र के साथ वह आनन्द मनाता है, दिव्य यानों और विमानों में तथा विविध लोकों में।
18.6.48
दिव्यनारीगणाकीर्णो निवसत्यमरो यथा ।
ततः सूर्यस्य भवने चन्द्रस्य भवने तथा ॥ १८.६.४८ ॥
दिव्य नारियों के समूहों से भरा हुआ, अमर की भाँति वह निवास करता है; फिर सूर्य के भवन में, और उसी प्रकार चन्द्र के भवन में।
18.6.49
शिवस्य भवने राजन्विष्णोर्याति सलोकताम् ।
एवमेतन्महाराज नात्र कार्या विचारणा। ॥ १८.६.४९ ॥
हे राजन्, वह शिव के भवन में या विष्णु के लोक को प्राप्त होता है। हे महाराज, यह ऐसा ही है, इसमें कोई संदेह नहीं करना चाहिए।
18.6.50
श्रद्दधानेन वै भाव्यमेवमाह गुरुर्मम ।
वाचकस्य तु दातव्यं मनसा यद्यदिच्छति ॥ १८.६.५० ॥
श्रद्धावान् होना चाहिए, ऐसा मेरे गुरु ने कहा है। और वाचक को जो-जो मन से चाहे, वह देना चाहिए।
18.6.51
हस्त्यश्वरथयानानि वाहनानि विशेषतः ।
कटके कुण्डले चैव ब्रह्मसूत्रं तथा परम् ॥ १८.६.५१ ॥
हाथी, घोड़े, रथ और यान, विशेषकर वाहन; कंगन, कुंडल, तथा श्रेष्ठ ब्रह्मसूत्र भी।
18.6.52
वस्त्रं चैव विचित्रं च गन्धं चैव विशेषतः ।
देववत्पूजयेत्तं तु विष्णुलोकमवाप्नुयात् ॥ १८.६.५२ ॥
विचित्र वस्त्र और विशेषकर सुगंध भी दे; और उसकी देवता के समान पूजा करे, तो वह विष्णु-लोक को प्राप्त होता है।
18.6.53
अतः परं प्रवक्ष्यामि यानि देयानि भारते ।
वाच्यमाने तु विप्रेभ्यो राजन्पर्वणिपर्वणि ॥ १८.६.५३ ॥
अब आगे मैं बताऊँगा कि भारत में क्या-क्या दान देना चाहिए, हे राजन्, जब ब्राह्मणों को प्रत्येक पर्व पर यह पाठ सुनाया जाए।
18.6.54
जातिं देशं च सत्यं च माहात्म्यं भरतर्षभ ।
धर्मं वृत्तिं च विज्ञाय क्षत्रियाणां नराधिप ॥ १८.६.५४ ॥
हे भरतर्षभ, जाति, देश, सत्य और महिमा को, तथा धर्म और जीविका को जानकर, हे नराधिप, क्षत्रियों के (विषय में)।
18.6.55
स्वस्ति वाच्य द्विजानादौ ततः कार्ये प्रवर्तिते ।
समाप्ते पर्वणि ततः स्वशक्त्या पूजयेद्द्विजान् ॥ १८.६.५५ ॥
पहले द्विजों से स्वस्ति का पाठ कराना चाहिए; फिर कार्य आरंभ होने पर, और पर्व समाप्त होने पर, अपनी शक्ति के अनुसार द्विजों का पूजन करना चाहिए।
18.6.56
आदौ तु वाचकं चैव वस्त्रगन्धसमन्वितम् ।
विधिवद्बोजयेद्राजन्मधुपायसमुत्तमम् ॥ १८.६.५६ ॥
पहले वाचक को भी वस्त्र और सुगंध से युक्त करना चाहिए; हे राजन्, विधिपूर्वक मधु और दूध की उत्तम खीर से भोजन कराना चाहिए।
18.6.57
ततो मूलफलप्रायं पायसं मधुसर्पिषा ।
आस्तीके भोजयेद्राजन्दद्याच्चैव गुडौदनम् ॥ १८.६.५७ ॥
फिर, हे राजन्, मुख्यतः मूल और फलों से बनी, मधु और घी के साथ पायस आस्तीक को भोजन कराना चाहिए, और गुड़ मिला भात भी देना चाहिए।
18.6.58
अपूपैश्चैव पूपैश्च मोदकैश्च समन्वितम् ।
सभापर्वणि राजेन्द्र हविष्यं भोजयेद्द्विजान् ॥ १८.६.५८ ॥
हे राजेन्द्र, सभा-पर्व में पूड़ों, पूपों और लड्डुओं के साथ पवित्र हविष्य भोजन से द्विजों को भोजन कराना चाहिए।
18.6.59
आरण्यके मूलफलैस्तर्पयेत्तु द्विजोत्तमान् ।
अरणीपर्व चासाद्य जलकुम्भान्प्रदापयेत् ॥ १८.६.५९ ॥
आरण्यक (कर्म) में मूल और फलों से श्रेष्ठ द्विजों को तृप्त करना चाहिए; और अरणी-पर्व पर पहुँचकर जल के कलश दिलवाने चाहिए।
18.6.60
तर्पणानि च मुख्यानि वन्यमूलफलानि च ।
सर्वकामगुणोपेतं विप्रेभ्योऽन्नं प्रदापयेत् ॥ १८.६.६० ॥
मुख्य तर्पण-द्रव्य तथा वन्य मूल और फल, और सब इच्छित गुणों से युक्त अन्न विप्रों को दिलवाना चाहिए।
18.6.61
विराटपर्वणि तथा वासांसि विविधानि च ।
उद्योगे भरतश्रेष्ठ सर्वकामगुणान्वितम् ॥ १८.६.६१ ॥
विराटपर्व में तथा विविध वस्त्र भी, और हे भरतश्रेष्ठ, उद्योगपर्व में सर्वकामगुणों से युक्त (भोजन दे)।
18.6.62
भोजनं भोजयेद्विप्रान्गन्धमाल्यैरलङ्कृतान् ।
भीष्मपर्वणि राजेन्द्र दत्त्वा यानमनुत्तमम् ॥ १८.६.६२ ॥
ब्राह्मणों को, गन्ध और मालाओं से अलंकृत करके, भोजन कराना चाहिए; हे राजेन्द्र, भीष्मपर्व में उत्तम यान देकर (भोजन कराना चाहिए)।
18.6.63
ततः सर्वगुणोपेतमन्नं दद्यात्सुसंस्कृतम् ।
द्रोणपर्वणि विप्रेभ्यो भोजनं परमार्चितम् ॥ १८.६.६३ ॥
फिर सभी गुणों से युक्त, भली-भाँति संस्कृत अन्न देना चाहिए; द्रोणपर्व में ब्राह्मणों को परम सम्मानपूर्वक भोजन (देना चाहिए)।
18.6.64
शराश्च देया राजेन्द्र चापान्यसिवरास्तथा ।
कर्णपर्वण्यपि तथा भोजनं सार्वकामिकम् ॥ १८.६.६४ ॥
हे राजेन्द्र, बाण और धनुष तथा उत्तम तलवारें भी देनी चाहिए; कर्णपर्व में भी उसी प्रकार सभी कामनाओं को पूर्ण करने वाला भोजन (देना चाहिए)।
18.6.65
विप्रेभ्यः संस्कृतं सम्यग्दद्यात्संयतमानसः ।
शल्यपर्वणि राजेन्द्र मोदकैः सगुडौदनैः ॥ १८.६.६५ ॥
संयतमन वाले को ब्राह्मणों को भली-भाँति संस्कृत (भोजन) देना चाहिए; हे राजेन्द्र, शल्यपर्व में मोदकों और गुड़-भात के साथ (देना चाहिए)।
18.6.66
अपूपैस्तर्पणैश्चैव सर्वमन्नं प्रदापयेत् ।
गदापर्वण्यपि तथा मुद्गमिश्रं प्रदापयेत् ॥ १८.६.६६ ॥
पूओं और पेय पदार्थों (तर्पण) के साथ सारा अन्न दिलवाना चाहिए; गदापर्व में भी उसी प्रकार मूँग मिले (अन्न) दिलवाना चाहिए।
18.6.67
स्त्रीपर्वणि तथा रत्नैस्तर्पयेत्तु द्विजोत्तमान् ।
घृतौदनं पुरस्ताच्च ऐषीके दापयेत्पुनः ॥ १८.६.६७ ॥
स्त्रीपर्व में भी इसी प्रकार रत्नों से श्रेष्ठ द्विजों को तृप्त करे। पहले घृतयुक्त ओदन और फिर ऐषीक (कर्म) में पुनः दान कराए।
18.6.68
ततः सर्वगुणोपेतमन्नं दद्यात्सुसंस्कृतम् ।
शान्तिपर्वण्यपि तथा हविष्यं भोजयेद्द्विजान् ॥ १८.६.६८ ॥
फिर सर्व गुणों से युक्त, भली प्रकार संस्कारित अन्न देना चाहिए। शान्तिपर्व में भी इसी प्रकार हविष्य (शुद्ध अन्न) से द्विजों को भोजन कराए।
18.6.69
आश्वमेधिकमासाद्य भोजनं सार्वकामिकम् ।
तथाऽऽश्रमनिवासे तु हविष्यं भोजयेद्द्विजान् ॥ १८.६.६९ ॥
अश्वमेध में पहुँचकर सब कामनाएँ पूर्ण करने वाला भोजन दे। इसी प्रकार आश्रमवास में भी हविष्य से द्विजों को भोजन कराए।
18.6.70
मौसले सार्वगुणिकं गन्धमाल्यानुलेपनम् ।
महाप्रास्थानिके तद्वत्सर्वकामगुणान्वितम् ॥ १८.६.७० ॥
मौसल (कर्म) में सर्वगुणयुक्त गन्ध, माला और अनुलेप (दान करे)। महाप्रस्थान में भी इसी प्रकार सब कामनाओं और गुणों से युक्त (दान करे)।
18.6.71
स्वर्गपर्वण्यपि तथा हविष्यं भोजयेद्द्विजान् ।
हरिवंशसमाप्तौ तु सहस्रं भोजयेद्द्विजान् ॥ १८.६.७१ ॥
स्वर्गपर्व में भी इसी प्रकार हविष्य से द्विजों को भोजन कराए। और हरिवंश की समाप्ति पर हज़ार द्विजों को भोजन कराए।
18.6.72
गामेकां निष्कसंयुक्तां ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।
तदर्धेनापि दातव्या दरिद्रेणापि पार्थिव ॥ १८.६.७२ ॥
एक गाय, निष्क (स्वर्णमुद्रा) सहित, ब्राह्मण को अर्पित करे। हे राजन्! दरिद्र भी उसका आधा दे सकता है।
18.6.73
प्रतिपर्वसमाप्तौ तु पुस्तकं वै विचक्षणः ।
सुवर्णेन च संयुक्तं वाचकाय निवेदयेत् ॥ १८.६.७३ ॥
प्रत्येक पर्व की समाप्ति पर विद्वान को चाहिए कि वह पुस्तक को सोने सहित वाचक को समर्पित करे।
18.6.74
हरिवंशे पर्वणि च पायसं तत्र भोजयेत् ।
पारणेपारणे राजन्यथावद्भरतर्षभ ॥ १८.६.७४ ॥
हरिवंश पर्व पर वहाँ खीर से भोजन कराना चाहिए, हे राजन्, हर पारण पर यथाविधि, हे भरतर्षभ।
18.6.75
समाप्य सर्वाः प्रयतः संहिताः शास्त्रकोविदः ।
शुभे देशे निवेश्याथ क्षौमवस्त्राभिसंवृताः ॥ १८.६.७५ ॥
सभी संहिताओं को पूरा करके, संयमी और शास्त्रज्ञ, शुभ स्थान पर उन्हें रखकर, फिर रेशमी वस्त्र धारण किए हुए।
18.6.76
शुक्लांबरधरः स्रग्वी सुचिर्भूत्वा स्वलङ्कृतः ।
अर्चयेत् यथान्यायं गन्धमाल्यैः पृथक्पृथक्। ॥ १८.६.७६ ॥
श्वेत वस्त्र धारण किए, माला पहने, शुद्ध होकर और भली भाँति अलंकृत होकर, यथान्याय गन्ध और मालाओं से प्रत्येक को अलग-अलग पूजे।
18.6.77
संहितापुस्तकान्राजन्प्रयतः सुसमाहितः ।
भक्ष्यैर्माल्यैस्च पेयैश्च कामैश्च विविधैः शुभैः ॥ १८.६.७७ ॥
हे राजन्, संहिता-पुस्तकों को संयमी और एकाग्र होकर भक्ष्य, माला, पेय, और विविध शुभ भोग-सामग्रियों से (पूजे)।
18.6.78
हिरण्यं च सुवर्णं च दक्षिणामथ दापयेत् ।
सर्वत्र त्रिपलं स्वर्णं दातव्यं प्रयतात्मना ॥ १८.६.७८ ॥
हिरण्य और सुवर्ण की दक्षिणा दिलानी चाहिए; सर्वत्र संयमी आत्मा को तीन पल सुवर्ण देना चाहिए।
18.6.79
तदर्धं पादशेषं वा वित्तशाठ्यविवर्जितम् ।
यद्यदेवात्मनोऽभीष्टं तत्तद्देयं द्विजातये ॥ १८.६.७९ ॥
उसका आधा या चौथाई भाग, धन-छल से रहित होकर, जो-जो अपने को प्रिय हो, वही द्विजाति को दान देना चाहिए।
18.6.80
सर्वथा तोषयेद्भक्त्या वाचकं गुरुमात्मनः ।
देवताः कीर्तयेत्सर्वा नरनारायणौ तथा ॥ १८.६.८० ॥
भक्ति से हर प्रकार से वाचक गुरु को प्रसन्न करे, और सभी देवताओं तथा नर-नारायण का कीर्तन करे।
18.6.81
ततो गन्धैश्च माल्यैश्च स्वलङ्कृत्य द्विजोत्तमान् ।
तर्पयेद्विविधैः कानैर्दानैश्चोच्चावचैस्तथा ॥ १८.६.८१ ॥
फिर सुगंध और मालाओं से भली-भाँति सजाकर श्रेष्ठ द्विजों को विविध भोजनों और नाना प्रकार के दानों से तृप्त करे।
18.6.82
अतिरात्रस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ।
प्राप्नुयाच्च क्रतुफलं तथा पर्वणिपर्वणि ॥ १८.६.८२ ॥
अतिरात्र यज्ञ का फल मनुष्य प्राप्त करता है, और हर पर्व पर यज्ञ का फल भी उसी प्रकार प्राप्त करे।
18.6.83
वाचको भरतश्रेष्ठ व्यक्ताक्षरपदस्वरः ।
भविष्यं श्रावयेद्विद्वाञ्भारतं भरतर्षभ ॥ १८.६.८३ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, वाचक को, जिसके अक्षर, पद और स्वर स्पष्ट हों, विद्वान होकर भविष्य-पर्व सहित भारत का श्रवण कराना चाहिए, हे भरतर्षभ।
18.6.84
भुक्तवत्सु द्विजेन्द्रेषु यथावत्सम्प्रदापयेत् ।
वाचकं भरतश्रेष्ठ भोजयित्वा स्वलंकृतम् ॥ १८.६.८४ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, द्विजेन्द्रों के भोजन कर लेने पर, भली-भाँति सजे हुए वाचक को भोजन कराकर यथावत् दान देना चाहिए।
18.6.85
वाचके परितुष्टे तु शुभा प्रीतिरनुत्तमा ।
ब्राह्मणेषु तु तुष्टेषु प्रसन्नाः सर्वदेवताः ॥ १८.६.८५ ॥
वाचक के संतुष्ट होने पर शुभ और उत्तम प्रीति होती है; ब्राह्मणों के संतुष्ट होने पर सभी देवता प्रसन्न होते हैं।
18.6.86
ततो हि वरणं कार्यं द्विजानां भरतर्षभ ।
सर्वकामैर्यथान्यायं साधुभिश्च पृथग्विधैः ॥ १८.६.८६ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, तब द्विजों का वरण करना चाहिए, यथोचित रीति से सभी इच्छित और अनेक प्रकार की उत्तम वस्तुओं के साथ।
18.6.87
इत्येषि विधिरुद्दिष्टो मया ते द्विपदांवर ।
श्रद्दधानेन वै भाव्यं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १८.६.८७ ॥
हे द्विपदों में श्रेष्ठ, यह विधि मैंने आपको बताई है; जो आप मुझसे पूछ रहे हैं, उसके लिए श्रद्धावान होना चाहिए।
18.6.88
भारश्रवणे राजन्पारणे च नृपोत्तम ।
सदा यत्नवता भाव्यं श्रेयस्तु परमिच्छता ॥ १८.६.८८ ॥
हे राजन्, हे नृपश्रेष्ठ, भारत-श्रवण में और उसके पारण में सदा यत्नवान होना चाहिए, जो परम कल्याण चाहता है।
18.6.89
भारतं शृणुयान्नित्यं भारतं परिकीर्तयेत् ।
भारतं भवने यस्य तस्य हस्तगतो जयः ॥ १८.६.८९ ॥
भारत को नित्य सुनना चाहिए, भारत का कीर्तन करना चाहिए; जिसके घर में भारत है, उसके हाथ में जय है।
18.6.90
भारतं परमं पुण्यं भारते विविधाः कथाः ।
भारतं सेव्यते देवैर्भारतं परमं पदम् ॥ १८.६.९० ॥
भारत परम पुण्य है; भारत में विविध कथाएँ हैं; भारत की सेवा देवता करते हैं; भारत परम पद है।
18.6.91
भारतं सर्वशास्त्राणामुत्तमं भरतर्षभ ।
भारतात्प्राप्यते मोक्षस्तत्त्वमेतद्ब्रवीमि तत् ॥ १८.६.९१ ॥
भारत सभी शास्त्रों में उत्तम है, हे भरतश्रेष्ठ। भारत से मोक्ष प्राप्त होता है, यह तत्त्व मैं कहता हूँ।
18.6.92
महाभारतमाख्यानं क्षितिं गां च सरस्वतीम् ।
ब्राह्मणान्केशवं चैव कीर्तयन्नावसीदति ॥ १८.६.९२ ॥
जो महाभारत की कथा, पृथ्वी, गाय, सरस्वती, ब्राह्मणों और केशव का कीर्तन करता है, वह कभी दुःख में नहीं डूबता।
18.6.93
वेदे रामायणे पुण्ये भारते भरतर्षभ ।
आदौ चान्ते च मध्ये च हरिः सर्वत्र गीयते ॥ १८.६.९३ ॥
वेद में, पवित्र रामायण में, और भारत में, हे भरतश्रेष्ठ, आरम्भ में, अन्त में और मध्य में सर्वत्र हरि का गान होता है।
18.6.94
यत्र विष्णुकथा दिव्याः श्रुतयश्च सनातनाः ।
तच्छ्रोतव्यं मनुष्येण परं पदमिहेच्छता ॥ १८.६.९४ ॥
जहाँ विष्णु की दिव्य कथाएँ और सनातन श्रुतियाँ हैं, उसे मनुष्य को सुनना चाहिए, जो यहाँ परम पद की इच्छा रखता है।
18.6.95
एतत्पवित्रं परममेतद्धर्मनिदर्शनम् ।
एतत्सर्वगुणोपेतं श्रोतव्यं भूतिमिच्छता ॥ १८.६.९५ ॥
यह परम पवित्र है, यह धर्म का निदर्शन है, यह सब गुणों से युक्त है; समृद्धि चाहने वाले को इसे सुनना चाहिए।
18.6.96
कायिकं वाचिकं चैव मनसा समुपार्जितम् ।
तत्सर्वं नाशमायाति तमः सूर्योदये यथा ॥ १८.६.९६ ॥
शरीर, वाणी और मन से जो कुछ अर्जित किया गया है, वह सब नष्ट हो जाता है, जैसे सूर्योदय पर अंधकार।
18.6.97
अष्टादशपुराणानां श्रवणाद्यत्फलं भवेत् ।
तत्फलं समवाप्नोति वैष्णवो नात्र संशयः ॥ १८.६.९७ ॥
अठारह पुराणों के श्रवण से जो फल प्राप्त होता है, वही फल वैष्णव प्राप्त करता है, इसमें संदेह नहीं।
18.6.98
स्त्रियश्च पुरुषाश्चैव वैष्णवं पदमाप्नुयुः ।
स्त्रीभिश्च पुत्रकामाभिः श्रोतव्यं वैष्णवं यशः ॥ १८.६.९८ ॥
स्त्रियाँ और पुरुष भी वैष्णव पद प्राप्त करें। पुत्र की कामना करने वाली स्त्रियों को भी विष्णु का यश सुनना चाहिए।
18.6.99
दक्षिणा चात्र देया वै निष्कपञ्चसुवर्णकम् ।
वाचकाय यथाशक्त्या यथोक्तं फलमिच्छता ॥ १८.६.९९ ॥
यहाँ वाचक को अपनी शक्ति के अनुसार दक्षिणा देनी चाहिए, पाँच निष्क सुवर्ण तक; जो कहे गए फल को चाहता है उसे यह करना चाहिए।
18.6.100
स्वर्णशृङ्गीं च कपिलां सवत्सां वस्त्रसंवृताम् ।
वाचकाय च दद्याद्धि आत्मनः श्रेय इच्छता ॥ १८.६.१०० ॥
जो अपना कल्याण चाहता है, उसे वाचक को स्वर्ण-सींगों वाली, बछड़े सहित, वस्त्रों से ढकी कपिला गाय देनी चाहिए।
18.6.101
अलङ्कारं प्रदद्याच्च पाण्योर्वै भरतर्षभ ।
कर्णस्याभरणं दद्याद्धनं चैव विशेषतः ॥ १८.६.१०१ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, हाथों के लिए अलंकार देना चाहिए; और कान के आभूषण तथा विशेष रूप से धन भी देना चाहिए।
18.6.102
भूमिदानं समादद्याद्वाचकाय नराधिप ।
भूमिदानसमं दानं न भूतं भविष्यति ॥ १८.६.१०२ ॥
हे नराधिप, वाचक को भूमिदान देना चाहिए। भूमिदान के समान कोई दान न हुआ है, न होगा।
18.6.103
शृणोति श्रावयेद्वाऽपि सततं चैव यो नरः ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो वैष्णवं पदमाप्नुयात् ॥ १८.६.१०३ ॥
जो मनुष्य सदा सुनता या सुनाता है, वह सभी पापों से मुक्त होकर वैष्णव पद को प्राप्त करता है।
18.6.104
पितॄनुद्धरते सर्वानेकादशसमुद्धवान् ।
आत्मानं ससुतं चैव स्त्रियं च भरतर्षभ ॥ १८.६.१०४ ॥
वह अपने ग्यारह पीढ़ियों में उत्पन्न सभी पितरों का उद्धार करता है, तथा स्वयं को, अपने पुत्रों को और पत्नी को भी, हे भरतश्रेष्ठ।
18.6.105
दशांशश्चैव होमोपि कर्तव्योत्र नराधिप ।
इदं मया तवाग्ने च प्रोक्तं सर्वं नरर्षभ ॥ १८.६.१०५ ॥
यहाँ दसवाँ भाग भी होम के रूप में करना चाहिए। हे नराधिप, यह सब मैंने तुमसे और अग्नि से कहा, हे नरश्रेष्ठ।