महाभारत · अध्याय 2.101
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.101.1
ततः सम्प्रस्थिते तत्र धर्मराजे तदा नृप ।
जनाः समन्ताद्द्रष्टुं तं समारुरुहुरातुराः ॥ २.१०१.१ ॥
हे राजा, तेव्हा धर्मराज तेथून निघाल्यावर लोक त्यांना पाहण्यासाठी आतुरतेने सर्व बाजूंनी चढले.
2.101.2
ततः प्रासादवर्याणि विमानशिखराणि च ।
गोपुराणि च सर्वाणि वृक्षानन्यांश्च सर्वशः ॥ २.१०१.२ ॥
मग उत्तम प्रासाद, विमानांची शिखरे, सर्व नगरद्वारे, वृक्ष आणि इतर सर्व ठिकाणे (लोकांनी भरून गेली).
2.101.3
अथाधिरुह्य सस्त्रीका उदासीना व्यलोकयन् ।
न हि रथ्यास्तदा शक्या गन्तुं ताश्च जनाकुलाः ॥ २.१०१.३ ॥
मग स्त्रियांसह वर वर चढून ते उदासीनपणे पाहू लागले, कारण तेव्हा लोकांनी भरलेल्या रस्त्यांवरून चालणे शक्य नव्हते.
2.101.4
आरुह्य स्मानतास्तत्र दीनाः पश्यन्ति पाण्डवान् ।
पदातिं वर्जितच्छत्रं चेलभूषणवर्जितम् ॥ २.१०१.४ ॥
तेथे चढून, नम्र आणि दीन लोक पाण्डवांना पाहतात—पायी चालत, छत्रीविना, वस्त्रे व अलंकारांविना.
2.101.5
वल्कलाजिनसंवीतं पार्थं दृष्ट्वा जनास्तदा ।
ऊचुर्बहुविधा वाचो भृशोपहतचेतसः ॥ २.१०१.५ ॥
वल्कले व मृगचर्म परिधान केलेल्या पार्थांना पाहून, मन अत्यंत दुखावलेले लोक अनेक प्रकारे बोलू लागले.
2.101.6
यं यान्तमनुयाति स्म चतुरङ्गबलं महत् ।
तमेकं कृष्णया सार्धमनुगच्छन्ति पाण्डवाः ॥ २.१०१.६ ॥
ज्यांच्या जाण्याच्या वेळी चतुरंगिणी प्रचंड सेना मागे चालत असे, त्यांनाच आज पाण्डव केवळ कृष्णेसह अनुसरत आहेत.
2.101.7
चत्वारो भ्रातरश्चैव धौम्यश्चैव पुरोहितः ।
भीमार्जुनौ वारयित्वा निकृत्या बद्धकार्मुकौ ॥ २.१०१.७ ॥
चार बंधू आणि पुरोहित धौम्यही, भीम व अर्जुन यांना अडवून, कपटाने धनुष्ये बांधून (चालले).
2.101.8
धर्म एवास्थितो येन त्यक्त्वा राज्यं महात्मना ।
या न शक्या पुरा द्रष्टुं भूतैराकाशगैरपि ॥ २.१०१.८ ॥
राज्य सोडून केवळ धर्माचा आश्रय घेतलेल्या त्या महात्म्याची; पूर्वी आकाशचारी प्राण्यांनाही जिला पाहता येत नसे.
2.101.9
तामद्य कृष्णां पश्यन्ति राजमार्गगता जनाः ।
अङ्गरागोचितां कृष्णां रक्तचन्दनसेविनीम् ॥ २.१०१.९ ॥
आज राजमार्गावरून जाणारे लोक त्या कृष्णेला पाहत आहेत; जी अंगरागासाठी योग्य होती, लाल चंदन वापरणारी.
2.101.10
वर्षमुष्णं च शीतं च नेष्यत्याशु विवर्णताम् ।
अद्य नूनं पृथा देवी सत्यमाविश्य भाषते ॥ २.१०१.१० ॥
पाऊस, उष्णता व थंडी तिचा रंग लवकरच फिका करतील. आज खरोखरच देवी पृथा सत्यात प्रवेश करून बोलत आहे.
2.101.11
पुत्रान्स्नुषां च देवी तु द्रष्टुमद्याथ नार्हति ।
निर्गुणस्यापि पुत्रस्य कथं स्याहुः स्वदर्शनम् ॥ २.१०१.११ ॥
देवी (पृथा) आज पुत्र व सुनेला पाहण्यास योग्य नाही. गुणहीन पुत्रालाही ती आपले दर्शन कसे देईल?
2.101.12
किम्पुनर्यस्य लोकोऽयं जितो वृत्तेन केवलम् ।
आनृशंस्यमनुक्रोशो धृतिः शीलं दमः शमः ॥ २.१०१.१२ ॥
तर ज्याचे हे जग केवळ आचरणाने जिंकले गेले आहे—अहिंसा, करुणा, धैर्य, शील, दम व शम यांनी—त्याबद्दल काय बोलावे.
2.101.13
पाण्डवं शोभयन्त्येते षड्गुणाः पुरुषोत्तमम् ।
तस्मादस्योपघातेन प्रजाः परमपीडिताः ॥ २.१०१.१३ ॥
हे सहा गुण पांडव पुरुषोत्तमाची शोभा वाढवतात; म्हणून त्याच्या हानीने प्रजा अत्यंत पीडित आहे.
2.101.14
औदकानीव सत्वानि ग्रीष्मे सलिलसङ्क्षयात् ।
पीडया पीडितं सर्वं जगदस्य जगत्पतेः ॥ २.१०१.१४ ॥
उन्हाळ्यात पाणी आटल्यावर जलचर प्राणी जसे पीडित होतात, तसे या जगत्पतीच्या पीडेने सारे जग पीडित झाले आहे.
2.101.15
मूलस्यैवोपघातेन वृक्षः पुष्पफलोपगः ।
मूलं ह्येष मनुष्याणां धर्मराजो महाद्युतिः ॥ २.१०१.१५ ॥
मुळालाच धक्का बसला तर फुलाफळांनी बहरलेला वृक्ष कोसळतो; हा महातेजस्वी धर्मराजच मनुष्यांचे मूळ आहे.
2.101.16
पुष्पं फलं च पत्रं च शाखास्तस्येतरे जनाः ।
ते भ्रातर इव क्षिप्रं सपुत्राः सहबान्धवाः ॥ २.१०१.१६ ॥
फूल, फळ, पाने आणि फांद्या — इतर लोक हे त्याचेच भाग आहेत; ते भावांप्रमाणे, पुत्र व बांधवांसह लवकरच (नष्ट होतील).
2.101.17
गच्छन्तमनुगच्छामो येन गच्छति पाण्डवः ।
उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि च गृहाणि च ॥ २.१०१.१७ ॥
पांडव जिथे जातो तिथे आपण त्याच्या मागे जातो; उद्याने, शेती आणि घरे सोडून.
2.101.18
एकदुःखसुखाः पार्थमनुयाम सुधार्मिकम् ।
समुच्छ्रितपताकानि परिध्वस्ताजिराणि च ॥ २.१०१.१८ ॥
सुखदुःख समान वाटून घेत, अत्यंत धार्मिक पार्थाच्या मागे आपण जाऊ; पताका उंच फडकत आहेत आणि अंगणे तुडवली गेली आहेत अशा स्थितीतही.
2.101.19
उपात्तधनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः ।
रजसाऽप्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः ॥ २.१०१.१९ ॥
धनधान्य हिरावून नेलेली, सर्व सार हरण केलेली, धुळीने झाकलेली, देवांनी सोडून दिलेली.
2.101.20
मूषकैः परिधावद्भिरुद्बलैरावृतानि च ।
अपेतोदकधूमानि हीनसंमार्जनानि च ॥ २.१०१.२० ॥
धावणाऱ्या बलवान उंदरांनी व्यापलेली, पाणी आणि धूर नसलेली, झाडलोट न झालेली.
2.101.21
प्रनष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च ।
दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च ॥ २.१०१.२१ ॥
बली, कर्म, यज्ञ, मंत्र, होम व जप नष्ट झालेली; दुष्काळाने मोडल्यासारखी, फुटक्या भांड्यांनी भरलेली.
2.101.22
अस्मत्त्यक्तानि वेश्मानि सौबलः प्रतिपद्यताम् ।
वनं नगरमेवास्तु येन गच्छन्ति पाण्डवाः ॥ २.१०१.२२ ॥
आमच्या सोडलेल्या घरांचा ताबा सौबल (शकुनी) घेवो; पांडव ज्या वनात जातात तेच नगर होवो.
2.101.23
अस्माभिश्च परित्यक्तं पुरं सम्पद्यतां वनम् ।
बिलानि दंष्ट्रिणः सर्वे वानि मृगपक्षिणः ॥ २.१०१.२३ ॥
आमचे सोडलेले नगर वन होवो; दाढाधारी सर्व प्राणी बिळांत, वनातील मृग-पक्षी तेथे राहोत.
2.101.24
त्यजन्त्वस्मद्भयाद्भीता गजाः सिंहा वनान्यपि ।
अनाक्रान्तं प्रपद्यन्तः सेवमानं त्यजन्तु च ॥ २.१०१.२४ ॥
आमच्या भयाने घाबरलेले हत्ती व सिंह वनेही सोडोत; अनाक्रांत वनांकडे जाऊन, पूर्वी सेवलेली ठिकाणे सोडोत.
2.101.25
तृणमांसफलादानां देशांस्त्यक्त्वा मृगद्विजाः ।
वयं पार्थैर्वने सम्यक्सह वत्स्याम निर्वृताः ॥ २.१०१.२५ ॥
गवत, मांस, फळे खाणारे हरिण आणि पक्षी आपले देश सोडून, आपण पांडवांसह अरण्यात सुखाने चांगले राहू.
2.101.26
इत्येवं विविधा वाचो नानाजनसमीरिताः ।
शुश्राव पार्थः श्रुत्वा च न विचक्रेऽस्य मानसम् ॥ २.१०१.२६ ॥
अशा प्रकारे अनेक लोकांनी उच्चारलेली विविध वचने पार्थाने ऐकली; ऐकूनही त्याने आपले मन त्यावर ठेवले नाही.
2.101.27
ततः प्रासादसंस्थास्तु समन्ताद्वै गृहे गृहे ।
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां चैव योषितः ॥ २.१०१.२७ ॥
तेव्हा राजवाड्यांच्या गच्चीवर उभ्या असलेल्या, चहूकडे घरोघरी असलेल्या ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र स्त्रियाही (पाहत होत्या).
2.101.28
गत्वा स्वगृहजालानि उत्पाट्यावरणानि च ।
ददृशुः पाण्डवान्दीनान्वल्कलाजिनवाससः ॥ २.१०१.२८ ॥
आपल्या घरांच्या जाळ्या आणि आवरणे दूर करून, जाऊन त्यांनी वल्कल व मृगाजिन वस्त्र नेसलेल्या दीन पांडवांना पाहिले.
2.101.29
कृष्णां त्वदृष्टपूर्वां तां व्रजन्तीं पद्भिरेव च ।
एकवस्त्रां रुदन्तीं तां मुक्तकेशीं रजस्वलाम् ॥ २.१०१.२९ ॥
पूर्वी कधीही न पाहिलेल्या कृष्णेला — पायी चालणाऱ्या, एकच वस्त्र नेसलेल्या, रडणाऱ्या, मोकळ्या केसांच्या, रजस्वला अवस्थेतील तिला (पाहिले).
2.101.30
दृष्ट्वा तदा स्त्रियः सर्वा विवर्णवदना भृशम् ।
विलप्य बहुधा मोहाद्दुःखशोकेन पीडिताः।
हाहा धिग्धिग्धिगित्युक्त्वा नेत्रैरश्रूण्यवर्तयन् ॥ २.१०१.३० ॥
तेव्हा ते पाहून सर्व स्त्रिया, चेहरे निस्तेज होऊन, दुःख-शोकाने अत्यंत पीडित होऊन, मोहाने अनेक प्रकारे विलाप करू लागल्या, "अरेरे! धिक्कार! धिक्कार! धिक्कार!" असे म्हणून डोळ्यांतून अश्रू ढाळू लागल्या.
2.101.31
जनस्याथ वजः श्रुत्वा स राजा भ्रातृभिः सह ।
उद्दिश्य वनावासाय प्रतस्थे कृतनिश्चयः ॥ २.१०१.३१ ॥
लोकांचा गलबला ऐकून तो राजा बंधूंसह वनवासासाठी दृढ निश्चय करून निघाला.
2.101.32
तस्मिन्सम्प्रस्थिते कृष्णा पृथां प्राप्य यशस्विनीम् ।
अपृच्छद्भृशदुःखार्ता याश्चान्यास्तत्र योषितः ॥ २.१०१.३२ ॥
तो निघाल्यावर, अत्यंत दुःखाने पीडित झालेल्या कृष्णेने यशस्विनी पृथेजवळ जाऊन विचारले; आणि तेथील इतर स्त्रियांनीही.
2.101.33
ततो निनादः सुमहान्पाण्डवान्तः पुरेऽभवत् ॥ २.१०१.३३ ॥
मग पांडवांच्या अंतःपुरात एक मोठा आक्रोश उठला.
2.101.34
कुन्ती च भृशशन्तप्ता द्रौपदीं प्रेक्ष्य गच्छतीम् ।
शोकविह्वलया वाचा कृच्छ्राद्वचनमब्रवीत् ॥ २.१०१.३४ ॥
अत्यंत संतप्त झालेल्या कुंतीने जाणाऱ्या द्रौपदीला पाहून, शोकाने विव्हळ झालेल्या वाणीने कष्टाने हे शब्द म्हटले.
2.101.35
वत्से शोको न ते कार्यः प्राप्येदं व्यसनं महत् ।
स्त्रीधर्माणामभिज्ञाऽसि शीलाचारवती तथा ॥ २.१०१.३५ ॥
बाळे, या मोठ्या संकटात येऊनही तुला शोक करू नये. स्त्रीधर्म तू चांगले जाणतेस, आणि शील व आचारांनी युक्तही आहेस.
2.101.36
न त्वां शन्देष्टुमर्हामि भर्तॄन्प्रति शुचिस्मिते ।
साध्वी गुणसमापन्ना भूषितं ते कुलद्वयम् ॥ २.१०१.३६ ॥
शुचिस्मिते, पतींविषयी तुला कठोर उपदेश करण्यास मी योग्य नाही. तू साध्वी आणि गुणसंपन्न आहेस; तुझ्यामुळे दोन्ही कुले शोभिवंत झाली आहेत.
2.101.37
सभाग्याः कुरवश्चेमे ये न दग्धास्त्वयाऽनघे ।
अरिष्टं व्रज पन्थानं मदनुध्यानबृंहिता ॥ २.१०१.३७ ॥
हे निर्दोष स्त्री! तुझ्याकडून जळले न गेलेले हे कुरू भाग्यवान आहेत. माझ्या चिंतनाने बलवान होऊन सुरक्षित मार्गाने जा.
2.101.38
भाविन्यर्थे हि सत्स्त्रीणां वैकृतं नोपजायते ।
गुरुधर्माभिगुप्ता च श्रेयः क्षिप्रमवप्स्यसि ॥ २.१०१.३८ ॥
हे भाग्यवती! सत्स्त्रियांच्या कार्यात विकार उत्पन्न होत नाही. गुरुजनांच्या धर्माने रक्षित झालेली तू लवकरच कल्याण मिळवशील.
2.101.39
सहदेवश्च मे पुत्रः सदाऽवेक्ष्यो वने वसन् ।
यथेदं व्यसनं प्राप्य नायं सीदेन्महामतिः ॥ २.१०१.३९ ॥
माझा पुत्र सहदेव वनात राहत असताना सदैव लक्ष देण्यास योग्य आहे, यामुळे या संकटात हा महामती दुःखी होऊ नये.
2.101.40
तथेन्युक्त्वा तु सा देवी स्रवन्नेत्रजलाविला ।
शोणिताक्तैकवसना मुक्तकेशी विनिर्ययौ ॥ २.१०१.४० ॥
"तसेच होवो" असे म्हणून ती देवी अश्रूंनी धूसर डोळ्यांनी, रक्ताने माखलेले एकच वस्त्र नेसून, मोकळ्या केसांनी बाहेर पडली.
2.101.41
तां क्रोशन्तीं पृथा दुःखादनुवव्राज गच्छतीम् ।
अथापश्यन्सुतान्सर्वान्हृताभरणवाससः ॥ २.१०१.४१ ॥
आक्रोश करत जाणाऱ्या तिच्या मागे पृथा दुःखाने गेली. तेव्हा तिने अलंकार आणि वस्त्रे हरण झालेले आपले सर्व पुत्र पाहिले.
2.101.42
रुरुचर्मावृततनून्ह्रिया किञ्चिदवाह्मुखान् ।
परैः परीतान्संहृष्टैः सुहृद्भिश्चानुशोचितान् ॥ २.१०१.४२ ॥
हरणाच्या कातड्याने शरीर झाकलेले, लज्जेने किंचित खाली झुकलेली तोंडे असलेले, आनंदी शत्रूंनी वेढलेले, मित्रांनीही शोक केलेले.
2.101.43
तदवस्थान्सुतान्सर्वानुपसृत्यातिवत्सला ।
स्वजमानाऽवदच्छेकात्तत्तद्विलपती बहु ॥ २.१०१.४३ ॥
त्या अवस्थेत असलेल्या सर्व पुत्रांजवळ जाऊन, अतिशय वात्सल्यमयी माता त्यांना कवटाळून दुःखाने अनेक प्रकारे विलाप करीत म्हणाली.
2.101.44
कथं सद्धर्मचारित्रान्वृत्तस्थितिविभूषितान् ।
अक्षुद्रान्दृढभक्तांश्च दैवतेज्यापरान्सदा ॥ २.१०१.४४ ॥
नेहमी सद्धर्माचे आचरण करणारे, उत्तम वर्तनाने शोभणारे, उदार, दृढ भक्ती असलेले आणि देवपूजेत सदैव तत्पर असलेले तुम्ही कसे (या स्थितीत आलात)?
2.101.45
व्यसनं वः समभ्यागात्कोऽयं विधिविपर्ययः ।
कस्यापध्यानजं चेदमागः पश्यामि वो धिया ॥ २.१०१.४५ ॥
तुमच्यावर हे संकट पूर्णपणे कोसळले आहे. हा नियतीचा कोणता उलटफेर? कोणाच्या शापातून हे उत्पन्न झाले, किंवा तुमचा कोणता अपराध याचे कारण आहे, हे मी बुद्धीने पाहते.
2.101.46
स्यात्तु मद्भाग्यदोषोऽयं याऽहं युष्मानजीजनम् ।
दुःखायासभुजोऽत्यर्थं युक्तानप्युत्तमैर्गुणैः ॥ २.१०१.४६ ॥
हा माझ्या दुर्दैवाचा दोष असेल, कारण उत्तम गुणांनी युक्त असूनही मी तुम्हांला असे जन्म दिले की तुम्ही अत्यंत दुःख आणि श्रम भोगणारे आहात.
2.101.47
कथं वत्स्यथ दुर्गेषु वने ऋद्धिविनाकृताः ।
वीर्यसत्वबलोत्साहतेजोभिरकृशाः कृशाः ॥ २.१०१.४७ ॥
वैभव गमावलेले तुम्ही दुर्गम अरण्यात कसे राहाल? पराक्रम, सत्त्व, बल, उत्साह आणि तेजात तुम्ही दुर्बल नव्हता, तरीही आता क्षीण झाला आहात.
2.101.48
यद्येवमहमज्ञास्यं वने वासं हि वो ध्रुवम् ।
शतशृङ्गान्मृते पाण्डौ नागमिष्यं गजाह्वयम् ॥ २.१०१.४८ ॥
तुम्हांला खरोखर अरण्यात वास करावा लागेल हे मला माहीत असते, तर पांडूच्या मृत्यूनंतर शतशृंगातून मी गजाह्वयाला (हस्तिनापुराला) गेले नसते.
2.101.49
धन्यं वः पितरं मन्ये तपोमेधान्वितं तथा ।
यः पुत्राधिमसम्प्राप्य स्वर्गेच्छामकरोत्प्रियाम् ॥ २.१०१.४९ ॥
तप आणि बुद्धीने युक्त असलेल्या तुमच्या पित्याला मी धन्य मानते; पुत्रप्राप्ती न होताही त्यांनी प्रिय स्वर्गाची इच्छा केली.
2.101.50
धन्यां चातीन्द्रियज्ञानामिमां प्राप्तां परां गतिम् ।
मन्ये तु माद्रीं धर्मज्ञां कल्याणीं सर्वथैव तु ॥ २.१०१.५० ॥
अतींद्रिय ज्ञानाने युक्त या स्त्रीने परम गती प्राप्त केली; तिला मी धन्य मानते. धर्म जाणणारी, सर्वप्रकारे कल्याणी माद्रीलाही मी तसेच मानते.
2.101.51
रत्या मत्या च गत्या च ययाऽहमभिसन्धिता ।
जीवितप्रियतां मह्यं धिङ्मां सङ्क्लेशभागिनीम् ॥ २.१०१.५१ ॥
रती, मती आणि गतीने मी बद्ध झाले; त्यामुळे मला जीवनाबद्दल प्रेम उरले. दुःखाची भागीदार अशा मला धिक्कार असो.
2.101.52
पुत्रका न विहास्ये वः कृच्छ्रलब्धान्प्रियान्सतः ।
साऽहं यास्यामि हि वनं हा कृष्णे किं जहासि माम्। ॥ २.१०१.५२ ॥
पुत्रांनो! कष्टाने मिळालेल्या प्रिय तुम्हाला मी सोडणार नाही; मीही वनात जाईन. अरे कृष्णे! तू मला का सोडतेस?
2.101.53
अन्तवत्यसुधर्मेऽस्मिन्धात्रा किं नु प्रमादतः ।
ममान्तो नैव विहितस्तेनायुर्न जहाति माम् ॥ २.१०१.५३ ॥
या नश्वर, श्वासयुक्त जीवनात विधात्याने प्रमादाने माझ्यासाठी अंत ठरवला नाही काय? म्हणूनच आयुष्य मला सोडत नाही.
2.101.54
हा कृष्ण द्वारकावासिन्क्वासि सङ्कर्षणानुज ।
कस्मान्न त्रायसे दुःखान्मां चेमांश्च नरोत्तमान् ॥ २.१०१.५४ ॥
अरे कृष्णा! द्वारकेत राहणाऱ्या, संकर्षणाच्या धाकट्या भावा, तू कुठे आहेस? मला आणि या नरोत्तमांना दुःखापासून का वाचवत नाहीस?
2.101.55
अनादिनिधनं ये त्वामनुध्यायन्ति वै नराः ।
तांस्त्वं पासीत्ययं वादः स गतो व्यर्थतां कथम् ॥ २.१०१.५५ ॥
जे मानव अनादि-अनंत अशा तुला ध्यातात, त्यांचे तू रक्षण करतोस — हे वचन कसे व्यर्थ झाले?
2.101.56
इमे सद्धर्ममाहात्म्ययशोवीर्यानुवर्तिनः ।
नार्हन्ति व्यसनं भोक्तुं नन्वेषां क्रियतां दया ॥ २.१०१.५६ ॥
हे सद्धर्म, महिमा, यश आणि वीर्य यांचे अनुयायी आहेत; यांना संकट भोगणे योग्य नाही. म्हणून यांच्यावर दया करावी.
2.101.57
सेयं नीत्यर्थविज्ञेषु कथमापदुपागता ।
स्थितेषु कुलनाथेषु कथमापदुपागता ॥ २.१०१.५७ ॥
नीती आणि कार्यज्ञान जाणणारे असताना हे संकट कसे आले? कुलनाथ विद्यमान असताना हे आपत्ती कशी आली?
2.101.58
हा पाण्डो हा महाराज क्वासि किं समुपेक्षसे ।
पुत्रान्विवास्यतः साधूनरिभिर्द्यूतनिर्जितान् ॥ २.१०१.५८ ॥
अरे पांडू! अरे महाराजा! तू कुठे आहेस? का उपेक्षा करतोस? द्यूतात शत्रूंनी जिंकलेल्या, वनवासात धाडल्या जाणाऱ्या सज्जन पुत्रांकडे?
2.101.59
सहदेव निवर्तस्व ननु त्वमसि मे प्रियः ।
शरीरादपि माद्रेय मां मा त्याक्षीः कुपुत्रवत् ॥ २.१०१.५९ ॥
सहदेवा! परत फीर — तू मला प्रिय आहेस, शरीरापेक्षाही प्रिय, माद्रीपुत्रा! दुष्ट पुत्राप्रमाणे मला सोडू नकोस.
2.101.60
व्रजन्तु ब्रातरस्तेऽमी यदि सत्याभिसन्धिनः ।
मत्परित्राणजं धर्ममिहैव त्वमवाप्नुहि ॥ २.१०१.६० ॥
तुझे हे बंधू सत्यप्रतिज्ञ असतील तर त्यांनी जावे; तू येथेच माझ्या रक्षणातून उत्पन्न होणारा धर्म प्राप्त कर.
2.101.61
एवं विपलतीं कुन्तीमभिवाद्य प्रणम्य च ।
पाण्डवा विगतानन्दा वनायैव प्रवव्रजुः ॥ २.१०१.६१ ॥
अशा प्रकारे विलाप करणाऱ्या कुंतीला अभिवादन आणि नमस्कार करून आनंदहीन झालेले पांडव वनाकडेच निघाले.
2.101.62
विदुरश्चापि तामार्तां कुन्तीमाश्वास्य हेतुभिः ।
प्रावेशयद्गृहं क्षत्ता स्वयमार्ततरः शनैः ॥ २.१०१.६२ ॥
विदुरानेही त्या दुःखी कुंतीला युक्तिवादाने समजावून, स्वतः अधिक दुःखी असूनही, हळूहळू घरात नेले.
2.101.63
धार्तराष्ट्रस्त्रिस्ताश्च निखिलेनोपलभ्य तत् ।
गमनं परिकर्षं च कृष्णाया द्यूतमण्डले ॥ २.१०१.६३ ॥
धृतराष्ट्राच्या पुत्रांनी ते सर्व पूर्णपणे जाणले—पांडवांचे प्रस्थान आणि द्यूतमंडपात कृष्णेला ओढून आणण्याची घटना.
2.101.64
रुरुदुः सुस्वनं सर्वा विनिन्दन्त्यः कुरून्भृशम् ।
दध्युश्च सुचिरं कालं करासक्तमुखाम्बुजाः ॥ २.१०१.६४ ॥
त्या सर्वजणी मोठ्याने रडल्या, कुरुंची फार निंदा करत; बराच वेळ हातांवर कमलासारखी मुखे टेकवून चिंतेत बसून राहिल्या.
2.101.65
राजा च धृतराष्ट्रस्तु पुत्राणामनयं तदा ।
ध्यायन्नुद्विग्नहृदयो न शान्तिमधिजग्मिवान् ॥ २.१०१.६५ ॥
राजा धृतराष्ट्रही तेव्हा पुत्रांच्या अन्यायाचा विचार करत, अस्वस्थ मनाने शांती मिळवू शकला नाही.
2.101.66
स चिन्तयन्ननेकाग्रः शोकव्याकुलचेतनः ।
क्षत्तुः सम्प्रेषयामास शीघ्रमागम्यतामिति ॥ २.१०१.६६ ॥
तो एकाग्रता नसलेला, शोकाने व्याकुल मनाने विचार करत, क्षत्त्याला (विदुराला) 'लवकर यावे' असा निरोप पाठवता झाला.
2.101.67
ततो जगाम विदुरो धृतराष्ट्रनिवेशनम् ।
तं पर्यपृच्छत्संविग्नो धृतराष्ट्रो जनाधिपः ॥ २.१०१.६७ ॥
तेव्हा विदुर धृतराष्ट्राच्या निवासस्थानी गेला. उद्विग्न झालेल्या जनाधिप धृतराष्ट्राने त्याला विचारले.