महाभारत · अध्याय 2.102
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.102.1
तमागतमथो राजा विदुरं दीर्घदर्शिनम् ।
साशङ्क इव प्रपच्छ धृतराष्टोऽम्बिकासुतः ॥ २.१०२.१ ॥
तेव्हा आलेल्या दूरदर्शी विदुराला अंबिकेचा पुत्र राजा धृतराष्ट्र जणू शंकेने विचारू लागला.
2.102.2
कथं गच्छति कौन्तेयो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
भीमसेनः सव्यसाची माद्रीपुत्री च पाण्डवौ ॥ २.१०२.२ ॥
कुंतीपुत्र धर्मपुत्र युधिष्ठिर, भीमसेन, सव्यसाची आणि माद्रीचे दोन पुत्र पांडव कसे चालले आहेत?
2.102.3
धौम्यश्चैव कथं क्षत्तर्द्रौपदी च यशस्विनी ।
श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वं तेषां शंस विचेष्टितम् ॥ २.१०२.३ ॥
हे विदुरा, धौम्य आणि यशस्विनी द्रौपदी कशा चालल्या आहेत? त्यांचे सर्व वर्तन ऐकण्याची माझी इच्छा आहे, सांग.
2.102.4
वस्त्रेण संवृत्य मुखं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
बाहू विशालौ सम्पश्यन्भीमो गच्छति पाण्डवः ॥ २.१०२.४ ॥
वस्त्राने तोंड झाकलेला कुंतीपुत्र युधिष्ठिर चालला आहे; आपले विशाल बाहू पाहत पांडव भीम चालत आहे.
2.102.5
सिकता वपन्सव्यसाची राजानमनुगच्छति ।
माद्रीपुत्रः सहदेवो मुखमालिप्य गच्छति ॥ २.१०२.५ ॥
वाळू उधळत सव्यसाची राजाच्या मागे चालला आहे; माद्रीचा पुत्र सहदेव तोंडाला लेप लावून चालला आहे.
2.102.6
पांसूपलिप्तसर्वाङ्गो नकुलश्चित्तविह्वलः ।
दर्शनीयतमो लोके राजानमनुगच्छति ॥ २.१०२.६ ॥
सर्वांगाला धूळ लागलेला, मनाने विव्हल झालेला, जगात सर्वात देखणा नकुल राजाच्या मागे चालला आहे.
2.102.7
कृष्णा तु केशैः प्रच्छाद्य मुखमायतलोचना ।
दर्शनीया प्ररुदती राजानमनुगच्छति ॥ २.१०२.७ ॥
कृष्णा द्रौपदी केसांनी तोंड झाकून, विशाल नेत्रांची, पाहण्यासारखी, रडत राजाच्या मागे चालली आहे.
2.102.8
धौम्यो रौद्राणि सामानि याम्यानि च विशाम्पते ।
गायन्गच्छति मार्गेषु कुशानादाय पाणिना ॥ २.१०२.८ ॥
हे प्रजापते, धौम्य रौद्र आणि याम्य सामे गात, हातात कुश घेऊन मार्गांवरून चालत आहेत.
2.102.9
विविधानीह रूपाणि कृत्वा गच्छन्ति पाण्डवाः ।
तन्ममाचक्ष्व विदुर कस्मादेवं व्रजन्ति ते ॥ २.१०२.९ ॥
पांडव येथे विविध रूपे घेऊन जात आहेत. विदुरा, ते असे का जात आहेत ते मला सांग.
2.102.10
निकृतस्यापि ते पुत्रैर्हृते राज्ये धनेषु च ।
न धर्माच्चलते बुद्धिर्धर्मराजस्य धीमतः ॥ २.१०२.१० ॥
तुमच्या पुत्रांनी त्यांचा अपमान करून राज्य व धन हिरावून घेतले, तरीही बुद्धिमान धर्मराजाची बुद्धी धर्मापासून ढळत नाही.
2.102.11
योऽसौ राजा घृणी नित्यं धार्तराष्ट्रेषु भारत ।
निकृत्या भ्रंशितः क्रोधान्नोन्मीलयति लोचने ॥ २.१०२.११ ॥
हे भारता, नेहमी धृतराष्ट्रपुत्रांवर दयाळू असलेला तो राजा, कपटाने राज्यभ्रष्ट झाला तरी रागाने डोळे उघडत नाही.
2.102.12
नाहं जनं निर्दहेयं दृष्ट्वा घोरेण चक्षुषा ।
स पिधाय मुखं राजा तस्माद्गच्छति पाण्डवः ॥ २.१०२.१२ ॥
मी भयंकर दृष्टीने लोकांना जाळणार नाही; म्हणून तो पांडव राजा तोंड झाकून जातो.
2.102.13
यथा च भीमो व्रजति निगदतः शृणु ।
बाह्वोर्बले नास्ति समो ममेति भरतर्षभ ॥ २.१०२.१३ ॥
भीम चालताना जे बोलतो ते ऐका. हे भरतश्रेष्ठा, बाहुबलात माझ्यासारखा कोणीही नाही.
2.102.14
बाहू विशालौ कृत्वाऽसौ तेन भीमोपि गच्छति ।
बाहू विदर्शयन्राजन्बाहुद्रविणदर्पितः ॥ २.१०२.१४ ॥
आपले विशाल बाहू ताणून भीमही त्याच प्रकारे चालतो. हे राजा, बाहुबलाच्या गर्वाने आपले बाहू दाखवत तो चालला आहे.
2.102.15
चिकीर्षन्कर्म शत्रुभ्यो बाहुद्रव्यानुरूपतः ।
प्रदिशञ्शरसम्पातान्कुन्तीपुत्रोऽर्जुनस्तदा ॥ २.१०२.१५ ॥
शत्रूंविरुद्ध कृती करण्याच्या इच्छेने, आपल्या बाहुबलाला साजेसा बाणवर्षाव दाखवत तेव्हा कुंतीपुत्र अर्जुन चालला आहे.
2.102.16
सिकता वपन्सव्यसाची राजानमनुगच्छति ।
असक्ताः सिकतास्तस्य यथा सम्प्रति भारत।
असक्तं शरवर्षाणि तथा मोक्ष्यति शत्रुषु ॥ २.१०२.१६ ॥
वाळू उधळत सव्यसाची राजाच्या मागे चालतो. हे भारत, जसे आता त्याची वाळू चिकटत नाही, तसाच तो शत्रूंवर सततचा बाणवर्षाव सोडेल.
2.102.17
न मे कश्चिद्विजानीयान्मुखमद्येति भारत ।
मुखमालिप्य तेनासौ सहदेवोऽपि गच्छति ॥ २.१०२.१७ ॥
आज माझे तोंड कोणी ओळखू नये, हे भारत. म्हणून तोंडाला लेप लावून सहदेवही चालला आहे.
2.102.18
नाहं मनांस्याददेयं मार्गे स्त्रीणामिति प्रभो ।
पांसूपलिप्तसर्वाङ्गो नकुलस्तेन गच्छति ॥ २.१०२.१८ ॥
हे प्रभो, मार्गात स्त्रियांची मने मी घेणार नाही. म्हणून सर्वांगाला धूळ माखलेला नकुलही चालला आहे.
2.102.19
एकवस्त्रा प्ररुदती मुक्तकेशी रजस्वला ।
शोणितेनाक्तवसना द्रौपदी वाक्यमब्रवीत् ॥ २.१०२.१९ ॥
एकाच वस्त्रात, मोठ्याने रडत, मोकळ्या केसांची, रजस्वला द्रौपदी, रक्ताने भिजलेल्या वस्त्रानिशी हे शब्द बोलली.
2.102.20
यत्कृतेऽहमिदं प्राप्ता तेषां वर्षे चतुर्दशे ।
हतपत्यो हतसुता हतबन्धुजनप्रियाः ॥ २.१०२.२० ॥
ज्यांच्यामुळे मी ही अवस्था पावले, चौदाव्या वर्षी — ज्यांचे पती, पुत्र, बांधव व प्रियजन मारले गेले आहेत.
2.102.21
बन्धुशोणितदिग्धाङ्ग्यो मुक्तकेश्यो रजस्वलाः ।
एवं कृतोदका भार्याः प्रवेक्ष्यन्ति गजाह्वयम् ॥ २.१०२.२१ ॥
नातेवाईकांच्या रक्ताने माखलेल्या अंगांच्या, मोकळ्या केसांच्या, रजस्वला पत्नी अशा प्रकारे उदकक्रिया करून गजाह्वयात (हस्तिनापुरात) प्रवेश करतील.
2.102.22
कृत्वा तु नैर्ऋतान्दर्भान्धीरो धौम्यः पुरोहितः ।
सामानि गायन्याम्यानि पुरतो याति भारत ॥ २.१०२.२२ ॥
नैर्ऋत (यमसंबंधी) दर्भ तयार करून, धीर पुरोहित धौम्य यमसंबंधी सामगान गात, हे भारता, पुढे चालतात.
2.102.23
हतेषु भरतेष्वाजौ कुरूणां गुरवस्तदा ।
एवं सामानि गास्यन्तीत्युक्त्वा धौम्योपि गच्छति । ॥ २.१०२.२३ ॥
युद्धात भरत व कुरू मारले गेल्यावर, गुरुजन 'अशा प्रकारे सामगान गातील' असे म्हणून धौम्यही जातात.
2.102.24
प्रस्थाप्य पाण्डवाञ्शेषान्निः शेषस्ते भविष्यति ।
इति धौम्यो व्यवसितो रौद्रसामानि गायति ॥ २.१०२.२४ ॥
उरलेल्या पांडवांना पाठवले तर तुझा वंश पूर्ण नष्ट होईल — असा निश्चय करून धौम्य भयानक सामगान गातो.
2.102.25
धृतराष्ट्र उवाच ॥ २.१०२.२५ ॥
धृतराष्ट्र म्हणाला.
2.102.26
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा येऽन्ये वदन्त्यथ ।
तच्छृणुष्व महाराज वक्ष्यते च मया तव ॥ २.१०२.२६ ॥
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र आणि इतर जे म्हणतात ते, हे महाराज, ऐका; आणि मी तुम्हाला जे सांगणार आहे तेही ऐका.
2.102.27
हाहा गच्छन्ति नो नाथाः समवेक्षध्वमीदृशम् ।
अहो धिक्कुरुवृद्धानां बालानामिव चेष्टितम् ॥ २.१०२.२७ ॥
अरेरे, आमचे नाथ जात आहेत! हे पहा. धिक्कार असो, कुरुवृद्धांचे वर्तन लहान मुलांसारखे आहे!
2.102.28
राष्ट्रेभ्यः पाण्डुदायादाँल्लोभान्निर्वासयन्ति ये ।
अनाथाः स्म वयं सर्वे वियुक्ताः पाण्डुनन्दनैः ॥ २.१०२.२८ ॥
लोभाने पाण्डूच्या वारसांना राज्यांमधून हद्दपार करणाऱ्यांमुळे आम्ही सर्व अनाथ झालो आहोत; पाण्डुपुत्रांपासून वियुक्त झालो आहोत.
2.102.29
दुर्विनीतेषु लुब्धेषु का प्रीतिः कौरवेषु नः ।
इति पौराः सुदुः खार्ताः क्रोशन्ति स्म पुनः पुनः ॥ २.१०२.२९ ॥
उद्धट आणि लोभी कौरवांवर आमचे प्रेम काय? असे म्हणत अत्यंत दुःखाने पीडित नागरिक पुन्हा पुन्हा आक्रंदत होते.
2.102.30
एवमाकारलिङ्गैस्ते व्यवसायं मनोगतम् ।
कथयन्तश्च कौन्तेया वनं जग्मुर्मनस्विनः ॥ २.१०२.३० ॥
अशा प्रकारे बाह्य आकार व चिन्हांद्वारे मनातील निश्चय प्रकट करीत ते मनस्वी कौन्तेय वनात निघून गेले.
2.102.31
एवं तेषु नराग्र्येषु निर्यत्सु गजसाह्वयात् ।
अनभ्रे विद्युतश्चासन्भूमिश्च समकम्पत ॥ २.१०२.३१ ॥
असे ते नरश्रेष्ठ गजाह्वयातून निघत असताना, ढगांविना वीज चमकली आणि पृथ्वी एकाच वेळी कंपित झाली.
2.102.32
राहुरग्रसदादित्यमपर्वणि विशाम्पते ।
उल्का चाप्यपसव्येन पुरं कृत्वा व्यशीर्यत ॥ २.१०२.३२ ॥
हे प्रजापते, राहूने अमावास्या नसताना सूर्याला ग्रासले; उल्काही डावीकडून नगराच्या वरून जाऊन विखुरली.
2.102.33
प्रत्याहरन्ति क्रव्यादा गृध्रगोमायुवायसाः ।
देवायतनचैत्येषु प्राकाराट्टालकेषु च ॥ २.१०२.३३ ॥
मांसभक्षक गिधाडे, कोल्हे आणि कावळे देवालयांमध्ये, पवित्र चैत्यांमध्ये, तटबंदींवर आणि अट्टालिकांवर पुन्हा पुन्हा येत आहेत.
2.102.34
एवमेते महोत्पाताः प्रादुरासन्दुरासदाः ।
भरतानामभावाय राजन्दुर्मन्त्रिते तव ॥ २.१०२.३४ ॥
हे राजा, तुझ्या दुष्ट मसलतीमुळे भरतवंशीयांच्या नाशासाठी असे दुर्निवार महान उत्पात प्रकट झाले आहेत.
2.102.35
एवं प्रवदतोरेव तयोस्तत्र विशाम्पते ।
धृतराष्ट्रस्य राज्ञश्च विदुरस्य च धीमतः ॥ २.१०२.३५ ॥
हे प्रजापते, तेथे असे ते दोघे — राजा धृतराष्ट्र आणि बुद्धिमान विदुर — बोलत असतानाच.
2.102.36
नारदश्च सभामध्ये कुरूणामग्रतः स्थितः ।
महर्षिभिः परिवृतो रौद्रं वाक्यमुवाच ह ॥ २.१०२.३६ ॥
आणि नारद कुरूंसमोर सभेच्या मध्यभागी उभे राहून, महर्षींनी वेढलेले असताना, भयंकर शब्द बोलले.
2.102.37
इतश्चतुर्दशे वर्षे विङ्क्ष्यन्तीह कौरवाः ।
दुर्योधनापराधेन भीमार्जुनबलेन च ॥ २.१०२.३७ ॥
येथून चौदाव्या वर्षी येथे कौरव नष्ट होतील, दुर्योधनाच्या अपराधाने आणि भीम व अर्जुनाच्या बलाने.
2.102.38
इत्युक्त्वा दिवमाक्रम्य क्षिप्रमन्तरधीयत ।
ब्राह्मीं श्रियं सुविपुलां बिभ्रद्देवर्षिसत्तमः ॥ २.१०२.३८ ॥
असे बोलून देवर्षींमध्ये श्रेष्ठ तो आकाशात चढून लगेच अंतर्धान पावला, ब्रह्मसंबंधी अत्यंत विपुल तेज धारण करून.
2.102.39
ततो दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः ।
द्रोणं द्वीपममन्यन्त राज्यं चास्मै न्यवेदयन् ॥ २.१०२.३९ ॥
मग दुर्योधन, कर्ण आणि सुबलपुत्र शकुनी यांनी द्रोणाला आपला आश्रय मानले आणि राज्यही त्याला अर्पण केले.
2.102.40
अथाब्रवीत्ततो द्रोणो दुर्योधनममर्षणम् ।
दुःशासनं च कर्णं च सर्वानेव च भारतान् ॥ २.१०२.४० ॥
तेव्हा द्रोण रागीट दुर्योधनाला, दुःशासनाला, कर्णाला आणि सर्व भरतवंशीयांना म्हणाला.
2.102.41
अवध्यान्पाण्डवान्प्राहुर्देवपुत्रान्द्विजातयः ।
अहं चै शरणं प्राप्तान्वर्तमानो यथाबलम् ॥ २.१०२.४१ ॥
द्विज पांडवांना देवपुत्र व अवध्य म्हणतात; शरण आलेल्यांसाठी मीही माझ्या बलानुसार वागेन.
2.102.42
गन्ता सर्वात्मना भक्त्या धार्तराष्ट्रान्सराजकान् ।
नोत्सहेयं परित्यक्तुं दैवं हि बलवत्तरम् ॥ २.१०२.४२ ॥
पूर्ण अंतःकरणाने भक्तिभावाने मी धृतराष्ट्राच्या पुत्रांकडे त्यांच्या राजांसह जाईन; पण दैव अत्यंत बलवान असल्याने त्यांना सोडण्याचे मला धैर्य नाही.
2.102.43
धर्मतः पाण्डुपुत्रा वै वनं गच्छन्ति निर्जिताः ।
ते च द्वादश वर्षाणि वने वत्स्यन्ति पाण्डवः ॥ २.१०२.४३ ॥
धर्मानुसार पाण्डूचे पुत्र पराजित होऊन वनात जातील. ते बारा वर्षे वनात राहतील.
2.102.44
चरितब्रह्मचर्याश्च क्रोधामर्षवशानुगाः ।
वैरं निर्यातयिष्यन्ति महद्दुःखाय पाण्डवाः ॥ २.१०२.४४ ॥
ब्रह्मचर्याचे पालन करून, क्रोध आणि असहिष्णुतेच्या वशात राहून, पाण्डव वैराचा सूड घेतील; ते मोठ्या दुःखाचे कारण ठरेल.
2.102.45
मया च भ्रंशितो राजन्द्रुपदः सखिविग्रहे ।
पुत्रार्थमयजद्राजा वधाय मम भारत ॥ २.१०२.४५ ॥
राजा, मित्राशी झालेल्या भांडणात मी द्रुपदाला खाली पाडले. भारता, त्या राजाने माझ्या वधासाठी पुत्रप्राप्तीसाठी यज्ञ केला.
2.102.46
याजोपयाजतपसा पुत्रं लेभे स पावकात् ।
धृष्टद्युम्नं द्रौपदीं च वेदीमध्यात्सुमध्यमाम् ॥ २.१०२.४६ ॥
याज आणि उपयाजांच्या तपश्चर्येने त्याने अग्नीपासून पुत्र मिळवला — धृष्टद्युम्न, आणि वेदीच्या मध्यातून सुमध्यमा द्रौपदी.
2.102.47
धृष्टद्युम्नस्तु पार्थानां स्यालः सम्बन्धतो मतः ।
पाण्डवानां प्रियरतस्तस्मान्मां भयमाविशत् ॥ २.१०२.४७ ॥
धृष्टद्युम्न तर पृथेच्या पुत्रांचा मेहुणा आहे; वैवाहिक संबंधामुळे तो तसा मानला जातो. पाण्डवांच्या प्रियात रत असल्याने माझ्यात भय शिरले.
2.102.48
ज्वालावर्णो देवदत्तो धनुष्मान्कवची शरी ।
मर्त्यधर्मतया तस्मादद्य मे साध्वसो महान् ॥ २.१०२.४८ ॥
ज्वालेसारखा वर्ण असलेला, देवदत्त शंख धारण करणारा, धनुर्धारी, कवचधारी, बाणधारी — मनुष्यस्वभावामुळे आज मला मोठे भय वाटते.
2.102.49
गतो हि पक्षतां तेषां पार्षतः परवीरहा ।
रथातिरथसङ्ख्यायां योऽग्रणीरर्जुनो युवा ॥ २.१०२.४९ ॥
शत्रुवीरांचा वध करणारा पार्षत (धृष्टद्युम्न) त्यांच्या पक्षाला गेला आहे; रथी आणि अतिरथींमध्ये अग्रगण्य असलेला तरुण अर्जुनही.
2.102.50
सृष्टप्राणो भृशतरं तेन चेत्सङ्गमो मम ।
किमन्यद्दुःखमधिकं परमं भुवि कौरवाः ॥ २.१०२.५० ॥
त्याच्याशी माझा सामना झाला तर माझे प्राण अत्यंत व्याकूळ होतील. हे कौरवांनो, पृथ्वीवर यापेक्षा मोठे परम दुःख आणखी कोणते?
2.102.51
धृष्टद्युम्नो द्रोणमृत्युरिति विप्रथितं वचः ।
मद्वधायाश्रितोऽप्येष लोके चाप्यतिविश्रुतः ॥ २.१०२.५१ ॥
“धृष्टद्युम्न हा द्रोणाचा मृत्यू आहे” हे वचन सर्वत्र प्रसिद्ध झाले आहे. माझा वध करण्यासाठीच हा आश्रयाला आला आहे; जगातही तो अतिशय विख्यात आहे.
2.102.52
सोऽयं नूनमनुप्राप्तस्त्वत्कृते कालपर्ययः ।
त्वरितं कुरुत श्रेयो नैतदेतावता कृतम् ॥ २.१०२.५२ ॥
निश्चितच तो काळ आला आहे, जो तुमच्यामुळे आला. लवकर स्वतःचे कल्याण साधा; इतक्याने कार्य पूर्ण झालेले नाही.
2.102.53
मुहूर्तं सुखमेवैतत्तालच्छायेव हैमनी ।
जयध्वं च महायज्ञैर्भोगानश्नीत दत्त च ॥ २.१०२.५३ ॥
हे सुख क्षणभराचे आहे; हेमंत ऋतूतील तालवृक्षाच्या छायेसारखे. महायज्ञांनी विजय मिळवा, भोगांचा उपभोग घ्या आणि दानही करा.
2.102.54
इतश्चतुर्दशे वर्षे महत्प्राप्स्यथ वैशसम् ।
दुर्योधन निशम्यैतत्प्रतिपद्य यथेच्छसि ॥ २.१०२.५४ ॥
येथून चौदाव्या वर्षी तुम्हाला मोठा विनाश प्राप्त होईल. हे दुर्योधना, हे ऐकून तुम्हाला हवे ते करा.
2.102.55
शमं वा पाण्डुपुत्रेण प्रयुङ्क्ष्व यदि मन्यसे। ॥ २.१०२.५५ ॥
जर तुला तसे वाटत असेल, तर पाण्डुपुत्राशी शांती प्रस्थापित कर.
2.102.56
सम्यगाह गुरुः क्षत्तरुपावर्तय पाण्डवान् ।
यदि ते न निवर्तन्ते सत्कृता यान्तु पाण्डवाः। ॥ २.१०२.५६ ॥
गुरु योग्यच बोलले, हे क्षत्ता, पाण्डवांना परत आणा. ते परत आले नाहीत, तर सत्कारलेले पाण्डव जावोत.
2.102.57
सशस्त्ररथपादाता भोगवन्तश्च पुत्रकाः ॥ २.१०२.५७ ॥
शस्त्र, रथ आणि पायदळासह, आणि धनसंपन्न पुत्रही (जावोत).