Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 2.102

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

2.102.1

तमागतमथो राजा विदुरं दीर्घदर्शिनम् ।
साशङ्क इव प्रपच्छ धृतराष्टोऽम्बिकासुतः ॥ २.१०२.१ ॥

तब आए हुए दूरदर्शी विदुर से राजा अम्बिकापुत्र धृतराष्ट्र ने मानो आशंका से भरकर पूछा।

2.102.2

कथं गच्छति कौन्तेयो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
भीमसेनः सव्यसाची माद्रीपुत्री च पाण्डवौ ॥ २.१०२.२ ॥

कुन्ती-पुत्र धर्मपुत्र युधिष्ठिर, भीमसेन, सव्यसाची और माद्री के दोनों पुत्र पाण्डव कैसे जा रहे हैं?

2.102.3

धौम्यश्चैव कथं क्षत्तर्द्रौपदी च यशस्विनी ।
श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वं तेषां शंस विचेष्टितम् ॥ २.१०२.३ ॥

हे विदुर, धौम्य और यशस्विनी द्रौपदी कैसे (जा रहे हैं)? मैं उनका सारा आचरण सुनना चाहता हूँ, मुझे बताओ।

2.102.4

वस्त्रेण संवृत्य मुखं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
बाहू विशालौ सम्पश्यन्भीमो गच्छति पाण्डवः ॥ २.१०२.४ ॥

वस्त्र से मुख ढके हुए कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर जा रहे हैं, और पाण्डु-पुत्र भीम अपनी विशाल भुजाओं को देखते हुए चल रहे हैं।

2.102.5

सिकता वपन्सव्यसाची राजानमनुगच्छति ।
माद्रीपुत्रः सहदेवो मुखमालिप्य गच्छति ॥ २.१०२.५ ॥

बालू बिखेरते हुए सव्यसाची राजा के पीछे चल रहे हैं; माद्री-पुत्र सहदेव मुख को लेप कर चल रहे हैं।

2.102.6

पांसूपलिप्तसर्वाङ्गो नकुलश्चित्तविह्वलः ।
दर्शनीयतमो लोके राजानमनुगच्छति ॥ २.१०२.६ ॥

धूल से पूरी तरह लिपटा हुआ, मन से व्याकुल, संसार में सबसे सुंदर नकुल राजा के पीछे चल रहा है।

2.102.7

कृष्णा तु केशैः प्रच्छाद्य मुखमायतलोचना ।
दर्शनीया प्ररुदती राजानमनुगच्छति ॥ २.१०२.७ ॥

कृष्णा तो केशों से मुख ढककर, विशाल नेत्रों वाली, देखने योग्य सुन्दरी, रोती हुई राजा के पीछे चल रही है।

2.102.8

धौम्यो रौद्राणि सामानि याम्यानि च विशाम्पते ।
गायन्गच्छति मार्गेषु कुशानादाय पाणिना ॥ २.१०२.८ ॥

हे प्रजापति, धौम्य रौद्र और याम्य सामों को गाते हुए, हाथ में कुश लिए मार्गों पर चल रहे हैं।

2.102.9

विविधानीह रूपाणि कृत्वा गच्छन्ति पाण्डवाः ।
तन्ममाचक्ष्व विदुर कस्मादेवं व्रजन्ति ते ॥ २.१०२.९ ॥

पाण्डव यहाँ अनेक रूप धारण करके जा रहे हैं। हे विदुर, मुझे बताओ, वे इस प्रकार क्यों जा रहे हैं?

2.102.10

निकृतस्यापि ते पुत्रैर्हृते राज्ये धनेषु च ।
न धर्माच्चलते बुद्धिर्धर्मराजस्य धीमतः ॥ २.१०२.१० ॥

तुम्हारे पुत्रों ने उनके राज्य और धन को छीनकर उनका अपमान किया है, फिर भी बुद्धिमान धर्मराज की बुद्धि धर्म से नहीं डिगती।

2.102.11

योऽसौ राजा घृणी नित्यं धार्तराष्ट्रेषु भारत ।
निकृत्या भ्रंशितः क्रोधान्नोन्मीलयति लोचने ॥ २.१०२.११ ॥

हे भरतवंशी, वह राजा जो सदा धृतराष्ट्र के पुत्रों पर दयालु रहता है, छल से राज्यच्युत होकर भी क्रोध से अपनी आँखें नहीं खोलता।

2.102.12

नाहं जनं निर्दहेयं दृष्ट्वा घोरेण चक्षुषा ।
स पिधाय मुखं राजा तस्माद्गच्छति पाण्डवः ॥ २.१०२.१२ ॥

मैं दृष्टि से लोगों को भस्म नहीं करूँगा; इसलिए वह पाण्डव राजा अपना मुख ढककर चला जाता है।

2.102.13

यथा च भीमो व्रजति निगदतः शृणु ।
बाह्वोर्बले नास्ति समो ममेति भरतर्षभ ॥ २.१०२.१३ ॥

जैसे भीम चलते हैं और कहते हैं, सुनो। हे भरतश्रेष्ठ, भुजाओं के बल में मेरे समान कोई नहीं है।

2.102.14

बाहू विशालौ कृत्वाऽसौ तेन भीमोपि गच्छति ।
बाहू विदर्शयन्राजन्बाहुद्रविणदर्पितः ॥ २.१०२.१४ ॥

अपनी विशाल भुजाएँ फैलाकर वह भी उसी प्रकार चलता है। हे राजन, अपनी भुजाओं के बल के गर्व से भरा भीम अपनी भुजाएँ दिखाते हुए चलता है।

2.102.15

चिकीर्षन्कर्म शत्रुभ्यो बाहुद्रव्यानुरूपतः ।
प्रदिशञ्शरसम्पातान्कुन्तीपुत्रोऽर्जुनस्तदा ॥ २.१०२.१५ ॥

शत्रुओं के विरुद्ध कर्म करने की इच्छा से, अपनी भुजाओं के बल के अनुरूप, बाण-वर्षा दिखाते हुए, तब कुन्ती-पुत्र अर्जुन चले।

2.102.16

सिकता वपन्सव्यसाची राजानमनुगच्छति ।
असक्ताः सिकतास्तस्य यथा सम्प्रति भारत।
असक्तं शरवर्षाणि तथा मोक्ष्यति शत्रुषु ॥ २.१०२.१६ ॥

बालू बिखेरते हुए सव्यसाची राजा के पीछे चलते हैं। हे भारत, जैसे अभी उनकी बालू ठहरती नहीं, वैसे ही वे शत्रुओं पर बाणों की वर्षा निरंतर छोड़ेंगे।

2.102.17

न मे कश्चिद्विजानीयान्मुखमद्येति भारत ।
मुखमालिप्य तेनासौ सहदेवोऽपि गच्छति ॥ २.१०२.१७ ॥

आज मेरा मुख कोई न पहचाने, हे भारत। इसी कारण मुख को लेप से पोतकर सहदेव भी चलते हैं।

2.102.18

नाहं मनांस्याददेयं मार्गे स्त्रीणामिति प्रभो ।
पांसूपलिप्तसर्वाङ्गो नकुलस्तेन गच्छति ॥ २.१०२.१८ ॥

मैं मार्ग में स्त्रियों के मन नहीं चुराऊँगा, हे प्रभो। इसलिए धूल से सर्वांग लिपटा नकुल भी चलता है।

2.102.19

एकवस्त्रा प्ररुदती मुक्तकेशी रजस्वला ।
शोणितेनाक्तवसना द्रौपदी वाक्यमब्रवीत् ॥ २.१०२.१९ ॥

एक ही वस्त्र पहने, फूट-फूटकर रोती हुई, खुले बालों वाली, रजस्वला द्रौपदी, जिसका वस्त्र रक्त से भीगा था, यह वचन बोली।

2.102.20

यत्कृतेऽहमिदं प्राप्ता तेषां वर्षे चतुर्दशे ।
हतपत्यो हतसुता हतबन्धुजनप्रियाः ॥ २.१०२.२० ॥

जिनके कारण मैं इस दशा को प्राप्त हुई हूँ, उनके चौदहवें वर्ष में — जिनके पति मारे जा चुके हैं, पुत्र मारे जा चुके हैं, बन्धु-जन और प्रियजन मारे जा चुके हैं।

2.102.21

बन्धुशोणितदिग्धाङ्ग्यो मुक्तकेश्यो रजस्वलाः ।
एवं कृतोदका भार्याः प्रवेक्ष्यन्ति गजाह्वयम् ॥ २.१०२.२१ ॥

बन्धुओं के रक्त से लथपथ शरीर वाली, खुले बालों वाली, रजस्वला पत्नियाँ इस प्रकार जलांजलि देकर गजाह्वय (हस्तिनापुर) में प्रवेश करेंगी।

2.102.22

कृत्वा तु नैर्ऋतान्दर्भान्धीरो धौम्यः पुरोहितः ।
सामानि गायन्याम्यानि पुरतो याति भारत ॥ २.१०२.२२ ॥

नैर्ऋत (यम-संबंधी) दर्भ-कुशा बनाकर, धीर धौम्य पुरोहित यम-संबंधी सामगान गाते हुए, हे भारत, आगे-आगे चलते हैं।

2.102.23

हतेषु भरतेष्वाजौ कुरूणां गुरवस्तदा ।
एवं सामानि गास्यन्तीत्युक्त्वा धौम्योपि गच्छति । ॥ २.१०२.२३ ॥

युद्ध में भरत-वंशियों और कुरुओं के मारे जाने पर, तब गुरुजन 'इस प्रकार सामगान गाएँगे' ऐसा कहकर धौम्य भी चले जाते हैं।

2.102.24

प्रस्थाप्य पाण्डवाञ्शेषान्निः शेषस्ते भविष्यति ।
इति धौम्यो व्यवसितो रौद्रसामानि गायति ॥ २.१०२.२४ ॥

शेष पाण्डवों को (वन में) भेजकर तुम्हारा (वंश) पूर्णतः नष्ट हो जाएगा — यह निश्चय करके धौम्य भयानक सामगान गाता है।

2.102.25

धृतराष्ट्र उवाच ॥ २.१०२.२५ ॥

धृतराष्ट्र ने कहा।

2.102.26

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा येऽन्ये वदन्त्यथ ।
तच्छृणुष्व महाराज वक्ष्यते च मया तव ॥ २.१०२.२६ ॥

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र तथा जो अन्य लोग कहते हैं, हे महाराज, उसे सुनिए; और जो मैं आपसे कहूँगा वह भी सुनिए।

2.102.27

हाहा गच्छन्ति नो नाथाः समवेक्षध्वमीदृशम् ।
अहो धिक्कुरुवृद्धानां बालानामिव चेष्टितम् ॥ २.१०२.२७ ॥

हाय, हमारे स्वामी जा रहे हैं! ऐसा होते हुए देखिए। अहो, कुरुवृद्धों का यह आचरण बालकों जैसा है, धिक्कार है!

2.102.28

राष्ट्रेभ्यः पाण्डुदायादाँल्लोभान्निर्वासयन्ति ये ।
अनाथाः स्म वयं सर्वे वियुक्ताः पाण्डुनन्दनैः ॥ २.१०२.२८ ॥

जो लोभ से पाण्डु के उत्तराधिकारियों को राज्यों से निर्वासित कर रहे हैं, उनके कारण हम सब अनाथ हो गए हैं, पाण्डु के पुत्रों से वियुक्त हो गए हैं।

2.102.29

दुर्विनीतेषु लुब्धेषु का प्रीतिः कौरवेषु नः ।
इति पौराः सुदुः खार्ताः क्रोशन्ति स्म पुनः पुनः ॥ २.१०२.२९ ॥

दुर्विनीत और लोभी कौरवों के प्रति हमारा क्या प्रेम हो सकता है? — इस प्रकार अत्यंत दुःख से पीड़ित नगरवासी बार-बार चिल्लाते थे।

2.102.30

एवमाकारलिङ्गैस्ते व्यवसायं मनोगतम् ।
कथयन्तश्च कौन्तेया वनं जग्मुर्मनस्विनः ॥ २.१०२.३० ॥

इस प्रकार बाह्य आकार और चिह्नों से अपने मन के संकल्प को प्रकट करते हुए वे मनस्वी कौन्तेय वन को चले गए।

2.102.31

एवं तेषु नराग्र्येषु निर्यत्सु गजसाह्वयात् ।
अनभ्रे विद्युतश्चासन्भूमिश्च समकम्पत ॥ २.१०२.३१ ॥

इस प्रकार जब वे श्रेष्ठ नर हस्तिनापुर से निकल रहे थे, तब बिना बादलों के बिजलियाँ चमकीं और पृथ्वी एक साथ काँप उठी।

2.102.32

राहुरग्रसदादित्यमपर्वणि विशाम्पते ।
उल्का चाप्यपसव्येन पुरं कृत्वा व्यशीर्यत ॥ २.१०२.३२ ॥

हे प्रजापति, राहु ने असमय ही सूर्य को ग्रस लिया। और उल्का भी बाईं ओर से नगर को पार कर बिखर गई।

2.102.33

प्रत्याहरन्ति क्रव्यादा गृध्रगोमायुवायसाः ।
देवायतनचैत्येषु प्राकाराट्टालकेषु च ॥ २.१०२.३३ ॥

मांसभक्षी गृध्र, सियार और कौए मन्दिरों और पवित्र चैत्यों में तथा प्राचीरों और अट्टालिकाओं पर लौट-लौटकर आ रहे हैं।

2.102.34

एवमेते महोत्पाताः प्रादुरासन्दुरासदाः ।
भरतानामभावाय राजन्दुर्मन्त्रिते तव ॥ २.१०२.३४ ॥

हे राजन्, आपकी दुर्मन्त्रणा के कारण भरतवंशियों के विनाश के लिए ये महान् और दुर्निवार उत्पात इस प्रकार प्रकट हुए हैं।

2.102.35

एवं प्रवदतोरेव तयोस्तत्र विशाम्पते ।
धृतराष्ट्रस्य राज्ञश्च विदुरस्य च धीमतः ॥ २.१०२.३५ ॥

हे प्रजापति, वहाँ इस प्रकार वे दोनों बोल ही रहे थे — राजा धृतराष्ट्र और बुद्धिमान विदुर।

2.102.36

नारदश्च सभामध्ये कुरूणामग्रतः स्थितः ।
महर्षिभिः परिवृतो रौद्रं वाक्यमुवाच ह ॥ २.१०२.३६ ॥

और नारद, कुरुओं के समक्ष सभा के मध्य खड़े होकर, महर्षियों से घिरे हुए, भयंकर वचन बोले।

2.102.37

इतश्चतुर्दशे वर्षे विङ्क्ष्यन्तीह कौरवाः ।
दुर्योधनापराधेन भीमार्जुनबलेन च ॥ २.१०२.३७ ॥

इससे चौदहवें वर्ष में यहाँ कौरव नष्ट हो जाएँगे, दुर्योधन के अपराध से और भीम तथा अर्जुन के बल से।

2.102.38

इत्युक्त्वा दिवमाक्रम्य क्षिप्रमन्तरधीयत ।
ब्राह्मीं श्रियं सुविपुलां बिभ्रद्देवर्षिसत्तमः ॥ २.१०२.३८ ॥

यह कहकर वह देवर्षियों में श्रेष्ठ नारद आकाश में चढ़कर शीघ्र अन्तर्धान हो गए, अत्यन्त विपुल ब्रह्मा-सम्बन्धी तेज धारण करते हुए।

2.102.39

ततो दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः ।
द्रोणं द्वीपममन्यन्त राज्यं चास्मै न्यवेदयन् ॥ २.१०२.३९ ॥

तब दुर्योधन, कर्ण और सौबल शकुनि ने भी द्रोण को (अपना) द्वीप माना, और उन्हें राज्य भी समर्पित कर दिया।

2.102.40

अथाब्रवीत्ततो द्रोणो दुर्योधनममर्षणम् ।
दुःशासनं च कर्णं च सर्वानेव च भारतान् ॥ २.१०२.४० ॥

तब द्रोण ने क्रोधी दुर्योधन, दुःशासन, कर्ण और सभी भरतवंशियों से कहा।

2.102.41

अवध्यान्पाण्डवान्प्राहुर्देवपुत्रान्द्विजातयः ।
अहं चै शरणं प्राप्तान्वर्तमानो यथाबलम् ॥ २.१०२.४१ ॥

ब्राह्मण कहते हैं कि पाण्डव देवपुत्र हैं और अवध्य हैं; मैं भी शरण में आए हुए (उन्हें) अपने बल के अनुसार (रक्षा करूँगा)।

2.102.42

गन्ता सर्वात्मना भक्त्या धार्तराष्ट्रान्सराजकान् ।
नोत्सहेयं परित्यक्तुं दैवं हि बलवत्तरम् ॥ २.१०२.४२ ॥

मैं सम्पूर्ण हृदय से भक्ति के साथ धृतराष्ट्र के पुत्रों और उनके राजाओं के पास जाऊँगा; किन्तु मैं उन्हें त्यागने का साहस नहीं कर सकता, क्योंकि दैव अत्यन्त बलवान है।

2.102.43

धर्मतः पाण्डुपुत्रा वै वनं गच्छन्ति निर्जिताः ।
ते च द्वादश वर्षाणि वने वत्स्यन्ति पाण्डवः ॥ २.१०२.४३ ॥

धर्मानुसार पाण्डु के पुत्र पराजित होकर वन को जाएँगे। वे बारह वर्ष वन में निवास करेंगे, हे पाण्डव।

2.102.44

चरितब्रह्मचर्याश्च क्रोधामर्षवशानुगाः ।
वैरं निर्यातयिष्यन्ति महद्दुःखाय पाण्डवाः ॥ २.१०२.४४ ॥

ब्रह्मचर्य का पालन करके, क्रोध और असहनशीलता के वश में चलते हुए, पाण्डव अपने वैर का बदला लेंगे, जो महान दुःख का कारण होगा।

2.102.45

मया च भ्रंशितो राजन्द्रुपदः सखिविग्रहे ।
पुत्रार्थमयजद्राजा वधाय मम भारत ॥ २.१०२.४५ ॥

हे राजन्, मैंने मित्र से झगड़े में द्रुपद को नीचा दिखाया था। हे भारत, उस राजा ने पुत्र की कामना से मेरे वध के लिए यज्ञ किया।

2.102.46

याजोपयाजतपसा पुत्रं लेभे स पावकात् ।
धृष्टद्युम्नं द्रौपदीं च वेदीमध्यात्सुमध्यमाम् ॥ २.१०२.४६ ॥

याज और उपयाज की तपस्या से उसने अग्नि से पुत्र पाया — धृष्टद्युम्न को, और वेदी के मध्य से सुमध्यमा द्रौपदी को।

2.102.47

धृष्टद्युम्नस्तु पार्थानां स्यालः सम्बन्धतो मतः ।
पाण्डवानां प्रियरतस्तस्मान्मां भयमाविशत् ॥ २.१०२.४७ ॥

धृष्टद्युम्न तो पार्थों का साला है, सम्बन्ध से माना जाता है; पाण्डवों के प्रिय में रत है, इसलिए मुझमें भय समा गया है।

2.102.48

ज्वालावर्णो देवदत्तो धनुष्मान्कवची शरी ।
मर्त्यधर्मतया तस्मादद्य मे साध्वसो महान् ॥ २.१०२.४८ ॥

ज्वाला के समान वर्ण वाला, देवदत्त (शंख) वाला, धनुर्धारी, कवचधारी, बाणधारी — मनुष्य-स्वभाव के कारण आज मुझे बड़ा भय है।

2.102.49

गतो हि पक्षतां तेषां पार्षतः परवीरहा ।
रथातिरथसङ्ख्यायां योऽग्रणीरर्जुनो युवा ॥ २.१०२.४९ ॥

शत्रुवीरों का संहार करने वाला पार्षत (धृष्टद्युम्न) उन्हीं के पक्ष में जा मिला है, और रथी तथा अतिरथी गिनती में जो अग्रणी था, वह युवा अर्जुन भी।

2.102.50

सृष्टप्राणो भृशतरं तेन चेत्सङ्गमो मम ।
किमन्यद्दुःखमधिकं परमं भुवि कौरवाः ॥ २.१०२.५० ॥

यदि उसके साथ मेरी भिड़न्त हुई, तो मैं प्राणों को अत्यंत कष्ट में डालूँगा। हे कौरवो, पृथ्वी पर इससे बड़ा परम दुःख और क्या होगा?

2.102.51

धृष्टद्युम्नो द्रोणमृत्युरिति विप्रथितं वचः ।
मद्वधायाश्रितोऽप्येष लोके चाप्यतिविश्रुतः ॥ २.१०२.५१ ॥

‘धृष्टद्युम्न द्रोण की मृत्यु है’ — यह बात संसार में प्रसिद्ध है। मेरे वध के लिए ही यह आश्रय में आया है, और लोक में भी यह अत्यन्त विख्यात है।

2.102.52

सोऽयं नूनमनुप्राप्तस्त्वत्कृते कालपर्ययः ।
त्वरितं कुरुत श्रेयो नैतदेतावता कृतम् ॥ २.१०२.५२ ॥

वह समय निश्चय ही आ पहुँचा है, जो आपके कारण आया है। शीघ्र ही अपना कल्याण करो; इतने से ही कार्य पूरा नहीं होता।

2.102.53

मुहूर्तं सुखमेवैतत्तालच्छायेव हैमनी ।
जयध्वं च महायज्ञैर्भोगानश्नीत दत्त च ॥ २.१०२.५३ ॥

यह सुख तो मुहूर्त भर का है, जैसे हेमन्त की ताड़ की छाया। महान यज्ञों द्वारा विजय पाओ, भोगों का उपभोग करो और दान भी दो।

2.102.54

इतश्चतुर्दशे वर्षे महत्प्राप्स्यथ वैशसम् ।
दुर्योधन निशम्यैतत्प्रतिपद्य यथेच्छसि ॥ २.१०२.५४ ॥

अब से चौदहवें वर्ष में तुम्हें बड़ा विनाश प्राप्त होगा। हे दुर्योधन, यह सुनकर जैसा चाहो वैसा करो।

2.102.55

शमं वा पाण्डुपुत्रेण प्रयुङ्क्ष्व यदि मन्यसे। ॥ २.१०२.५५ ॥

यदि तुम ऐसा समझते हो, तो पाण्डु के पुत्र के साथ शान्ति स्थापित करो।

2.102.56

सम्यगाह गुरुः क्षत्तरुपावर्तय पाण्डवान् ।
यदि ते न निवर्तन्ते सत्कृता यान्तु पाण्डवाः। ॥ २.१०२.५६ ॥

गुरु ने ठीक ही कहा था, हे क्षत्ता, पाण्डवों को लौटा लाओ। यदि वे न लौटें, तो सत्कार पाकर पाण्डव चले जाएँ।

2.102.57

सशस्त्ररथपादाता भोगवन्तश्च पुत्रकाः ॥ २.१०२.५७ ॥

शस्त्र, रथ और पैदल सैनिकों सहित, और धन-सम्पदा वाले पुत्र (जाएँ)।