ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 2.101
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.101.1
ततः सम्प्रस्थिते तत्र धर्मराजे तदा नृप ।
जनाः समन्ताद्द्रष्टुं तं समारुरुहुरातुराः ॥ २.१०१.१ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ସେତେବେଳେ ଧର୍ମରାଜ ସେଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଆତୁର ହୋଇ ଚାରିଆଡ଼ୁ ଉପରକୁ ଚଢ଼ିଲେ।
2.101.2
ततः प्रासादवर्याणि विमानशिखराणि च ।
गोपुराणि च सर्वाणि वृक्षानन्यांश्च सर्वशः ॥ २.१०१.२ ॥
ତା'ପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାସାଦ, ବିମାନର ଶିଖର, ସମସ୍ତ ନଗରଦ୍ୱାର, ଗଛ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ସର୍ବତ୍ର (ଲୋକରେ ଭରିଗଲା)।
2.101.3
अथाधिरुह्य सस्त्रीका उदासीना व्यलोकयन् ।
न हि रथ्यास्तदा शक्या गन्तुं ताश्च जनाकुलाः ॥ २.१०१.३ ॥
ତା'ପରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଉପରକୁ ଚଢ଼ି ସେମାନେ ଉଦାସୀନ ହୋଇ ଚାହିଁଲେ, କାରଣ ସେତେବେଳେ ଲୋକପୂର୍ଣ୍ଣ ରାସ୍ତାରେ ଚାଲିବା ସମ୍ଭବ ନଥିଲା।
2.101.4
आरुह्य स्मानतास्तत्र दीनाः पश्यन्ति पाण्डवान् ।
पदातिं वर्जितच्छत्रं चेलभूषणवर्जितम् ॥ २.१०१.४ ॥
ସେଠାରେ ଚଢ଼ି, ନମ୍ର ଓ ଦୀନ ଲୋକମାନେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି—ପାଦରେ ଚାଲୁଥିବା, ଛତ୍ରହୀନ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାରହୀନ।
2.101.5
वल्कलाजिनसंवीतं पार्थं दृष्ट्वा जनास्तदा ।
ऊचुर्बहुविधा वाचो भृशोपहतचेतसः ॥ २.१०१.५ ॥
ବଳ୍କଳ ଓ ମୃଗଚର୍ମ ପରିହିତ ପାର୍ଥମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆହତ ଲୋକମାନେ ନାନା ପ୍ରକାରେ କଥା କହିଲେ।
2.101.6
यं यान्तमनुयाति स्म चतुरङ्गबलं महत् ।
तमेकं कृष्णया सार्धमनुगच्छन्ति पाण्डवाः ॥ २.१०१.६ ॥
ଯାହାଙ୍କ ଯିବା ସମୟରେ ଚତୁରଙ୍ଗ ମହାସେନା ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲା, ତାଙ୍କୁ ଆଜି ପାଣ୍ଡବମାନେ କେବଳ କୃଷ୍ଣା ସହିତ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି।
2.101.7
चत्वारो भ्रातरश्चैव धौम्यश्चैव पुरोहितः ।
भीमार्जुनौ वारयित्वा निकृत्या बद्धकार्मुकौ ॥ २.१०१.७ ॥
ଚାରି ଭାଇ ଏବଂ ପୁରୋହିତ ଧୌମ୍ୟ ମଧ୍ୟ, ଭୀମ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ରୋକି, ପ୍ରତାରଣାରେ ଧନୁ ବାନ୍ଧି (ଚାଲିଲେ)।
2.101.8
धर्म एवास्थितो येन त्यक्त्वा राज्यं महात्मना ।
या न शक्या पुरा द्रष्टुं भूतैराकाशगैरपि ॥ २.१०१.८ ॥
ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି କେବଳ ଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା ସେହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ; ଯାହାକୁ ପୂର୍ବେ ଆକାଶଚାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖି ପାରୁ ନଥିଲେ।
2.101.9
तामद्य कृष्णां पश्यन्ति राजमार्गगता जनाः ।
अङ्गरागोचितां कृष्णां रक्तचन्दनसेविनीम् ॥ २.१०१.९ ॥
ଆଜି ରାଜପଥରେ ଯାଉଥିବା ଲୋକେ ସେହି କୃଷ୍ଣାଙ୍କୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି; ଯିଏ ଅଙ୍ଗରାଗ ଯୋଗ୍ୟ, ରକ୍ତଚନ୍ଦନ ସେବନକାରିଣୀ ଥିଲେ।
2.101.10
वर्षमुष्णं च शीतं च नेष्यत्याशु विवर्णताम् ।
अद्य नूनं पृथा देवी सत्यमाविश्य भाषते ॥ २.१०१.१० ॥
ବର୍ଷା, ଗରମ ଓ ଶୀତ ତାଙ୍କର ରଙ୍ଗକୁ ଶୀଘ୍ର ମଳିନ କରିଦେବେ। ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ଦେବୀ ପୃଥା ସତ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି କହୁଛନ୍ତି।
2.101.11
पुत्रान्स्नुषां च देवी तु द्रष्टुमद्याथ नार्हति ।
निर्गुणस्यापि पुत्रस्य कथं स्याहुः स्वदर्शनम् ॥ २.१०१.११ ॥
ଦେବୀ (ପୃଥା) ଆଜି ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଓ ପୁତ୍ରବଧୂଙ୍କୁ ଦେଖିବାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ଗୁଣହୀନ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେ କିପରି ନିଜ ଦର୍ଶନ ଦେବେ?
2.101.12
किम्पुनर्यस्य लोकोऽयं जितो वृत्तेन केवलम् ।
आनृशंस्यमनुक्रोशो धृतिः शीलं दमः शमः ॥ २.१०१.१२ ॥
ଆହୁରି କ'ଣ କହିବା, ଯାହାର ଏହି ଲୋକ କେବଳ ଆଚରଣରେ ଜିତା ଯାଇଛି—ଅହିଂସା, କରୁଣା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ଶୀଳ, ଦମ ଓ ଶମରେ।
2.101.13
पाण्डवं शोभयन्त्येते षड्गुणाः पुरुषोत्तमम् ।
तस्मादस्योपघातेन प्रजाः परमपीडिताः ॥ २.१०१.१३ ॥
ଏହି ଛଅଟି ଗୁଣ ପାଣ୍ଡବ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଶୋଭାଳୀ କରେ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଅହିତରେ ପ୍ରଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡ଼ିତ।
2.101.14
औदकानीव सत्वानि ग्रीष्मे सलिलसङ्क्षयात् ।
पीडया पीडितं सर्वं जगदस्य जगत्पतेः ॥ २.१०१.१४ ॥
ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଜଳ ଶୁଖିଗଲେ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେପରି ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେହିପରି ଏହି ଜଗତ୍ପତିଙ୍କ ପୀଡ଼ାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ପୀଡ଼ିତ।
2.101.15
मूलस्यैवोपघातेन वृक्षः पुष्पफलोपगः ।
मूलं ह्येष मनुष्याणां धर्मराजो महाद्युतिः ॥ २.१०१.१५ ॥
ମୂଳରେ ଆଘାତ ହେଲେ ଫୁଲ-ଫଳଯୁକ୍ତ ବୃକ୍ଷ ପଡ଼ିଯାଏ; ଏହି ମହାଦ୍ୟୁତି ଧର୍ମରାଜ ହିଁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ମୂଳ।
2.101.16
पुष्पं फलं च पत्रं च शाखास्तस्येतरे जनाः ।
ते भ्रातर इव क्षिप्रं सपुत्राः सहबान्धवाः ॥ २.१०१.१६ ॥
ଫୁଲ, ଫଳ, ପତ୍ର ଓ ଶାଖା — ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ତାହାରିସବୁ ଅଂଶ; ସେମାନେ ଭାଇମାନଙ୍କ ପରି, ପୁତ୍ର ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହ ଶୀଘ୍ର (ନଷ୍ଟ ହେବେ)।
2.101.17
गच्छन्तमनुगच्छामो येन गच्छति पाण्डवः ।
उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि च गृहाणि च ॥ २.१०१.१७ ॥
ପାଣ୍ଡବ ଯେଉଁଠାକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଆମେ ତାଙ୍କ ପଛେ ଯାଉ; ଉଦ୍ୟାନ, କ୍ଷେତ ଓ ଗୃହ ଛାଡ଼ି।
2.101.18
एकदुःखसुखाः पार्थमनुयाम सुधार्मिकम् ।
समुच्छ्रितपताकानि परिध्वस्ताजिराणि च ॥ २.१०१.१८ ॥
ସୁଖ-ଦୁଃଖ ସମାନ ଭାବେ ବାଣ୍ଟି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧାର୍ମିକ ପାର୍ଥଙ୍କ ପଛେ ଆମେ ଯିବୁ; ପତାକା ଉଚ୍ଚରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଓ ଅଗଣା ଦଳିତ ଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ।
2.101.19
उपात्तधनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः ।
रजसाऽप्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः ॥ २.१०१.१९ ॥
ଧନଧାନ୍ୟ ହରଣ ହୋଇଥିବା, ସମସ୍ତ ସାର ଅପହୃତ, ଧୂଳିରେ ଆବୃତ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିତ୍ୟକ୍ତ।
2.101.20
मूषकैः परिधावद्भिरुद्बलैरावृतानि च ।
अपेतोदकधूमानि हीनसंमार्जनानि च ॥ २.१०१.२० ॥
ଦୌଡ଼ୁଥିବା ବଳବାନ ମୂଷାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଜଳ ଓ ଧୂଆଁ ରହିତ, ଝାଡୁ ଦିଆଯାଇ ନ ଥିବା।
2.101.21
प्रनष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च ।
दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च ॥ २.१०१.२१ ॥
ବଳି, କର୍ମ, ଯଜ୍ଞ, ମନ୍ତ୍ର, ହୋମ ଓ ଜପ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା; ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ଭାଙ୍ଗିଥିବା ପରି, ଭଙ୍ଗା ପାତ୍ରବିଶିଷ୍ଟ।
2.101.22
अस्मत्त्यक्तानि वेश्मानि सौबलः प्रतिपद्यताम् ।
वनं नगरमेवास्तु येन गच्छन्ति पाण्डवाः ॥ २.१०१.२२ ॥
ଆମେ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଗୃହ ସୌବଳ (ଶକୁନି) ଗ୍ରହଣ କରୁ; ପାଣ୍ଡବମାନେ ଯେଉଁ ବନକୁ ଯାଆନ୍ତି ତାହା ହିଁ ନଗର ହେଉ।
2.101.23
अस्माभिश्च परित्यक्तं पुरं सम्पद्यतां वनम् ।
बिलानि दंष्ट्रिणः सर्वे वानि मृगपक्षिणः ॥ २.१०१.२३ ॥
ଆମେ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ନଗର ବନ ହେଉ; ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଧାରୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଗର୍ତ୍ତରେ, ବନର ମୃଗ-ପକ୍ଷୀ ସେଠାରେ ରହନ୍ତୁ।
2.101.24
त्यजन्त्वस्मद्भयाद्भीता गजाः सिंहा वनान्यपि ।
अनाक्रान्तं प्रपद्यन्तः सेवमानं त्यजन्तु च ॥ २.१०१.२४ ॥
ଆମ ଭୟରେ ଭୀତ ହାତୀ ଓ ସିଂହମାନେ ବନକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ; ଅନାକ୍ରାନ୍ତ ବନକୁ ଯାଇ, ସେବିତ ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ।
2.101.25
तृणमांसफलादानां देशांस्त्यक्त्वा मृगद्विजाः ।
वयं पार्थैर्वने सम्यक्सह वत्स्याम निर्वृताः ॥ २.१०१.२५ ॥
ତୃଣ, ମାଂସ, ଫଳ ଖାଉଥିବା ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ନିଜ ଦେଶ ତ୍ୟାଗ କରି, ଆମେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସହିତ ବନରେ ଭଲ ଭାବରେ ସୁଖରେ ରହିବା।
2.101.26
इत्येवं विविधा वाचो नानाजनसमीरिताः ।
शुश्राव पार्थः श्रुत्वा च न विचक्रेऽस्य मानसम् ॥ २.१०१.२६ ॥
ଏପରି ଅନେକ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୁହାଯାଇଥିବା ବିବିଧ କଥା ପାର୍ଥ ଶୁଣିଲେ; ଶୁଣି ମଧ୍ୟ ସେ ନିଜ ମନ ସେଥିରେ ଲଗାଇଲେ ନାହିଁ।
2.101.27
ततः प्रासादसंस्थास्तु समन्ताद्वै गृहे गृहे ।
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां चैव योषितः ॥ २.१०१.२७ ॥
ତାପରେ ପ୍ରାସାଦ ଛାତ ଉପରେ ଠିଆ ହୋଇଥିବା, ଚାରିପାଖରେ ଘରେ ଘରେ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ (ଦେଖୁଥିଲେ)।
2.101.28
गत्वा स्वगृहजालानि उत्पाट्यावरणानि च ।
ददृशुः पाण्डवान्दीनान्वल्कलाजिनवाससः ॥ २.१०१.२८ ॥
ନିଜ ଘରର ଝରକା ଜାଲି ଓ ଆବରଣ ଉଠାଇ, ଯାଇ ସେମାନେ ବଲ୍କଳ ଓ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା ଦୀନ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
2.101.29
कृष्णां त्वदृष्टपूर्वां तां व्रजन्तीं पद्भिरेव च ।
एकवस्त्रां रुदन्तीं तां मुक्तकेशीं रजस्वलाम् ॥ २.१०१.२९ ॥
ପୂର୍ବେ କେବେ ନ ଦେଖାଯାଇଥିବା କୃଷ୍ଣାଙ୍କୁ — ପାଦରେ ଚାଲୁଥିବା, ଗୋଟିଏ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, କାନ୍ଦୁଥିବା, ଖୋଲା କେଶ ଥିବା, ରଜସ୍ୱଳା ଅବସ୍ଥାର ତାଙ୍କୁ (ଦେଖିଲେ)।
2.101.30
दृष्ट्वा तदा स्त्रियः सर्वा विवर्णवदना भृशम् ।
विलप्य बहुधा मोहाद्दुःखशोकेन पीडिताः।
हाहा धिग्धिग्धिगित्युक्त्वा नेत्रैरश्रूण्यवर्तयन् ॥ २.१०१.३० ॥
ତାହା ଦେଖି ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ମୁଖ ମଳିନ ହୋଇ, ଦୁଃଖ ଶୋକରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ମୋହବଶତଃ ନାନା ପ୍ରକାରେ ବିଳାପ କରି, "ହାୟ! ଧିକ୍ ଧିକ୍ ଧିକ୍!" କହି ଆଖିରୁ ଲୁହ ବହାଇଲେ।
2.101.31
जनस्याथ वजः श्रुत्वा स राजा भ्रातृभिः सह ।
उद्दिश्य वनावासाय प्रतस्थे कृतनिश्चयः ॥ २.१०१.३१ ॥
ଲୋକଙ୍କ ଭିଡ଼ର କଥା ଶୁଣି ସେ ରାଜା ଭାଇମାନଙ୍କ ସହିତ, ବନବାସ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ନେଇ ଯାତ୍ରା କଲେ।
2.101.32
तस्मिन्सम्प्रस्थिते कृष्णा पृथां प्राप्य यशस्विनीम् ।
अपृच्छद्भृशदुःखार्ता याश्चान्यास्तत्र योषितः ॥ २.१०१.३२ ॥
ସେ ଚାଲିଗଲା ପରେ, ଅତି ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତା କୃଷ୍ଣା ଯଶସ୍ୱିନୀ ପୃଥାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ପଚାରିଲେ; ଏବଂ ସେଠାକାର ଅନ୍ୟ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ।
2.101.33
ततो निनादः सुमहान्पाण्डवान्तः पुरेऽभवत् ॥ २.१०१.३३ ॥
ତହିଁ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଏକ ମହା ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଉଠିଲା।
2.101.34
कुन्ती च भृशशन्तप्ता द्रौपदीं प्रेक्ष्य गच्छतीम् ।
शोकविह्वलया वाचा कृच्छ्राद्वचनमब्रवीत् ॥ २.१०१.३४ ॥
ଅତି ସନ୍ତପ୍ତା କୁନ୍ତୀ ଯାଉଥିବା ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶୋକରେ ବିହ୍ୱଳ ସ୍ୱରରେ କଷ୍ଟରେ ଏହି ବାକ୍ୟ କହିଲେ।
2.101.35
वत्से शोको न ते कार्यः प्राप्येदं व्यसनं महत् ।
स्त्रीधर्माणामभिज्ञाऽसि शीलाचारवती तथा ॥ २.१०१.३५ ॥
ଝିଅ, ଏହି ମହା ବିପଦ ପାଇ ତୁମେ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତୁମେ ନାରୀଧର୍ମ ଭଲ ଭାବେ ଜାଣ, ଏବଂ ଶୀଳ ଓ ଆଚାରବତୀ ମଧ୍ୟ।
2.101.36
न त्वां शन्देष्टुमर्हामि भर्तॄन्प्रति शुचिस्मिते ।
साध्वी गुणसमापन्ना भूषितं ते कुलद्वयम् ॥ २.१०१.३६ ॥
ହେ ଶୁଚିସ୍ମିତା, ତୁମ ସ୍ୱାମୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କଠୋର ଉପଦେଶ ଦେବାକୁ ମୁଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ତୁମେ ସାଧ୍ୱୀ ଓ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନା; ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ କୁଳ ଶୋଭିତ।
2.101.37
सभाग्याः कुरवश्चेमे ये न दग्धास्त्वयाऽनघे ।
अरिष्टं व्रज पन्थानं मदनुध्यानबृंहिता ॥ २.१०१.३७ ॥
ହେ ନିଷ୍ପାପା! ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ ହୋଇନଥିବା ଏହି କୁରୁମାନେ ଭାଗ୍ୟବାନ। ମୋ ଚିନ୍ତନରେ ବଳବାନ ହୋଇ ନିରାପଦ ପଥରେ ଯାଅ।
2.101.38
भाविन्यर्थे हि सत्स्त्रीणां वैकृतं नोपजायते ।
गुरुधर्माभिगुप्ता च श्रेयः क्षिप्रमवप्स्यसि ॥ २.१०१.३८ ॥
ହେ ଭାଗ୍ୟବତୀ! ସତୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିକାର ଜନ୍ମେ ନାହିଁ। ଗୁରୁଜନଙ୍କ ଧର୍ମରେ ସୁରକ୍ଷିତ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର କଲ୍ୟାଣ ପାଇବ।
2.101.39
सहदेवश्च मे पुत्रः सदाऽवेक्ष्यो वने वसन् ।
यथेदं व्यसनं प्राप्य नायं सीदेन्महामतिः ॥ २.१०१.३९ ॥
ମୋ ପୁତ୍ର ସହଦେବ ବନରେ ବାସ କରିବା ସମୟରେ ସର୍ବଦା ଯତ୍ନ ନେବାର ଯୋଗ୍ୟ। ଏହି ବିପଦରେ ପଡ଼ି ଏହି ମହାମତି ଦୁଃଖୀ ନ ହେଉ।
2.101.40
तथेन्युक्त्वा तु सा देवी स्रवन्नेत्रजलाविला ।
शोणिताक्तैकवसना मुक्तकेशी विनिर्ययौ ॥ २.१०१.४० ॥
"ସେହିପରି ହେଉ" ବୋଲି କହି ସେହି ଦେବୀ ଲୋତକରେ ଝାପସା ଆଖିରେ, ରକ୍ତରେ ଲିପ୍ତ ଏକମାତ୍ର ବସ୍ତ୍ରରେ, ଖୋଲା କେଶରେ ବାହାରିଗଲେ।
2.101.41
तां क्रोशन्तीं पृथा दुःखादनुवव्राज गच्छतीम् ।
अथापश्यन्सुतान्सर्वान्हृताभरणवाससः ॥ २.१०१.४१ ॥
କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଯାଉଥିବା ତାଙ୍କ ପଛେ ପୃଥା ଦୁଃଖରେ ଅନୁସରଣ କଲେ। ତା ପରେ ଅଳଙ୍କାର ଓ ବସ୍ତ୍ର ହରଣ ହୋଇଥିବା ନିଜ ସବୁ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
2.101.42
रुरुचर्मावृततनून्ह्रिया किञ्चिदवाह्मुखान् ।
परैः परीतान्संहृष्टैः सुहृद्भिश्चानुशोचितान् ॥ २.१०१.४२ ॥
ହରିଣ ଚର୍ମରେ ଆବୃତ ଦେହ, ଲଜ୍ଜାରେ ଟିକେ ତଳକୁ ମୁହଁ ଥିବା, ହର୍ଷିତ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରା, ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଶୋକିତ ସେମାନଙ୍କୁ।
2.101.43
तदवस्थान्सुतान्सर्वानुपसृत्यातिवत्सला ।
स्वजमानाऽवदच्छेकात्तत्तद्विलपती बहु ॥ २.१०१.४३ ॥
ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପୁତ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଅତି ସ୍ନେହମୟୀ ମାତା ସେମାନଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଶୋକରେ ବହୁ ପ୍ରକାରେ ବିଳାପ କରି କହିଲେ।
2.101.44
कथं सद्धर्मचारित्रान्वृत्तस्थितिविभूषितान् ।
अक्षुद्रान्दृढभक्तांश्च दैवतेज्यापरान्सदा ॥ २.१०१.४४ ॥
ସଦା ସଦ୍ଧର୍ମ ଆଚରଣକାରୀ, ସଦାଚାରରେ ଭୂଷିତ, ଉଦାର, ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଏବଂ ସର୍ବଦା ଦେବପୂଜାରେ ତତ୍ପର ତୁମେମାନେ କିପରି (ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଲ)?
2.101.45
व्यसनं वः समभ्यागात्कोऽयं विधिविपर्ययः ।
कस्यापध्यानजं चेदमागः पश्यामि वो धिया ॥ २.१०१.४५ ॥
ତୁମମାନଙ୍କ ଉପରେ ଏହି ବିପଦ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଆସିଛି। ଏହା କେଉଁ ଭାଗ୍ୟର ବିପର୍ଯ୍ୟୟ? କାହାର ଅଭିଶାପରୁ ଏହା ଜନ୍ମିଲା, କିମ୍ବା ତୁମମାନଙ୍କର କେଉଁ ଅପରାଧ ଏହାର କାରଣ, ତାହା ମୁଁ ବୁଦ୍ଧିରେ ଦେଖୁଛି।
2.101.46
स्यात्तु मद्भाग्यदोषोऽयं याऽहं युष्मानजीजनम् ।
दुःखायासभुजोऽत्यर्थं युक्तानप्युत्तमैर्गुणैः ॥ २.१०१.४६ ॥
ଏହା ମୋ ଭାଗ୍ୟର ଦୋଷ ହୋଇପାରେ, କାରଣ ଉତ୍ତମ ଗୁଣଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲି ଯେଉଁଥିରେ ତୁମେ ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁଃଖ ଓ ପରିଶ୍ରମ ଭୋଗୁଛ।
2.101.47
कथं वत्स्यथ दुर्गेषु वने ऋद्धिविनाकृताः ।
वीर्यसत्वबलोत्साहतेजोभिरकृशाः कृशाः ॥ २.१०१.४७ ॥
ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ହରାଇ ତୁମେ ଦୁର୍ଗମ ବନରେ କିପରି ରହିବ? ବୀର୍ଯ୍ୟ, ସତ୍ତ୍ୱ, ବଳ, ଉତ୍ସାହ ଓ ତେଜରେ ତୁମେ ଦୁର୍ବଳ ନଥିଲ, ତଥାପି ଏବେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଛ।
2.101.48
यद्येवमहमज्ञास्यं वने वासं हि वो ध्रुवम् ।
शतशृङ्गान्मृते पाण्डौ नागमिष्यं गजाह्वयम् ॥ २.१०१.४८ ॥
ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ବନରେ ବାସ କରିବ ବୋଲି ମୁଁ ଜାଣିଥିଲେ, ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଶତଶୃଙ୍ଗରୁ ଗଜାହ୍ୱୟ (ହସ୍ତିନାପୁର) କୁ ମୁଁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
2.101.49
धन्यं वः पितरं मन्ये तपोमेधान्वितं तथा ।
यः पुत्राधिमसम्प्राप्य स्वर्गेच्छामकरोत्प्रियाम् ॥ २.१०१.४९ ॥
ତପ ଓ ମେଧାରେ ଯୁକ୍ତ ଆପଣଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ମୁଁ ଧନ୍ୟ ମନେ କରେ; ପୁତ୍ର ନ ପାଇ ମଧ୍ୟ ସେ ପ୍ରିୟ ସ୍ୱର୍ଗ ଇଚ୍ଛା କଲେ।
2.101.50
धन्यां चातीन्द्रियज्ञानामिमां प्राप्तां परां गतिम् ।
मन्ये तु माद्रीं धर्मज्ञां कल्याणीं सर्वथैव तु ॥ २.१०१.५० ॥
ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଏହି ନାରୀ ପରମ ଗତି ପାଇଲେ; ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ଧନ୍ୟ ମନେ କରେ। ଧର୍ମଜ୍ଞା, ସର୍ବପ୍ରକାରେ କଲ୍ୟାଣୀ ମାଦ୍ରୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ମନେ କରେ।
2.101.51
रत्या मत्या च गत्या च ययाऽहमभिसन्धिता ।
जीवितप्रियतां मह्यं धिङ्मां सङ्क्लेशभागिनीम् ॥ २.१०१.५१ ॥
ରତି, ମତି ଓ ଗତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବାଧିତ ଥିଲି; ତଦ୍ଦ୍ୱାରା ମୋ ମଧ୍ୟରେ ଜୀବନ ପ୍ରତି ପ୍ରିୟତା ରହିଲା। ଦୁଃଖର ଭାଗିନୀ ମୋତେ ଧିକ୍।
2.101.52
पुत्रका न विहास्ये वः कृच्छ्रलब्धान्प्रियान्सतः ।
साऽहं यास्यामि हि वनं हा कृष्णे किं जहासि माम्। ॥ २.१०१.५२ ॥
ହେ ପୁତ୍ରଗଣ! କଷ୍ଟରେ ପ୍ରାପ୍ତ ପ୍ରିୟ ତୁମକୁ ମୁଁ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ବନକୁ ଯିବି। ଆହା କୃଷ୍ଣେ! ତୁମେ ମୋତେ କାହିଁକି ଛାଡ଼ୁଛ?
2.101.53
अन्तवत्यसुधर्मेऽस्मिन्धात्रा किं नु प्रमादतः ।
ममान्तो नैव विहितस्तेनायुर्न जहाति माम् ॥ २.१०१.५३ ॥
ଏହି ନଶ୍ୱର, ଶ୍ୱାସଯୁକ୍ତ ଜୀବନରେ ବିଧାତା କ'ଣ ପ୍ରମାଦରୁ ମୋ ପାଇଁ ଅନ୍ତ ନିରୂପଣ କଲେ ନାହିଁ? ସେଥିପାଇଁ ଆୟୁ ମୋତେ ଛାଡ଼ୁନାହିଁ।
2.101.54
हा कृष्ण द्वारकावासिन्क्वासि सङ्कर्षणानुज ।
कस्मान्न त्रायसे दुःखान्मां चेमांश्च नरोत्तमान् ॥ २.१०१.५४ ॥
ଆହା କୃଷ୍ଣ! ଦ୍ୱାରକାବାସୀ, ସଙ୍କର୍ଷଣଙ୍କ ଅନୁଜ, ତୁମେ କେଉଁଠି ଅଛ? ମୋତେ ଓ ଏହି ନରୋତ୍ତମମାନଙ୍କୁ ଦୁଃଖରୁ କାହିଁକି ରକ୍ଷା କରୁନାହଁ?
2.101.55
अनादिनिधनं ये त्वामनुध्यायन्ति वै नराः ।
तांस्त्वं पासीत्ययं वादः स गतो व्यर्थतां कथम् ॥ २.१०१.५५ ॥
ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଆଦି-ଅନ୍ତହୀନ ତୁମକୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର — ଏହି ଉକ୍ତି କିପରି ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା?
2.101.56
इमे सद्धर्ममाहात्म्ययशोवीर्यानुवर्तिनः ।
नार्हन्ति व्यसनं भोक्तुं नन्वेषां क्रियतां दया ॥ २.१०१.५६ ॥
ଏମାନେ ସଦ୍ଧର୍ମ, ମହିମା, ଯଶ ଓ ବୀର୍ଯ୍ୟର ଅନୁସାରୀ; ଏମାନେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ତେଣୁ ଏମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା କରାଯାଉ।
2.101.57
सेयं नीत्यर्थविज्ञेषु कथमापदुपागता ।
स्थितेषु कुलनाथेषु कथमापदुपागता ॥ २.१०१.५७ ॥
ନୀତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟଜ୍ଞାନ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ ଥିବାବେଳେ ଏ ବିପଦ କିପରି ଆସିଲା? କୁଳନାଥମାନେ ଥିବାବେଳେ ଏ ଆପଦ କିପରି ଆସିଲା?
2.101.58
हा पाण्डो हा महाराज क्वासि किं समुपेक्षसे ।
पुत्रान्विवास्यतः साधूनरिभिर्द्यूतनिर्जितान् ॥ २.१०१.५८ ॥
ହାୟ ପାଣ୍ଡୁ! ହାୟ ମହାରାଜ! ତୁମେ କେଉଁଠି? କାହିଁକି ଉପେକ୍ଷା କରୁଛ? ଜୁଆରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ଓ ନିର୍ବାସିତ ସାଧୁ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ?
2.101.59
सहदेव निवर्तस्व ननु त्वमसि मे प्रियः ।
शरीरादपि माद्रेय मां मा त्याक्षीः कुपुत्रवत् ॥ २.१०१.५९ ॥
ସହଦେବ! ଫେରିଯାଅ — ତୁମେ ମୋର ପ୍ରିୟ, ଶରୀରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ, ମାଦ୍ରୀପୁତ୍ର! କୁପୁତ୍ର ପରି ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରନାହିଁ।
2.101.60
व्रजन्तु ब्रातरस्तेऽमी यदि सत्याभिसन्धिनः ।
मत्परित्राणजं धर्ममिहैव त्वमवाप्नुहि ॥ २.१०१.६० ॥
ତୁମ ଏ ଭାଇମାନେ ସତ୍ୟପ୍ରତିଜ୍ଞ ହୋଇଥିଲେ ସେମାନେ ଯାଆନ୍ତୁ; ତୁମେ ଏଠାରେ ମୋ ରକ୍ଷାରୁ ଜାତ ଧର୍ମ ଲାଭ କର।
2.101.61
एवं विपलतीं कुन्तीमभिवाद्य प्रणम्य च ।
पाण्डवा विगतानन्दा वनायैव प्रवव्रजुः ॥ २.१०१.६१ ॥
ଏହିପରି ବିଳାପ କରୁଥିବା କୁନ୍ତୀଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ ଓ ପ୍ରଣାମ କରି ଆନନ୍ଦହୀନ ପାଣ୍ଡବମାନେ ବନ ଆଡ଼କୁ ଯାତ୍ରା କଲେ।
2.101.62
विदुरश्चापि तामार्तां कुन्तीमाश्वास्य हेतुभिः ।
प्रावेशयद्गृहं क्षत्ता स्वयमार्ततरः शनैः ॥ २.१०१.६२ ॥
ବିଦୁର ମଧ୍ୟ ସେହି ଦୁଃଖିତା କୁନ୍ତୀଙ୍କୁ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ନିଜେ ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ ଥାଇ ମଧ୍ୟ, ଧୀରେ ଧୀରେ ଘର ଭିତରକୁ ନେଇଗଲେ।
2.101.63
धार्तराष्ट्रस्त्रिस्ताश्च निखिलेनोपलभ्य तत् ।
गमनं परिकर्षं च कृष्णाया द्यूतमण्डले ॥ २.१०१.६३ ॥
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ସେ ସବୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିଲେ—ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଏବଂ ଦ୍ୟୂତ ମଣ୍ଡପରେ କୃଷ୍ଣାଙ୍କୁ ଟାଣିବାର ଘଟଣା।
2.101.64
रुरुदुः सुस्वनं सर्वा विनिन्दन्त्यः कुरून्भृशम् ।
दध्युश्च सुचिरं कालं करासक्तमुखाम्बुजाः ॥ २.१०१.६४ ॥
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ, କୁରୁମାନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟଧିକ ନିନ୍ଦା କରି; ବହୁ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହାତ ଉପରେ ପଦ୍ମ ପରି ମୁଖ ରଖି ଚିନ୍ତାରେ ବସିରହିଲେ।
2.101.65
राजा च धृतराष्ट्रस्तु पुत्राणामनयं तदा ।
ध्यायन्नुद्विग्नहृदयो न शान्तिमधिजग्मिवान् ॥ २.१०१.६५ ॥
ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟ ସେତେବେଳେ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୃଦୟରେ ଶାନ୍ତି ପାଇଲେ ନାହିଁ।
2.101.66
स चिन्तयन्ननेकाग्रः शोकव्याकुलचेतनः ।
क्षत्तुः सम्प्रेषयामास शीघ्रमागम्यतामिति ॥ २.१०१.६६ ॥
ସେ ଏକାଗ୍ର ନ ଥାଇ, ଶୋକରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଚିତ୍ତରେ ଚିନ୍ତା କରି, କ୍ଷତ୍ତା (ବିଦୁର)ଙ୍କୁ 'ଶୀଘ୍ର ଆସନ୍ତୁ' ବୋଲି ସନ୍ଦେଶ ପଠାଇଲେ।
2.101.67
ततो जगाम विदुरो धृतराष्ट्रनिवेशनम् ।
तं पर्यपृच्छत्संविग्नो धृतराष्ट्रो जनाधिपः ॥ २.१०१.६७ ॥
ତା'ପରେ ବିଦୁର ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲେ। ବ୍ୟଗ୍ର ଜନାଧିପ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।